Để biết tượng tỳ hưu ngọc là đá nguyên khối hay bột đá ép, nhựa đúc, bạn có thể làm bốn việc tại nhà: soi kẽ chạm và mặt đáy, tìm bọt khí và đường ráp khuôn, đo tỉ trọng bằng cân bếp và một bát nước, soi đèn UV ở chỗ khuất. Bốn cách này không thay được phòng kiểm định, nhưng đủ để loại ra phần lớn hàng không đúng nhãn mà không làm hỏng tượng.
Bài này nói về một câu hỏi rất cụ thể: vật liệu có phải đá tự nhiên nguyên khối hay không. Còn đá đó là phỉ thúy hay serpentine, có tẩy, có nhuộm hay không là chuyện của bước tiếp theo, thường cần dụng cụ chuyên môn. Đọc xong, bạn sẽ biết khi nào tự kiểm là đủ và khi nào nên mang tượng đi kiểm định.
Ba nhóm vật liệu hay được gọi là "ngọc" trên tượng
Nhóm đầu tiên là bột đá ép keo, đôi khi gọi là đá tái tạo, đá nhân tạo hoặc "ngọc ép". Người ta nghiền vụn đá, thường là đá xanh hoặc thạch anh, trộn với nhựa polyester hoặc epoxy và bột màu, đổ khuôn rồi đánh bóng. Vật liệu này có một phần là đá thật nên cầm khá nặng, nhưng không phải đá nguyên khối.
Nhóm thứ hai là nhựa đúc, chủ yếu là resin pha bột màu, đôi khi trộn chút bột đá cho nặng tay. Tượng nhựa có thể rất đẹp, màu trong, vân giả khéo, nhưng nhẹ, ấm tay và mềm. Nhóm thứ ba là thuỷ tinh, thường gặp ở tượng xanh trong hoặc trắng trong, đúc khuôn rồi mài lại mặt.
Cần nói rõ: cả ba nhóm đều là vật liệu hợp pháp, làm được những món trang trí đẹp và bền ở mức vừa phải. Vấn đề chỉ nằm ở chỗ chúng được bán dưới tên "ngọc", "đá tự nhiên" với giá của đá nguyên khối. Mục tiêu của các bước dưới đây là giúp bạn biết đúng vật liệu, không phải để chê vật liệu nào.
Dấu hiệu theo từng nhóm vật liệu
Bảng tổng hợp những gì bạn có thể quan sát bằng mắt và tay. Không dấu hiệu nào đơn lẻ là kết luận; nhiều dấu hiệu cùng chỉ về một hướng mới đáng tin.
| Quan sát | Đá nguyên khối | Bột đá ép keo | Nhựa đúc | Thuỷ tinh |
|---|---|---|---|---|
| Kẽ chạm | Sắc, đáy kẽ có dấu mài | Tròn, đều, như đổ khuôn | Tròn, mềm, đôi khi bóng dính | Tròn, mép nhẵn |
| Mặt đáy | Vân đá liền với thân, vết cưa phẳng | Lấm tấm hạt, có thể có lỗ rỗ | Có vết cắt rót, lõm co ngót | Có thể có vết mài phẳng, bọt |
| Bên trong khi soi đèn | Vân, rạn, bao thể tự nhiên | Hạt vụn đều, keo đục | Bọt tròn, vân xoáy | Bọt tròn, vệt xoáy |
| Cảm giác cầm | Mát lâu, nặng tay | Hơi mát, khá nặng | Ấm nhanh, nhẹ | Mát, nặng vừa |
| Màu và vân | Không đều, chuyển mềm | Đều, hoặc vân lặp giống nhau | Đều, vân có thể chỉ ở ngoài | Đều, trong |
Điểm đáng tin nhất trong bảng là bên trong khi soi đèn và mặt đáy, vì đó là những chỗ khó che giấu. Cảm giác cầm tay là gợi ý phụ, dễ sai khi tượng nhỏ hoặc tay bạn đang lạnh. Màu đều không phải bằng chứng giả, vì có khối đá tự nhiên rất đều màu, nhưng nhiều con cùng lô giống hệt nhau đến từng vệt vân thì gần như chắc chắn là đúc khuôn.
Đo tỉ trọng tượng bằng cân bếp và một bát nước
Tỉ trọng là cân nặng của vật chia cho cân nặng của lượng nước có cùng thể tích. Mỗi vật liệu có tỉ trọng riêng, nên đây là cách kiểm khách quan nhất bạn làm được ở nhà. Cần một cân bếp chính xác đến gam, một bát nước đủ sâu để ngập tượng và một sợi chỉ chắc:
- Cân tượng khô, không kèm đế, ghi lại số gam. Gọi đây là cân nặng trong không khí.
- Đặt bát nước lên cân, bấm về 0.
