Tượng tỳ hưu ngọc và đá quý chỉ cần chăm đơn giản: phủi bụi bằng chổi lông mềm mỗi tuần, lau khăn hơi ẩm khi cần, rửa bằng nước nhiệt độ phòng thật nhanh với đá cứng nguyên khối, và tránh hoá chất mạnh, nước nóng, nắng gắt. Phần lớn hư hỏng của tượng đá trong nhà không đến từ thời gian mà từ việc lau sai cách hoặc va đập khi di chuyển.
Điều cần nhớ là mỗi loại đá chịu đựng khác nhau. Serpentine mềm dễ xước, mã não có lỗ xốp ngấm bẩn, thạch anh nhạy sốc nhiệt, phỉ thúy loại B có nhựa bên trong. Bài này đi từ nguyên tắc chung theo từng loại đá đến các bước làm sạch, những thứ không nên dùng, cách giữ tượng qua mùa ẩm, đóng gói khi chuyển nhà và xử lý khi tượng bị mẻ.
Chăm theo từng loại đá: bảng tra nhanh
Bảng dưới gom các vật liệu hay gặp trên tượng tỳ hưu "ngọc" và mức độ chịu nước, hoá chất của chúng. Nếu không chắc tượng mình là loại gì, hãy chăm theo dòng khắt khe nhất.
| Vật liệu | Độ cứng Mohs | Rửa nước | Lưu ý riêng |
|---|---|---|---|
| Phỉ thúy loại A, nephrite | khoảng 6–7 | Được, nhanh, lau khô | Lớp sáp có thể mờ nếu dùng xà phòng mạnh |
| Phỉ thúy loại B, C | khoảng 6–7 nhưng có nhựa, màu nhuộm | Hạn chế, chỉ lau ẩm | Tránh nhiệt, hoá chất, siêu âm |
| Thạch anh tím, hồng, trắng | 7 | Được, nước nhiệt độ phòng | Nhạy sốc nhiệt; tím, hồng có thể phai dưới nắng |
| Mã não, Hoàng Long | khoảng 6,5–7 | Được với đá tự nhiên; hạn chế với đá nhuộm | Lỗ xốp ngấm dầu mỡ, muối |
| Serpentine (Tú ngọc) | khoảng 2,5–5 | Được, nhẹ tay | Rất dễ xước; không chà mạnh |
| Thọ Sơn thạch | khoảng 2–3 | Chỉ lau ẩm | Mềm nhất nhóm, dễ hằn vết |
| Bột đá ép, nhựa | thấp, không đều | Chỉ lau ẩm | Tránh nước nóng, nắng; keo có thể ố vàng |
Nguyên tắc sâu xa của bảng là bụi trong nhà chứa hạt cát thạch anh, cứng khoảng 7. Mọi vật liệu mềm hơn 7 đều có thể bị bụi cát làm xước nếu bạn chà khăn khô lên tượng. Vì vậy với bất kỳ loại nào, bước đầu tiên luôn là phủi bụi khô cho sạch hạt, sau đó mới lau khăn.
Làm sạch hằng tuần và làm sạch kẽ chạm
Thói quen lau định kỳ giữ tượng sáng mà không cần đến rửa nước. Một bộ dụng cụ gồm chổi lông mềm, cọ trang điểm hoặc cọ vẽ cũ, quả bóp thổi bụi và hai khăn cotton mềm là đủ:
- Nhấc tượng khỏi đế, đặt lên một khăn gấp dày trên mặt bàn để nếu lỡ tay cũng không rơi xuống sàn cứng.
- Dùng quả bóp thổi bụi thổi qua các kẽ vảy, khe miệng, kẽ móng để đẩy hạt bụi ra trước.
- Phủi nhẹ bằng chổi lông mềm theo chiều nét chạm, không chà ngang qua các lớp vảy.
- Với kẽ sâu, dùng cọ trang điểm hoặc cọ vẽ đầu nhọn, xoay nhẹ để kéo bụi ra.
- Lau toàn thân bằng khăn cotton hơi ẩm, vắt thật kỹ, sau đó lau lại bằng khăn khô.
- Lau đế gỗ riêng, để khô hẳn rồi mới đặt tượng lên lại.
Tần suất lau tuỳ chỗ bày: tượng trong tủ kính có thể vài tuần một lần, tượng trên bàn làm việc, quầy hay gần cửa sổ mở nên phủi bụi mỗi tuần. Phủi đều đặn giúp bụi không kịp bám thành lớp, vốn là lý do chính khiến kẽ chạm bị đen và tượng trông cũ.
Khi nào cần rửa nước và rửa thế nào cho đúng
Tượng đá cứng, nguyên khối, không nhuộm như phỉ thúy loại A, nephrite, thạch anh, mã não tự nhiên có thể rửa nước khi bám bẩn lâu, có dầu tay hay vết ố. Dùng một chậu nước nhiệt độ phòng, nhỏ vài giọt xà phòng trung tính như loại rửa tay dịu nhẹ, nhúng tượng, dùng cọ mềm chải nhẹ các kẽ, rồi tráng lại bằng nước sạch. Toàn bộ việc ngâm chỉ nên trong vài phút.
