Tượng trâu gỗ hợp với người muốn một món mộc mạc, ấm tay, gợi đúng không khí làng quê nơi con trâu thuộc về. Khác đồng và đá, gỗ là vật liệu sống: nó co giãn theo độ ẩm, có mùi riêng, có vân không con nào giống con nào. Chính vì thế, chọn một con trâu gỗ cần nhìn vào loại gỗ, cách chạm và cách nhà bạn giữ không khí trong phòng.
Ở Việt Nam, nghề chạm gỗ có nhiều trung tâm lâu đời, như Đồng Kỵ ở Bắc Ninh, Sơn Đồng ở Hà Nội, La Xuyên ở Ninh Bình. Tượng con giáp, tượng trâu nằm, mục đồng cưỡi trâu bằng gỗ là mặt hàng quen của nhiều xưởng. Bài này giúp bạn nhận loại gỗ thường dùng, phân biệt chạm nguyên khối với ghép, nhận ra hàng nhựa giả gỗ, và giữ cho tượng không nứt, không mọt.
Các loại gỗ hay dùng tạc trâu
Mỗi loại gỗ cho màu, độ nặng và độ khó chạm khác nhau. Bảng dưới là những loại bạn hay gặp trong mô tả hàng mỹ nghệ.
| Loại gỗ | Màu và vân | Cảm giác cầm | Ghi chú khi chọn |
|---|---|---|---|
| Gỗ hương | Đỏ nâu đến vàng nâu, vân sóng rõ, có mùi thơm nhẹ khi mới | Nặng vừa, mịn tay | Lên màu đẹp theo thời gian; hỏi kỹ là hương thật hay gỗ cùng màu nhuộm |
| Gỗ mít | Vàng tươi, để lâu ngả vàng nâu, thớ mịn | Nhẹ hơn hương, mềm | Gỗ truyền thống của tượng thờ ở miền Bắc, dễ chạm chi tiết, cần chống mọt tốt |
| Gỗ nu (bướu cây) | Vân xoáy, đốm mắt, mỗi mảnh một hình | Tuỳ loài cây gốc | Đẹp tự nhiên nhưng khó chạm chi tiết nhỏ, hay dùng cho tượng dáng khối đơn giản |
| Gỗ trắc, gỗ cẩm | Nâu tím đến gần đen, vân sọc | Rất nặng, nhiều dầu | Bóng tự nhiên, ít cần đánh dầu; nhiều loài bị hạn chế khai thác, hỏi nguồn gốc |
| Gỗ bách xanh, ngọc am | Vàng nhạt, thơm đặc trưng | Nhẹ, mùi thơm lâu | Hay làm tượng nhỏ, đặt phòng ngủ vì mùi dịu |
| Gỗ tạp, gỗ thông | Trắng vàng, vân thưa | Nhẹ, xốp | Rẻ, thường sơn phủ màu; dễ mọt nếu không xử lý |
Một số loài gỗ quý nằm trong danh mục hạn chế khai thác, buôn bán theo quy định hiện hành. Khi mua tượng gỗ quý, bạn nên hỏi người bán về nguồn gỗ và chọn nơi trả lời được rõ ràng. Gỗ trồng như mít, xà cừ, keo tràm cũng cho tượng đẹp nếu thợ chạm tay nghề.
Chạm nguyên khối hay ghép: nhìn ở đâu
Tượng chạm nguyên khối là tượng tạc từ một khúc gỗ liền, không nối. Ưu điểm là vân chạy liền mạch từ đầu tới đuôi, không có mối keo lộ ra, và ít nguy cơ bung mối khi khô ẩm thay đổi. Nhược điểm là tốn gỗ, khó làm những chi tiết vươn xa như sừng cong rộng hay đuôi vung, vì thớ gỗ mỏng ở chỗ đó dễ gãy.
Vì vậy nhiều xưởng chạm thân trâu nguyên khối rồi ghép riêng sừng, đôi khi ghép cả chân hoặc đế. Ghép như thế là kỹ thuật bình thường của nghề, không phải gian dối. Điều bạn cần là người bán nói thật và mối ghép làm cẩn thận: đường nối khít, vân hai bên cố gắng cùng chiều, có chốt gỗ hoặc mộng bên trong chứ không chỉ dán keo.
Để nhận ra mối ghép, bạn nhìn kỹ chân sừng và chỗ chân tiếp giáp đế: một đường mảnh đổi hướng vân là dấu hiệu rõ nhất. Soi đèn pin nghiêng sát bề mặt cũng giúp thấy vết keo bóng khác với mặt gỗ đã đánh dầu. Với tượng lớn đặt sàn, thân đôi khi được ghép từ hai ba khối; khi đó hỏi thêm gỗ đã được sấy trước khi ghép chưa, vì gỗ chưa khô ghép lại rất dễ nứt dọc mối.
Nhận gỗ thật và nhựa giả gỗ
Vân có lặp lại không. Gỗ thật mỗi chỗ một khác, vân đổi hướng theo khối tượng. Nhựa đúc giả gỗ thường có vân in hoặc vân đắp lặp lại đều, và vân không "uốn" theo chỗ cong của thân trâu.