- Buộc tượng bằng sợi chỉ, nhúng từ từ vào nước cho ngập hoàn toàn, không chạm đáy, không chạm thành bát, không có bọt khí bám vào tượng.
- Đọc số trên cân lúc này. Số gam hiện ra bằng thể tích tượng tính theo phân khối.
- Lấy cân nặng trong không khí chia cho số vừa đọc, được tỉ trọng. Ví dụ giả định: tượng nặng 530 gam, số đọc khi nhúng là 200 gam, tỉ trọng là 2,65, khớp với nhóm thạch anh.
- Nhấc tượng ra, lau khô ngay, để khô tự nhiên trước khi đặt lại đế.
Đối chiếu kết quả: khoảng 3,3 gợi ý jadeite; khoảng 2,9–3,0 gợi ý nephrite; khoảng 2,6–2,65 gợi ý thạch anh, mã não, Hoàng Long; khoảng 2,5–2,6 gợi ý serpentine; dưới 2 gần như chắc là nhựa. Bột đá ép thường rơi vào khoảng giữa nhựa và đá, phổ biến quanh 2 đến 2,4, tuỳ tỉ lệ bột.
Phương pháp này chỉ dùng cho tượng nguyên khối. Tượng có đế dán chết, có lõi rỗng, có phần gắn kim loại sẽ cho số sai. Với mã não nhuộm, đá có rạn sâu hoặc tượng nghi có keo, chỉ nhúng thật nhanh rồi lau khô ngay; tượng quá nhỏ dưới vài chục gam thì cân bếp không đủ chính xác.
Soi kẽ chạm, mặt đáy và bên trong tượng
Kẽ chạm là nơi lộ cách làm. Chạm mài bằng mũi khoan để lại đáy kẽ có góc, đôi khi thấy vết mài nhỏ song song. Đổ khuôn thì đáy kẽ tròn đều, mép nét mềm. Dùng kính lúp mười lần, nhìn vào khe giữa các lớp vảy, quanh mắt, kẽ móng là thấy khác biệt.
Mặt đáy ít được chăm chút nên trung thực. Đá nguyên khối thường có mặt đáy cưa phẳng, vân đá chạy liền từ thân xuống đáy. Bột đá ép thường lộ hạt vụn lấm tấm và đôi khi lỗ rỗ nhỏ do bọt khí trong keo. Nhựa đúc hay có vết cắt ở chỗ rót nhựa vào khuôn hoặc vùng lõm do co ngót.
Đường ráp khuôn. Khuôn hai mảnh để lại một đường mảnh chạy dọc thân, thường qua sống lưng hoặc hai bên sườn rồi xuống bụng. Người làm kỹ sẽ mài đi, nhưng ở những chỗ khó mài như dưới cằm, trong kẽ chân, đường ráp vẫn còn dấu.
Soi đèn từ phía sau. Đèn pin chiếu xuyên qua tai, sừng, đuôi cho thấy cấu trúc bên trong. Đá tự nhiên có vân, rạn, bao thể không theo quy luật. Bột ép thấy các hạt vụn trôi nổi trong nền keo đục. Nhựa và thuỷ tinh hay có bọt tròn hoàn hảo, có khi cả vệt xoáy.
Tượng ghép, tượng dán: kiểm mối nối và phần gắn thêm
Có những con tỳ hưu là đá thật nhưng không nguyên khối. Khi khối đá không đủ to hoặc bị rạn giữa chừng, người làm có thể tạc đầu và thân riêng rồi dán lại, hoặc gắn thêm quả cầu, đồng tiền, nén bạc bằng keo. Cũng có tượng được dán lên một mảng đá khác làm đế. Đây không hẳn là gian lận, nhưng người mua nên biết, vì mối ghép là chỗ yếu nhất của tượng.
Cách kiểm đơn giản là xoay tượng dưới ánh sáng nghiêng và nhìn kỹ những chỗ hay ghép: cổ, chân, chỗ tiếp giáp với quả cầu hay đồng tiền, chỗ thân chạm đế. Mối keo thường là một đường mảnh hơi bóng hoặc hơi đục, vân đá bị cắt đột ngột không liền mạch qua hai bên. Soi đèn UV, keo thường phát quang khác hẳn phần đá xung quanh.
Tượng có mối ghép cần tránh nước nóng, tránh ngâm lâu và tránh phơi nắng gắt, vì keo có thể yếu đi hoặc ố vàng theo thời gian. Khi đo tỉ trọng, phần keo cũng làm kết quả lệch đi một chút. Nếu người bán nói tượng nguyên khối mà bạn thấy rõ mối ghép, đó là lý do chính đáng để hỏi lại hoặc thương lượng.
Nhiệt độ, âm thanh, đèn UV: cách nào đáng tin, cách nào không
Cảm giác mát tay có cơ sở: đá dẫn nhiệt tốt hơn nhựa nên lấy nhiệt từ tay bạn nhanh hơn, cảm giác mát kéo dài hơn. Nhưng với tượng đã ở trong túi, trong xe nóng, hoặc tượng thuỷ tinh, cảm giác này không còn phân biệt rõ. Coi đây là gợi ý phụ, không phải phép thử.