Sau khi rửa, lau khô bằng khăn mềm, dùng quả bóp thổi nước khỏi các kẽ sâu, rồi để tượng khô tự nhiên trên khăn ở nơi thoáng ít nhất vài giờ trước khi đặt lên đế gỗ. Nước đọng trong kẽ, dưới đáy tiếp xúc với gỗ lâu ngày có thể làm mốc đế hoặc để lại vệt cặn.
Những tượng không nên rửa nước: phỉ thúy loại B, C, đá nhuộm, tượng có mối ghép keo, bột đá ép, nhựa, Thọ Sơn thạch. Với nhóm này chỉ lau ẩm. Không dùng máy rửa siêu âm hay hơi nước nóng cho bất kỳ tượng nào nếu bạn không chắc chắn về vật liệu, vì rung và nhiệt có thể làm lan vết rạn và làm hỏng nhựa, keo.
Nhiều gia đình có nếp rửa tượng, lau bàn thờ, lau đồ bày vào những ngày cuối năm âm lịch. Nếu nhà bạn theo nếp này, cứ làm theo cách trên: nước sạch nhiệt độ phòng cho đá cứng nguyên khối, khăn ẩm cho những loại còn lại. Ý nghĩa của việc làm sạch nằm ở sự chăm chút, không nằm ở việc dùng nước gì hay ngâm bao lâu.
Những thứ không nên dùng cho tượng ngọc, đá
Cồn, axeton, nước tẩy rửa mạnh. Chúng có thể hoà tan lớp sáp đánh bóng, làm hỏng nhựa trong phỉ thúy loại B, kéo màu nhuộm ra khỏi mã não và thạch anh nhuộm. Bề mặt sau đó sẽ mờ, loang.
Kem đánh bóng kim loại, kem đánh răng. Có chứa hạt mài, chà lên đá mềm sẽ làm mòn nét chạm. Ngay cả với đá cứng, chúng có thể đọng trắng trong kẽ và rất khó lấy ra.
Muối hột, nước muối đậm. Muối hay được dùng theo tập quán "tẩy uế", nhưng hạt muối có thể đọng trong lỗ xốp, vết rạn và để lại vệt trắng khi khô. Với đá nhuộm, muối còn có thể kéo màu.
Dầu ăn, dầu dưỡng da, dầu mè. Một số người thoa dầu cho tượng "bóng" hơn. Dầu bám bụi rất nhanh, lâu ngày ngả vàng và ngấm vào đá xốp. Nếu tượng mất độ bóng, nhờ thợ phủ lại sáp chuyên dụng.
Khăn giấy thô, khăn chà nhám, miếng rửa chén. Sợi giấy và mặt nhám có thể để lại vết xước li ti trên serpentine và lớp sáp. Khăn cotton mềm hoặc khăn sợi nhỏ sạch là lựa chọn an toàn.
Giữ tượng qua mùa nồm, nắng gắt và trong tủ kính
Ở các tỉnh phía Bắc, mùa nồm làm nước đọng trên mọi bề mặt lạnh, kể cả tượng đá. Bản thân đá tự nhiên không hỏng vì hơi ẩm, nhưng đế gỗ có thể mốc, nhựa và keo ở tượng ghép có thể yếu đi, bụi ẩm bám thành vệt trong kẽ. Trong những ngày nồm, bạn nên lau khô tượng và đế thường hơn, đóng bớt cửa, dùng máy hút ẩm nếu có.
Ở phía Nam và những phòng hướng tây, nắng gắt là điều đáng lo hơn. Thạch anh tím, thạch anh hồng và đá nhuộm có thể nhạt màu theo năm tháng nếu nắng chiếu trực tiếp. Rèm mỏng hoặc kính dán phim chống tia cực tím giúp giảm điều này mà phòng vẫn sáng.
Tủ kính là chỗ tốt cho tượng giá trị: ít bụi, ít va chạm. Chỉ cần lưu ý đèn trong tủ. Đèn halogen, đèn sợi đốt toả nhiệt nhiều, chiếu lâu ngày làm tủ nóng; đèn LED ít nhiệt hơn. Nên mở tủ cho thoáng vài lần mỗi tháng, nhất là mùa ẩm, để không đọng hơi nước bên trong.
Một nguồn bẩn ít ai để ý là khói. Tượng đặt gần chỗ thắp hương, gần bếp hay trong phòng có người hút thuốc sẽ dần phủ một lớp màng vàng xám, nhất là ở kẽ chạm. Lớp này bám dính hơn bụi thường, phải lau ẩm mới sạch. Nếu được, đặt tượng cách xa nguồn khói một chút sẽ đỡ công lau chùi về sau.
