Tượng Quan Công bột đá là tượng đổ khuôn từ hỗn hợp bột đá nghiền mịn trộn với keo nhựa, sau đó sơn hoặc phủ màu hoàn thiện; tượng composite là cách gọi rộng hơn cho các vật liệu tổng hợp tương tự. Đây là nhóm có nhiều mẫu mã nhất trên thị trường, từ tượng nhỏ để bàn tới tượng cao ngang người, với đủ kiểu màu: giả đồng, giả gỗ, nhũ vàng, vẽ màu theo lối tuồng.
Vì giá dễ tiếp cận và hình thức đa dạng, đây cũng là nhóm dễ nhầm lẫn nhất về chất liệu: bột đá, resin, thạch cao, xi măng đúc đều có thể được sơn cho giống nhau. Bài này giúp bạn gọi đúng tên, nhận biết bằng tay và mắt, biết chất liệu này kỵ gì, và tự xử lý được những vết sứt mẻ nhỏ.
Bột đá, composite, resin, thạch cao: gọi tên cho đúng
Trong lời quảng cáo, các tên này hay được dùng lẫn. Bảng dưới tóm tắt cách hiểu phổ biến trong nghề làm tượng trang trí.
| Tên gọi | Thành phần thường gặp | Cảm giác cầm và độ bền |
|---|---|---|
| Bột đá | Bột đá cẩm thạch hoặc đá vôi nghiền mịn trộn keo polyester, tỉ lệ bột đá cao | Nặng, mát tay, cứng nhưng giòn khi rơi |
| Composite | Tên chung cho vật liệu tổng hợp: nhựa nền kết hợp sợi, bột độn | Nhẹ đến trung bình, tuỳ công thức; dùng nhiều cho tượng lớn |
| Resin (nhựa thuần) | Nhựa polyester hoặc epoxy, ít hoặc không pha bột | Nhẹ, có thể hơi trong ở cạnh mỏng, dễ ngả vàng nếu gặp nắng |
| Thạch cao | Thạch cao đổ khuôn, đôi khi phủ sơn bóng | Nhẹ, dễ sứt mép, thấm nước, phấn trắng khi trầy |
| Xi măng, đá mài | Xi măng trộn đá dăm hoặc bột đá | Rất nặng, thô, chủ yếu cho tượng ngoài trời |
Khi người bán chỉ ghi "tượng đá", bạn nên hỏi lại là đá nguyên khối tạc hay bột đá đổ khuôn. Hai loại này khác xa nhau về công làm, trọng lượng và độ bền, dù nhìn ảnh có thể giống nhau.
Một bức tượng bột đá được làm ra thế nào
Từ một mẫu gốc nặn tay hoặc tạc, xưởng làm khuôn silicon mềm có thể dùng đi dùng lại. Hỗn hợp bột đá và keo được khuấy đều, đổ vào khuôn, rung nhẹ cho bọt khí thoát ra, rồi để đông cứng. Tượng lớn thường đổ rỗng, có khung hoặc lớp sợi gia cố bên trong. Sau khi tháo khuôn, thợ cắt bavia, chà nhám, trám những lỗ khí nhỏ rồi mới sơn.
Nhờ khuôn silicon, tượng bột đá giữ được khá nhiều chi tiết của mẫu gốc: nét râu, vảy giáp, hoa văn áo bào. Tuy vậy, khuôn dùng lâu sẽ mòn, chi tiết mờ dần. Đó là lý do cùng một mẫu tượng Quan Công nhưng có lô sắc nét, có lô nhìn "mềm" và lờ mờ hơn. Khi so sánh, bạn nên nhìn mắt, ngón tay và đầu rồng trên cán đao.
Khâu sơn quyết định phần lớn vẻ ngoài. Thợ có tay nghề sẽ đánh lớp lót, phun màu nền, sau đó vẽ tay hoặc lau màu để tạo khối, cuối cùng phủ lớp bảo vệ. Xưởng làm vội có thể bỏ qua lớp lót hoặc lớp phủ, khiến màu nhanh bạc, dễ trầy chỉ sau một thời gian ngắn.
Các kiểu sơn hoàn thiện thường gặp
Giả đồng. Sơn nền tối rồi lau nhũ đồng lên các điểm cao, nhìn từ xa khá giống tượng đồng giả cổ. Khác biệt lộ ra khi cầm: nhẹ hơn nhiều, không mát tay như kim loại, gõ nhẹ nghe tiếng đục thay vì tiếng kim loại.
Giả gỗ. Sơn màu nâu và vẽ vân để giống gỗ hương, gỗ mít. Phù hợp phòng khách nội thất gỗ nhưng nhìn gần sẽ thấy vân lặp, không có thớ thật.
Nhũ vàng. Phủ nhũ vàng toàn thân hoặc từng phần như giáp, mũ, viền áo. Rực rỡ dưới đèn; nhũ rẻ có thể xỉn hoặc đổi sang màu nâu sau vài năm.
Vẽ màu theo lối tuồng. Mặt đỏ, áo bào xanh lục, giáp vàng, ngựa đỏ, theo hình mẫu quen thuộc của sân khấu và tranh dân gian. Chất lượng nằm ở nét vẽ mắt, mày và độ sạch của đường viền màu.