Đầu thớ ở đáy. Lật đáy tượng: gỗ thật cắt ngang sẽ thấy vòng năm hoặc lỗ mạch li ti; nhựa đúc đáy nhẵn hoặc có đường ráp khuôn, có khi bị dán nỉ kín để che.
Nhiệt độ khi chạm. Gỗ và nhựa đều không mát như đá, nhưng gỗ có cảm giác khô, hơi ráp ở chỗ chưa đánh bóng; nhựa trơn đều và hơi dính tay khi trời nồm.
Mùi. Gỗ hương, bách xanh, ngọc am có mùi riêng, nhất là khi xoa tay hoặc để trong hộp kín. Nhựa không mùi hoặc có mùi hoá chất.
Độ sắc của chi tiết. Đục tay để lại vết đục, mặt phẳng nhỏ ở các nếp, mỗi con một khác. Hàng đúc khuôn chi tiết mềm và giống hệt nhau giữa các con cùng mẫu.
Vì sao tượng gỗ nứt và cách phòng
Gỗ luôn trao đổi hơi ẩm với không khí. Khi phòng khô đi đột ngột, ví dụ bật điều hoà suốt ngày hoặc đặt tượng ngay dưới luồng gió máy sưởi, lớp ngoài khô và co nhanh hơn lõi, tạo ra vết nứt chân chim rồi nứt dọc thớ. Ngược lại, mùa nồm ở miền Bắc độ ẩm rất cao, gỗ hút nước nở ra, nếu bề mặt sơn kín một phía mà phía kia hở thì tượng có thể cong vênh nhẹ.
Tượng mới mua nên để thích nghi vài ngày ở chỗ thoáng trong nhà, không đặt ngay dưới cửa gió điều hoà hay ngoài ban công nắng. Chỗ lý tưởng là kệ trong phòng, cách xa cửa sổ hướng Tây, không sát bếp. Nếu nhà dùng máy hút ẩm hoặc điều hoà nhiều, đặt một chậu cây hoặc bát nước nhỏ gần đó cũng giúp không khí bớt khô ở cục bộ.
Vết nứt chân tóc trên tượng gỗ nguyên khối là chuyện thường gặp, nhiều người xem là dấu ấn của gỗ thật. Vết nứt rộng ra theo mùa thì nên nhờ thợ trám bằng mạt gỗ trộn keo cùng màu, hoặc tự làm nếu nhỏ. Đừng dùng keo dán sắt hay keo nến để trám vì chúng cứng và đổi màu khác hẳn gỗ, nhìn rất lộ.
Chống mọt và vệ sinh tượng trâu gỗ
Mọt thích gỗ non, gỗ chưa sấy, gỗ nhiều đường như mít, xà cừ không xử lý. Một vài thói quen giúp tượng sạch và an toàn:
- Kiểm tra định kỳ đáy và khe chân: bột gỗ mịn rơi ra và lỗ nhỏ tròn là dấu hiệu mọt đang hoạt động.
- Phát hiện mọt sớm, tách tượng riêng khỏi đồ gỗ khác và nhờ thợ xử lý; tượng nhỏ có thể bọc kín trong túi rồi để ngăn đá tủ lạnh vài ngày theo cách nhiều thợ dùng, sau đó để tượng về nhiệt độ phòng từ từ trong túi để không đọng nước.
- Phủi bụi bằng chổi lông hoặc khăn khô mềm, không lau bằng khăn ướt sũng.
- Ba bốn tháng một lần, thấm vài giọt dầu lau gỗ hoặc sáp ong lên khăn mềm, lau mỏng rồi đánh khô; tượng đã sơn PU bóng thì chỉ lau khô.
- Tránh xịt nước hoa, thuốc côn trùng dạng xịt trực tiếp lên tượng.
- Không đặt tượng gỗ trong tủ kính kín hoàn toàn suốt năm mà không mở thông gió.
Tượng trâu gỗ dùng lâu sẽ lên nước, màu trầm và bóng ở những chỗ tay hay xoa. Đó là vẻ đẹp mà đồ mới không có, nên đừng vội đánh giấy nhám làm mới lại.
Mua tượng trâu gỗ qua mạng: hỏi gì, nhận hàng kiểm gì
Ảnh tượng gỗ thường được chụp dưới đèn vàng, làm màu gỗ đỏ và bóng hơn thực tế. Vì vậy với tượng gỗ, các câu hỏi cụ thể quan trọng hơn ảnh đẹp. Trình tự dưới đây giúp bạn tránh phần lớn chuyện nhận về không như mong đợi.
- Hỏi tên loại gỗ cụ thể, không chấp nhận câu trả lời chung chung như "gỗ quý", "gỗ thơm".
- Hỏi tượng chạm nguyên khối hay ghép, ghép ở chỗ nào (sừng, chân, đế).
- Hỏi bề mặt hoàn thiện: để mộc, lau dầu, phủ sáp hay sơn PU bóng.