Đóng gói tượng khi chuyển nhà hoặc gửi đi
Chuyển nhà là lúc tượng đá dễ hỏng nhất. Bỏ ra mười phút đóng gói kỹ có thể giữ nguyên một con tỳ hưu đã theo bạn nhiều năm:
- Tháo tượng khỏi đế, đóng gói riêng tượng và đế; đế gỗ và tượng va vào nhau trong hộp là nguyên nhân mẻ hay gặp.
- Quấn các phần nhô ra như sừng, tai, đuôi bằng một lớp khăn giấy mềm hoặc xốp mỏng trước.
- Bọc toàn thân bằng vài lớp màng xốp hơi, quấn chặt nhưng không ép mạnh vào chi tiết mảnh.
- Chọn hộp cứng lớn hơn tượng vài phân mỗi chiều, lót đáy bằng xốp hoặc giấy vò, đặt tượng nằm ở tư thế vững nhất.
- Chèn kín bốn phía và mặt trên để tượng không xê dịch khi lắc nhẹ hộp.
- Ghi rõ "hàng dễ vỡ, đá nặng" và chiều đặt hộp; tự tay mang hộp nếu được, không xếp dưới đáy chồng đồ nặng.
Đến nhà mới, mở hộp trên bàn hoặc trên khăn dày, không mở trên sàn đá. Kiểm tra lại từng chi tiết trước khi đặt tượng lên đế ở chỗ mới.
Khi tượng bị mẻ, nứt hay mờ: thợ làm được gì
Vết mẻ nhỏ ở mép tai, chóp sừng hay móng thường có thể nhờ thợ đá mài lại cho tròn cạnh, đánh bóng để vết mẻ khó nhận ra. Tượng mất độ bóng sau nhiều năm cũng có thể đánh bóng nhẹ và phủ sáp lại. Những việc này cần thợ có kinh nghiệm với đá chạm, vì mài quá tay có thể làm mất nét.
Vết nứt thì khó hơn. Nứt nhỏ nằm sâu, không lan có thể để nguyên và theo dõi. Tượng gãy rời có thể dán bằng keo chuyên dụng cho đá, nhưng mối dán sẽ là chỗ yếu và thấy được khi soi kỹ. Đừng tự dán bằng keo dán nhanh loại phổ thông lên bề mặt đá: keo tràn ra ngoài, ố vàng sau một thời gian và rất khó gỡ khi muốn nhờ thợ làm lại.
Theo quan niệm của một số gia đình, tượng bị mẻ, vỡ thì nên thay; nhiều nhà khác vẫn giữ lại vì kỷ niệm hoặc giá trị. Đây là chuyện theo nếp nhà, không có quy định nào bắt buộc. Nếu muốn tìm mẫu thay thế cùng loại đá, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Có nên ngâm tỳ hưu ngọc trong nước muối để làm sạch không?
Không nên. Hạt muối có thể đọng trong lỗ xốp và vết rạn, để lại vệt trắng khi khô; với đá nhuộm và phỉ thúy loại B, muối còn có thể làm hỏng màu, hỏng nhựa. Nước sạch nhiệt độ phòng và lau khô ngay là đủ.
Tượng tỳ hưu ngọc bị mờ, mất bóng phải làm sao?
Thường là do lớp sáp đánh bóng bị mòn hoặc bề mặt bị xước li ti vì lau khăn khô dính bụi. Thợ đá có thể đánh bóng nhẹ và phủ sáp lại. Bạn không nên tự thoa dầu ăn hay dầu dưỡng vì chúng bám bụi và ngả vàng.
Kẽ chạm tượng bị đen, làm sạch thế nào?
Dùng quả bóp thổi bụi, sau đó cọ trang điểm hoặc cọ vẽ mềm xoay nhẹ trong kẽ. Với đá cứng nguyên khối, có thể nhúng nhanh vào nước pha chút xà phòng trung tính rồi chải kẽ, tráng sạch và lau khô. Tránh vật nhọn bằng kim loại.
Mùa nồm có làm hỏng tượng đá không?
Đá tự nhiên không hỏng vì hơi ẩm, nhưng đế gỗ có thể mốc, keo ở tượng ghép có thể yếu, bụi ẩm bám thành vệt. Lau khô tượng và đế thường hơn trong những ngày nồm, dùng máy hút ẩm nếu có là đủ.
Có dùng máy rửa siêu âm cho tượng tỳ hưu được không?
Không nên nếu bạn không chắc vật liệu. Rung siêu âm có thể làm vết rạn lan rộng, làm hỏng nhựa trong phỉ thúy loại B, keo ở mối ghép và màu nhuộm. Với tượng bày trong nhà, chổi lông và khăn ẩm đã đủ sạch.
Tượng tỳ hưu bị mẻ một chút có sửa được không?
Vết mẻ nhỏ ở mép tai, sừng, móng thường có thể nhờ thợ đá mài tròn cạnh và đánh bóng lại để khó nhận ra. Vết nứt lớn hay gãy rời thì khó hơn, có thể dán bằng keo chuyên dụng nhưng mối dán vẫn là chỗ yếu.