Trắng ngà hoặc giả ngọc. Sơn một màu trắng ngà, xanh ngọc hoặc vàng nhạt, đôi khi phủ bóng. Hợp nội thất tối giản, nhưng màu sáng dễ lộ bụi và vết tay hơn các màu khác.
Nhận biết bột đá với resin, thạch cao bằng tay và mắt
Không cần dụng cụ chuyên dụng, bạn vẫn có thể phân biệt khá chắc các chất liệu này nếu được cầm tượng hoặc xem ảnh thật kỹ.
- Trọng lượng: bột đá nặng tay hơn resin và thạch cao cùng cỡ khá rõ; tượng to mà nhẹ bẫng thường là resin rỗng hoặc thạch cao.
- Đáy tượng: nhiều tượng dán nỉ dưới đáy; ở mép nỉ hoặc lỗ thoát khí, bột đá lộ màu trắng xám mịn, chắc; thạch cao lộ màu trắng phấn, chạm vào có bột.
- Cạnh mỏng: soi đèn vào chỗ mỏng như cánh tay, đuôi râu; resin thuần có thể hơi trong, bột đá thì đục hoàn toàn.
- Tiếng gõ: gõ nhẹ bằng móng tay, bột đá cho tiếng chắc, đanh; resin rỗng nghe bộp; thạch cao nghe đục và mềm.
- Nhiệt độ cảm giác: bột đá mát tay hơn resin, gần với cảm giác chạm đá.
- Vết sứt có sẵn ở đế hay mép: lõi đồng nhất một màu là đổ khuôn; nếu thấy lớp vỏ cứng bọc ngoài, bên trong xốp hay rỗng nhiều thì là loại đổ mỏng.
Đừng thử bằng cách nhỏ nước, axit hay cạo vào chỗ dễ thấy. Những phép thử phá huỷ như vậy làm hỏng tượng và thường không cho thêm thông tin gì so với cân nặng và quan sát đáy.
Bột đá và composite kỵ những gì
Thứ đầu tiên là nắng. Tia cực tím làm keo nhựa trong bột đá và resin dần ngả vàng, lớp sơn bạc màu, nhũ vàng xỉn. Tượng đặt ngay cửa sổ hướng tây, nắng chiếu vào nhiều giờ mỗi ngày thường đổi màu thấy rõ sau một hai năm. Nếu bắt buộc đặt gần cửa, nên có rèm hoặc kính dán phim chống nắng.
Thứ hai là nhiệt cao. Đặt tượng sát bóng đèn halogen, gần bếp, trên nóc tủ lạnh hay cạnh nồi cơm điện có thể làm lớp sơn rộp, keo bị mềm ở những chi tiết mỏng. Thứ ba là va đập: bột đá cứng nhưng giòn, rơi từ độ cao ngang bàn xuống sàn gạch là đủ gãy đao, gãy tay hay mẻ đế.
Chất liệu này cũng không ưa ẩm kéo dài. Lớp sơn tốt chống ẩm khá ổn, nhưng ở chỗ sơn bị trầy, hơi nước có thể len vào lõi và làm lớp sơn quanh đó phồng lên theo thời gian, nhất là vào mùa nồm ở miền Bắc.
Cuối cùng là hoá chất. Nước tẩy kính, cồn, dung dịch lau bếp có tính tẩy mạnh có thể làm sơn loang, mất lớp bóng. Ngoài trời, tượng bột đá trong nhà không được thiết kế để chịu mưa nắng lâu dài; nếu cần tượng cho sân, hiên, hãy hỏi loại composite ngoài trời có lớp phủ chống tia cực tím hoặc chuyển sang chất liệu khác.
Tự sửa vết sứt mẻ nhỏ tại nhà
Với vết mẻ nhỏ ở đế, gãy gọn một ngón tay hay mũi đao, bạn có thể tự xử lý. Vết gãy lớn ở cổ, thân hoặc tượng có giá trị kỷ niệm nên mang tới thợ sơn tượng.
- Gom đủ mảnh vỡ, lau sạch bụi ở hai mặt gãy bằng cọ khô; không rửa nước nếu tượng có lõi thạch cao.
- Dùng keo epoxy hai thành phần (keo AB) trộn đúng tỉ lệ, phết mỏng lên một mặt gãy rồi ghép lại, giữ cố định bằng băng dính giấy trong thời gian keo đông.
- Vết mẻ thiếu vật liệu có thể đắp bằng bột trét chuyên dụng cho tượng hoặc hỗn hợp keo epoxy trộn bột đá mịn, đắp dư một chút rồi chờ khô.
- Chà nhám nhẹ bằng giấy nhám mịn cho phẳng với bề mặt xung quanh.
- Dặm sơn bằng màu acrylic pha gần giống, chấm từng lớp mỏng; với tượng giả đồng, chấm nhũ đồng lên sau khi lớp nền khô.
- Phủ một lớp bóng hoặc mờ mỏng cùng loại với bề mặt gốc để vết sửa không bị lệch độ bóng.