- Xin ảnh chụp đáy tượng dưới ánh sáng ngày để thấy thớ gỗ, và ảnh chụp cạnh một vật quen để hình dung cỡ.
- Khi nhận hàng, mở hộp trước mặt người giao nếu được, kiểm sừng, chân, đuôi, những chỗ mảnh dễ gãy khi vận chuyển.
- Ngửi và sờ: mùi gỗ đúng loại, bề mặt không dính, không có bột mọt trong hộp.
- Để tượng ở chỗ thoáng vài ngày rồi kiểm lại vết nứt; nếu có nứt mới rõ rệt, báo người bán sớm.
Giữ lại hộp và vật liệu lót trong vài tuần đầu, phòng trường hợp phải đổi trả. Hộp gỗ hoặc hộp cứng có lót mút cũng là thứ nên giữ lâu dài nếu bạn hay chuyển nhà, vì tượng gỗ dễ gãy sừng khi bọc tạm bằng giấy báo.
Chỗ bày tượng trâu gỗ và ý nghĩa theo quan niệm
Gỗ theo ngũ hành thuộc Mộc. Một số cách hiểu phong thủy khuyên đặt đồ gỗ ở hướng Đông hoặc Đông Nam, trong khi cách khác ưu tiên Đông Bắc theo cung Sửu của con trâu. Như với các tượng khác, đây là quan niệm tham khảo; điều quan trọng hơn là tượng gỗ được đặt ở nơi khô ráo, không nắng gắt, không sát bếp hay nhà tắm.
Về thẩm mỹ, trâu gỗ hợp nhất với không gian có nhiều đồ gỗ, mây tre, gốm mộc: phòng khách kiểu nhà truyền thống, phòng trà, phòng đọc sách. Đặt trên kệ kính, cạnh đồ kim loại bóng, nó dễ bị lạc lõng. Một con trâu nằm bằng gỗ hương đặt trên bàn trà gỗ, cạnh ấm chén gốm, là cách bày được nhiều gia đình ưa.
Tượng gỗ cỡ lớn đặt sàn nên kê trên đôn hoặc miếng lót cao su mỏng để chân tượng không hút ẩm từ sàn khi lau nhà. Với tượng cỡ nhỏ để bàn làm việc, gỗ nhẹ hơn đồng và đá nên an toàn cho nhà có trẻ, miễn sừng được chạm bo tròn. Khi chọn, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để biết đúng loại gỗ trước khi đặt.
Câu hỏi thường gặp
Tượng trâu gỗ hương thật có mùi thơm mãi không?
Mùi thơm rõ nhất khi gỗ mới chạm hoặc mới đánh lại bề mặt, rồi nhạt dần theo năm tháng. Xoa tay hoặc để trong hộp kín vài ngày vẫn có thể ngửi thấy mùi nhẹ. Mùi quá nồng và kéo dài bất thường đôi khi là do tẩm tinh dầu, nên hỏi lại người bán.
Tượng gỗ có nên sơn bóng không?
Sơn PU bóng giúp chống ẩm và dễ lau nhưng làm mất cảm giác gỗ mộc, và khi trầy thì khó sửa đẹp. Lau dầu hoặc sáp giữ được vân và cảm giác tay hơn, đổi lại cần chăm định kỳ. Bạn chọn theo việc mình có thời gian lau tượng hay không.
Tượng trâu gỗ để ở phòng có điều hoà cả ngày được không?
Được, nhưng không đặt ngay dưới luồng gió thổi trực tiếp. Không khí quá khô làm gỗ co và nứt. Đặt tượng ở góc kệ khuất gió, thỉnh thoảng lau một lớp dầu mỏng sẽ giảm nguy cơ nứt đáng kể.
Làm sao biết tượng gỗ đã được sấy kỹ?
Khó thấy bằng mắt. Bạn có thể hỏi người bán gỗ đã sấy bao lâu, xưởng có lò sấy không; tượng nặng bất thường so với loại gỗ, mặt gỗ hơi ẩm lạnh khi chạm là dấu hiệu gỗ còn tươi. Tượng mới mua nên theo dõi vài tuần đầu xem có vết nứt mới không.
Tượng trâu gỗ có hợp làm quà cho người tuổi Sửu không?
Rất hợp, nhất là với người lớn tuổi thích đồ mộc. Gỗ nhẹ hơn đồng nên dễ mang tặng, dễ lau dọn. Nên chọn con trâu nằm hoặc mục đồng cưỡi trâu, cỡ vừa bàn trà, kèm đế và hộp chắc để vận chuyển không gãy sừng.
Tượng bị mọt có chữa được không?
Mọt phát hiện sớm có thể xử lý bằng cách đông lạnh tượng nhỏ hoặc nhờ thợ dùng thuốc chuyên dụng, sau đó trám lỗ. Mọt đã ăn rỗng bên trong thì tượng yếu, dễ gãy, khó khôi phục. Kiểm tra đáy tượng vài tháng một lần là cách phòng hiệu quả nhất.