Tượng tỳ hưu gốm sứ là tượng nặn hoặc đổ khuôn từ đất sét, cao lanh, phủ men rồi nung ở nhiệt độ cao; lớp men đã nung chảy thành thuỷ tinh nên màu giữ được rất lâu, không bong như sơn, lau rửa dễ, nhưng thân tượng giòn và có thể mẻ, vỡ khi rơi hay va mạnh. So với đồng hay đá, tỳ hưu gốm sứ ít gặp hơn ở cửa hàng vật phẩm, nhưng lại được những người yêu gốm Việt tìm vì màu men đẹp và cảm giác thủ công.
Để chọn được một con tỳ hưu gốm ưng ý, bạn cần gọi đúng tên vật liệu (gốm đất nung, sành, sứ khác nhau khá nhiều), đọc được loại men, biết vài phép kiểm đơn giản trước khi mua và cách giữ tượng an toàn trong nhà. Bài này đi qua từng phần, với giả định bạn không phải người trong nghề gốm.
Gốm đất nung, sành, sứ: ba tên gọi cần phân biệt
Chữ "gốm" trong tiếng Việt thường dùng chung cho mọi đồ làm từ đất nung. Khi mua tượng, phân biệt ba nhóm dưới đây giúp bạn biết độ bền và cách dùng.
| Nhóm | Nhiệt độ nung (khái quát) | Xương gốm | Độ hút nước | Ứng xử khi dùng |
|---|---|---|---|---|
| Đất nung | Thấp | Đỏ hoặc nâu, xốp | Cao, ngấm nước | Dễ mốc, dễ rêu nếu để chỗ ẩm; nhẹ và rẻ hơn |
| Sành, gốm đá | Trung bình đến cao | Xám, nâu, chắc | Thấp | Chắc, gõ nghe đanh; hợp cả trong nhà lẫn hiên có mái |
| Sứ | Cao | Trắng, mịn, mỏng chỗ có thể hơi thấu sáng | Rất thấp | Bền màu, sạch, nhưng giòn khi va |
Nhiều tượng tỳ hưu gốm bán trên thị trường là sành hoặc sứ có phủ men toàn thân, chỉ chừa đáy mộc. Nhìn phần đáy không men, bạn sẽ thấy màu xương gốm: trắng mịn là sứ, xám hoặc nâu chắc là sành, đỏ xốp là đất nung. Đây là cách đơn giản nhất để biết mình đang cầm loại gì.
Cũng có những tượng đất nung không men, chỉ phủ sơn bên ngoài. Loại này trông giống tượng bột đá sơn, nên cần hỏi rõ để biết cách lau: sơn trên đất nung kỵ nước và chất tẩy y như sơn trên bột đá.
Các loại men hay gặp trên tỳ hưu gốm
Men rạn. Mặt men có những đường nứt chân chim li ti phủ đều toàn thân, thường được làm nổi bằng cách cho mực hoặc chè thấm vào kẽ. Đường rạn hình thành do men và xương co lại khác nhau khi nguội; đây là hiệu ứng có chủ ý chứ không phải tượng hỏng. Men rạn cho cảm giác cổ kính, hợp với tỳ hưu dáng cổ.
Men lam. Hoa văn vẽ bằng màu xanh coban dưới lớp men trong, quen thuộc với người Việt qua bát đĩa, lọ hoa. Trên tượng tỳ hưu, men lam thường được dùng để vẽ vảy, mây, sóng. Vì màu nằm dưới men, hoa văn gần như không phai hay mòn khi lau.
Men ngọc. Men màu xanh nhạt pha xám, gợi màu ngọc bích. Màu đậm nhạt phụ thuộc vào độ dày men và lửa lò, nên hai con cùng mẫu có thể chênh màu đôi chút. Chỗ men đọng dày ở kẽ sẽ đậm hơn, chỗ gờ cao men mỏng thì nhạt, làm nổi khối rất đẹp.
Men nâu, men da lươn. Men màu nâu, có khi chảy loang vàng xanh. Gam màu trầm này hợp với tượng cỡ lớn, nhà có nhiều đồ gỗ tối màu.
Men màu và vẽ vàng kim. Một số tượng vẽ thêm màu và kẻ chỉ vàng kim lên trên men, rồi nung thêm một lần ở nhiệt độ thấp hơn. Lớp màu trên men này đẹp và rực, nhưng không bền bằng màu dưới men: chỗ hay chạm tay, hay lau có thể mòn dần theo năm tháng.
Ưu và nhược của tỳ hưu gốm sứ so với chất liệu khác
Điểm mạnh lớn nhất của gốm sứ là màu men. Men nung chảy thành một lớp thuỷ tinh liền với thân, nên không phai dưới ánh sáng trong nhà, không xỉn như đồng, không bong như sơn trên bột đá. Một con tỳ hưu men lam để mười năm vẫn giữ màu gần như lúc mới mua nếu không bị va chạm. Bề mặt men nhẵn, ít bám bụi, chỉ cần khăn ẩm là sạch.