Nhiều gia đình vẫn giữ tượng sau khi sửa, vì gắn bó hoặc vì đó là quà tặng. Quan niệm dân gian về đồ thờ, đồ bày bị sứt mẻ mỗi nơi một khác; nếu bạn băn khoăn, cứ theo nếp của gia đình mình.
Chọn tượng bột đá cho từng chỗ đặt
Kệ phòng khách, tủ trưng bày. Tượng bột đá cỡ trung là lựa chọn hợp lý: đủ nặng để đứng vững, nhẹ hơn đồng nên kệ gỗ thông thường chịu được. Chọn mẫu vẽ màu hoặc giả đồng tuỳ tông nội thất.
Cửa hàng có đông khách. Ưu tiên mẫu có đế rộng, đao liền khối hoặc dáng đao dựng bên cạnh để giảm nguy cơ gãy khi bị chạm. Đặt trên kệ cao sau quầy, tránh ánh đèn chiếu sát và nhiệt từ máy móc.
Bàn làm việc. Tượng nhỏ, dáng ngồi hoặc bán thân, ít chi tiết chìa ra ngoài. Lót miếng nỉ dưới đế để không trượt khi bàn rung.
Sảnh lớn, tượng cao. Tượng composite cỡ lớn đổ rỗng có khung gia cố nhẹ hơn đồng rất nhiều, dễ di chuyển. Cần đặt trên bệ chắc và cố định chân đế, vì tượng cao, nhẹ dễ bị lật khi va chạm mạnh.
Lau chùi tượng bột đá đúng cách
Lớp sơn là phần quý nhất của tượng bột đá, nên mọi thao tác lau dọn đều hướng tới việc giữ lớp sơn nguyên vẹn.
- Quét bụi bằng chổi lông gà, chổi lông mềm hoặc cọ trang điểm sạch, đi theo chiều chi tiết.
- Lau vết bẩn bằng khăn mềm hơi ẩm, có thể chấm một chút nước rửa chén loãng, sau đó lau lại bằng khăn ẩm sạch và lau khô.
- Không chà mạnh lên phần nhũ vàng, nhũ đồng vì nhũ là lớp mỏng nhất trên tượng.
- Không dùng máy thổi hơi nóng để làm khô, chỉ để khô tự nhiên trong bóng râm.
- Nhấc tượng bằng cách đỡ đế, không nhấc bằng đao, tay hay mũ tượng.
Nếu cần so sánh mẫu, hãy xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy và đọc kỹ dòng chất liệu để biết đó là bột đá, composite hay resin.
Câu hỏi thường gặp
Tượng Quan Công bột đá có bền không?
Trong nhà, tránh nắng gắt và va đập, tượng bột đá có thể giữ dáng rất lâu. Điểm yếu là giòn khi rơi và lớp sơn có thể bạc theo thời gian nếu gặp nắng hoặc hoá chất. So với đồng, bột đá kém bền hơn về va chạm nhưng nhẹ hơn và dễ sửa sơn hơn.
Làm sao phân biệt tượng bột đá với tượng thạch cao?
Bột đá nặng tay, mát, gõ nghe đanh; thạch cao nhẹ hơn, gõ nghe đục, chỗ trầy lộ màu trắng phấn và có bụi khi chạm. Nhìn ở mép đáy hoặc vết mẻ nhỏ cũng dễ thấy khác biệt. Thạch cao còn thấm nước, nên không lau ướt nhiều.
Tượng bột đá đặt ngoài trời được không?
Tượng bột đá làm cho trong nhà không nên đặt ngoài trời lâu dài, vì nắng làm ngả màu, mưa và hơi ẩm làm bong sơn. Nếu cần tượng ngoài trời, hãy hỏi loại composite có lớp phủ chống tia cực tím, hoặc chọn đá nguyên khối, đồng, và vẫn nên có mái che.
Tượng bột đá bị ngả vàng có sửa được không?
Nếu chỉ lớp phủ bóng bị ngả vàng, thợ sơn tượng có thể chà bỏ lớp phủ cũ và phủ lại. Nếu bản thân keo nhựa bên trong đã ngả màu, cách xử lý là sơn lại toàn bộ. Việc này nên giao cho thợ có kinh nghiệm để giữ được nét mặt và màu áo.
Tượng Quan Công bột đá giả đồng có khác tượng đồng về ý nghĩa không?
Về ý nghĩa biểu tượng thì không có khác biệt, cả hai đều là hình tượng Quan Công. Khác nhau nằm ở chất liệu, trọng lượng, độ bền, cách chăm sóc và giá trị gia công. Điều cần là người bán ghi đúng chất liệu để bạn chọn theo nhu cầu, không nhầm lẫn khi mua.
Tượng bị gãy đao có nên dán lại không?
Đao gãy gọn có thể dán lại bằng keo epoxy rồi dặm sơn, nhìn từ xa gần như không thấy vết. Nhiều gia đình vẫn giữ tượng đã sửa. Quan niệm về đồ bày bị sứt mẻ mỗi nơi một khác, bạn có thể theo nếp gia đình mình mà không cần lo lắng.