Gõ nghe tiếng là mẹo được truyền nhiều nhưng ít đáng tin với tượng. Âm thanh phụ thuộc hình dáng, độ dày, vết rạn và cách cầm. Tượng có sừng mảnh, tai mỏng còn có thể mẻ khi gõ. Tương tự, hơ kim nóng vào đáy để ngửi mùi nhựa là cách người trong nghề đôi khi dùng, nhưng nó để lại vết cháy vĩnh viễn, không nên làm với món bạn chưa mua hoặc món có giá trị.
Đèn UV loại bước sóng 365 nanomet bán khá phổ biến. Nhiều loại nhựa và keo phát quang xanh trắng dưới đèn này, trong khi phần lớn đá xanh tự nhiên phát quang yếu hoặc không phát quang. Tuy vậy, một số đá tự nhiên cũng phát quang, và lớp sáp đánh bóng có thể gây phát quang nhẹ. Đèn UV giúp bạn thấy chỗ nghi ngờ, đặc biệt là các mảng keo, mối ghép, chứ không kết luận được. Khi dùng, tránh chiếu vào mắt.
Khi nào nên mang tượng đi kiểm định
Tự kiểm tại nhà giúp loại nhựa, bột ép và thuỷ tinh. Những trường hợp sau thì nên nhờ phòng kiểm định có máy móc:
- Tượng được bán với tên phỉ thúy hoặc nephrite và giá trị đủ cao để bạn tiếc nếu mua nhầm.
- Bạn cần biết đá có bị tẩy, bơm nhựa hay nhuộm không, điều mà mắt thường gần như không thấy được.
- Tỉ trọng đo được nằm giữa hai nhóm, ví dụ khoảng 2,8, khó đoán là vật liệu gì.
- Tượng là đồ gia truyền, đồ được tặng, cần biết rõ để giữ gìn hoặc chia trong gia đình.
- Bạn mua online và người bán cam kết đổi trả nếu kiểm định ra khác; kết quả là căn cứ để đổi.
Khi gửi kiểm định, nên yêu cầu ghi rõ tên khoáng vật, tỉ trọng, chiết suất và nhận xét về xử lý. Giữ lại tờ kết quả cùng hoá đơn. Nếu bạn đang tìm mẫu, có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để có thông tin đối chiếu ngay từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Tượng tỳ hưu bột đá ép có phải hàng giả không?
Bột đá ép là vật liệu thật, có một phần là đá nghiền trộn keo, làm được tượng đẹp và bền ở mức vừa. Nó chỉ thành vấn đề khi bị bán dưới tên đá nguyên khối, ngọc tự nhiên với giá tương ứng. Nhãn ghi đúng "bột đá" thì không có gì sai.
Cân bếp có đủ chính xác để đo tỉ trọng tượng không?
Với tượng từ khoảng 200 gam trở lên và cân chính xác đến 1 gam, kết quả đủ để phân nhóm vật liệu. Tượng càng nhỏ thì sai số càng lớn. Bạn nên đo hai ba lần, lấy số trung bình, và nhớ tháo đế trước khi đo.
Nhúng tượng vào nước để đo có làm hỏng tượng không?
Đá nguyên khối như thạch anh, nephrite, jadeite chịu được nhúng nước ngắn. Với đá nhuộm, đá có rạn sâu hoặc tượng có keo, nên nhúng thật nhanh và lau khô ngay. Không dùng nước nóng, không ngâm lâu, không cho thêm muối hay xà phòng.
Đèn UV có phân biệt được ngọc thật giả không?
Chỉ cho gợi ý. Nhiều loại nhựa, keo phát quang dưới đèn UV, nhưng một số đá tự nhiên và lớp sáp đánh bóng cũng phát quang. Đèn UV hữu ích để tìm mối ghép, mảng keo, còn kết luận thì cần phòng kiểm định.
Tượng nặng tay có chắc là đá thật không?
Chưa chắc. Bột đá ép trộn nhiều bột đá cũng khá nặng, và thuỷ tinh nặng gần bằng thạch anh. Cảm giác nặng chỉ loại được nhựa nhẹ. Muốn chắc hơn, bạn nên đo tỉ trọng và soi kẽ chạm, mặt đáy, bên trong tượng.
Có cách nào kiểm mà không cần nhấc tượng ra khỏi đế?
Soi kẽ chạm, soi đèn qua phần mỏng và quan sát màu vân vẫn làm được khi tượng trên đế. Nhưng đo tỉ trọng và xem mặt đáy thì phải tháo đế. Đế dán chết vào tượng là một lý do để hỏi kỹ người bán trước khi mua.