Gốm sứ cũng mang dấu tay người làm rõ hơn nhiều chất liệu. Màu men loang, độ dày mỏng không đều, chỗ men chảy đọng ở chân là những nét mà người yêu gốm thích, vì mỗi con một khác. Nếu bạn muốn một món bày có tính thủ công, không bóng bẩy như đồ đúc, tỳ hưu gốm là lựa chọn thú vị.
Nhược điểm rõ nhất là giòn. Rơi từ mặt bàn xuống nền gạch, một con tỳ hưu sứ có thể vỡ thành nhiều mảnh, trong khi con đồng chỉ móp hoặc trầy. Sừng, tai, đuôi là chi tiết mảnh nên dễ mẻ khi lau mạnh hoặc khi va vào vật khác trên kệ. Tượng gốm cũng khó sửa cho liền hẳn; vết hàn gắn thường vẫn thấy.
Nhược điểm thứ hai là chi tiết. Lớp men phủ lên làm các nét chạm mềm đi, vảy và lông bờm không sắc bằng đồng đúc hay đá tạc. Vì vậy tỳ hưu gốm đẹp nhất ở dáng tổng thể và màu, không phải ở độ tinh xảo của từng chi tiết. Biết vậy, bạn sẽ không thất vọng khi so con gốm với con đồng.
Kiểm một con tỳ hưu gốm trước khi mua
Những phép kiểm dưới đây không cần dụng cụ, làm được ngay ở cửa hàng hoặc khi mở hộp nhận hàng:
- Xoay tượng dưới ánh sáng mạnh, nhìn xiên theo mặt men để phát hiện vết nứt chân tóc. Với men rạn, phân biệt đường rạn đều khắp với một vết nứt dài, sâu, chạy riêng lẻ.
- Gõ nhẹ bằng đầu móng tay lên thân. Tiếng thanh, ngân là thân liền; tiếng rè, đục bất thường có thể là có vết nứt ngầm bên trong.
- Lật xem đáy: mép đáy mộc nên được mài nhẵn, không có cạnh sắc cào xước mặt kệ; xem màu xương để biết là sứ, sành hay đất nung.
- Kiểm các chi tiết mảnh: đầu sừng, chóp tai, chóp đuôi, móng chân có mẻ không. Mẻ nhỏ ở men thường lộ ra một chấm màu xương khác màu.
- Tìm các lỗ châm kim hoặc vết co men, là những điểm trống men nhỏ. Vài điểm nhỏ là bình thường với đồ thủ công, nhưng nhiều và to thì men kém.
- Đặt tượng lên mặt phẳng, chạm nhẹ vào lưng xem có bập bênh không. Đáy cong do lò nung sẽ khiến tượng lắc lư khó chịu.
Với tượng có vẽ vàng kim, xem kỹ những chỗ chỉ vàng ở gờ cao. Chỗ vàng đã mờ hoặc đứt nét khi tượng còn mới cho thấy lớp này mỏng, sẽ mòn nhanh khi dùng.
Chọn cỡ và chỗ bày cho tượng gốm
Vì giòn, tượng gốm nên được đặt ở nơi ít va chạm nhất trong nhà: kệ có gờ chắn, tủ kính có cửa, mặt tủ ở góc phòng thay vì lối đi. Tránh đặt sát mép, tránh kệ hẹp mà người đi qua dễ quệt vai hay túi xách vào. Với nhà có trẻ nhỏ hoặc nuôi mèo, chỗ cao hoặc tủ có cửa gần như là bắt buộc, không vì lý do kiêng kỵ mà vì mảnh sứ vỡ rất sắc.
Về cỡ, tượng gốm cỡ vừa, dài khoảng một đến hai gang tay, là cỡ phổ biến và dễ bày nhất. Tượng lớn bằng sứ có thể rất nặng và khó nung đều, nên thường đắt và hiếm. Nếu muốn một con thật lớn cho sảnh, gốm sành dày dặn hoặc đồng, đá sẽ bền hơn.
Tượng sành và sứ phủ men kín có thể đặt ngoài hiên có mái che, vì men không ngấm nước. Tuy vậy, nắng gắt kéo dài và mưa hắt làm đọng bụi, rêu ở kẽ, và va đập ngoài trời nhiều hơn trong nhà. Tượng đất nung không men thì không nên đặt ngoài trời, vì xương xốp ngấm nước sẽ nhanh mốc, rêu. Theo quan niệm phổ biến, nhiều người cho đầu tỳ hưu hướng ra cửa; với tượng gốm, bạn chỉ cần chắc chỗ đặt vững là có thể theo cách bày ấy.
Lau rửa tượng gốm sứ
Gốm sứ phủ men là chất liệu dễ vệ sinh nhất trong các loại tỳ hưu. Một vài lưu ý để giữ men và các lớp vẽ:
- Lau bụi thường xuyên bằng khăn mềm khô hoặc hơi ẩm; kẽ sâu dùng cọ mềm.
- Khi bẩn nhiều, có thể rửa bằng nước ấm pha chút nước rửa chén, dùng miếng bọt biển mềm, sau đó tráng sạch và để khô tự nhiên.
- Không ngâm tượng trong nước lâu nếu đáy là đất mộc; nước ngấm vào đáy lâu khô và có thể để lại vết ố.
- Không dùng miếng cọ kim loại, bột tẩy có hạt mài hay chất tẩy mạnh lên lớp vẽ vàng kim và màu trên men.
- Tránh rửa tượng đang lạnh bằng nước nóng già hoặc ngược lại; thay đổi nhiệt đột ngột có thể làm men rạn thêm hoặc nứt ở chỗ mỏng.
- Rửa trên một chiếc khăn lót trong chậu, không rửa thẳng trong bồn rửa cứng; tượng ướt trơn rất dễ tuột tay.
Nếu tượng có men rạn đã được làm nổi bằng mực hoặc chè, nước và xà phòng nhẹ không làm mất màu kẽ rạn. Tuy vậy, chất tẩy mạnh có thể làm nhạt dần, nên chỉ dùng loại trung tính.
Khi tượng gốm bị mẻ hoặc vỡ
Mẻ nhỏ ở chóp sừng hay chóp tai là chuyện dễ gặp nhất. Nếu mảnh mẻ còn, keo epoxy trong suốt hai thành phần có thể gắn lại khá kín; nếu mất mảnh, thợ sửa đồ gốm có thể đắp và dặm màu cho gần giống. Với vết mẻ nhỏ không đắp, bạn có thể dùng giấy nhám mịn mài nhẹ cạnh sắc để không cứa tay khi lau.
Khi tượng vỡ thành vài mảnh lớn, nhiều người chọn hàn gắn theo lối dùng sơn mài viền vàng ở đường nứt, cách làm thường được gọi theo tên tiếng Nhật là kintsugi. Thay vì giấu vết vỡ, đường hàn gắn trở thành một nét trang trí. Đây là việc cần thợ có kinh nghiệm với sơn ta và mất thời gian chờ sơn khô, nhưng kết quả thường rất đẹp với tượng gốm men trầm.
Có quan niệm dân gian cho rằng vật phẩm đã vỡ thì nên thay. Bạn có thể theo nếp nhà mình; nếu thay, hãy xử lý tượng cũ một cách trân trọng, gói lại cẩn thận trước khi bỏ để người thu gom không bị mảnh sứ cứa tay. Còn nếu bạn quý con tượng vì kỷ niệm, hàn gắn và tiếp tục bày là lựa chọn hoàn toàn bình thường. Muốn chọn thêm mẫu men khác, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Tỳ hưu gốm sứ có phai màu không?
Màu dưới men như men lam và màu của chính lớp men như men ngọc, men nâu gần như không phai trong điều kiện trong nhà. Lớp màu vẽ trên men và chỉ vàng kim thì có thể mòn dần ở chỗ hay chạm và hay lau. Hạn chế chà mạnh lên những chỗ đó.
Đường rạn trên men có phải là tượng bị nứt không?
Không. Men rạn là hiệu ứng có chủ ý, các đường rạn đều khắp bề mặt và chỉ nằm trong lớp men. Vết nứt thật thường là một đường dài, sâu, chạy riêng lẻ qua cả xương gốm, gõ vào nghe tiếng rè. Soi xiên dưới ánh sáng mạnh để phân biệt.
Tượng gốm có đặt ngoài trời được không?
Sành và sứ phủ men kín có thể đặt ở hiên có mái che vì men không ngấm nước, nhưng nên tránh nắng gắt và mưa hắt trực tiếp lâu ngày. Đất nung không men thì không nên để ngoài trời vì dễ ngấm nước, mốc và rêu.
Làm sao biết tượng là sứ hay đất nung sơn màu?
Lật xem đáy: sứ có xương trắng mịn, chắc; đất nung có xương đỏ hoặc nâu, xốp. Gõ nhẹ, sứ nghe thanh, đất nung nghe đục. Sơn trên đất nung có thể trầy bằng móng tay ở chỗ khuất, còn men nung thì không.
Tượng gốm có nặng hơn tượng bột đá không?
Tuỳ độ dày và cỡ. Tượng sứ đổ khuôn thường rỗng bên trong nên có thể nhẹ hơn tượng bột đá đặc cùng cỡ. Tượng sành nặn dày thì nặng hơn. Hỏi trọng lượng cụ thể khi mua để biết kệ có chịu được không.
Có nên mua tỳ hưu gốm làm quà cho người lớn tuổi?
Nhiều người lớn tuổi thích đồ gốm men lam, men ngọc vì quen thuộc và nhã. Nên chọn cỡ vừa, có hộp chắc và dặn người nhận đặt nơi ít va chạm. Với người hay run tay khi lau dọn, tượng đồng có thể an toàn hơn tượng sứ giòn.