Tượng Quan Công cưỡi ngựa Xích Thố khắc hoạ Quan Vũ ngồi trên lưng con ngựa đỏ, tay cầm đao, ngựa đang phi, đang bước hoặc chồm hai vó trước. Đây là mẫu có nhiều chuyển động nhất trong các dáng tượng Quan Công, kết hợp hai biểu tượng quen thuộc: vị tướng trọng nghĩa và con ngựa hay mà dân gian vẫn gắn với ý "mã đáo thành công".
Vì vừa có người, vừa có ngựa, vừa có đao, loại tượng này dài theo chiều ngang, trọng tâm cao và có nhiều điểm mảnh dễ gãy. Bài dưới đây nói về gốc tích con ngựa trong truyện, phân biệt các mẫu, những quan niệm đang lưu hành về hướng đầu ngựa, rồi đi vào chuyện kỹ thuật: cân bằng, điểm chịu lực, kích thước kệ và cách giữ gìn.
Ngựa Xích Thố trong truyện Tam quốc
"Xích" là đỏ, "thố" là thỏ, tên ngựa gợi một con tuấn mã lông đỏ, nhanh nhẹn. Trong Tam quốc diễn nghĩa, Xích Thố ban đầu là ngựa của Lã Bố. Sau khi Lã Bố bị giết, Tào Tháo muốn thu phục Quan Vũ nên đem ngựa này tặng ông. Truyện kể Quan Vũ vui mừng vì có ngựa hay thì khi biết tin anh là Lưu Bị ở đâu, có thể đi ngay trong một ngày, một chi tiết thường được kể để nói về lòng trung nghĩa của ông.
Câu nói "trong người có Lã Bố, trong ngựa có Xích Thố" được ghi trong tư liệu chú thích Tam quốc chí, cho thấy danh tiếng con ngựa có từ khá sớm. Còn việc ngựa về tay Quan Vũ, rồi nhịn ăn mà chết sau khi chủ mất, là những tình tiết của tiểu thuyết và truyện kể dân gian. Khi giới thiệu tượng, bạn nên kể như giai thoại văn học.
Trong tạo hình, ngựa Xích Thố gần như luôn được tô đỏ hoặc nâu đỏ nếu là tượng vẽ màu, và có bờm dày, ngực nở, chân dài. Khi tượng để màu đồng, gỗ hay bột đá trơn, người xem nhận ra Xích Thố chủ yếu qua người cưỡi và cây đao, không phải qua màu lông.
Các mẫu tượng Quan Công cưỡi ngựa
Mỗi tư thế ngựa đòi hỏi một kiểu đế và một độ sâu kệ khác nhau. Bảng dưới gom các mẫu hay gặp.
| Mẫu | Tư thế ngựa | Điểm cần xem |
|---|---|---|
| Ngựa đứng | Bốn chân chạm đất, đầu ngẩng, Quan Công ngồi thẳng cầm đao | Vững nhất, hợp kệ hẹp, ít rủi ro gãy chân |
| Ngựa bước | Một chân trước nhấc, ba chân chạm đất | Có chuyển động nhẹ, vẫn khá cân |
| Ngựa phi | Thân vươn dài, chân trước co, thường có trụ đỡ ở bụng | Dài theo chiều ngang, cần kệ dài |
| Ngựa chồm | Hai vó trước giơ cao, toàn bộ sức nặng dồn vào hai chân sau | Ấn tượng nhất nhưng điểm chịu lực tập trung, phải xem đế |
| Ngựa đạp mây hoặc đạp sóng | Chân ngựa đặt trên khối mây, sóng tạo thành đế | Đế liền khối nên chắc, chiều cao tăng thêm |
Với nhà ở và văn phòng, mẫu ngựa đứng hoặc ngựa bước thường dễ đặt nhất. Mẫu ngựa chồm đẹp ở không gian rộng như sảnh, phòng khách lớn, tủ trưng bày có kính.
Hướng đầu ngựa và những quan niệm hay gặp
Đầu ngựa hướng ra cửa. Một số người cho rằng ngựa nhìn ra cửa mang ý "xuất hành", đi xa làm ăn thuận lợi, hợp với người hay đi công tác, làm nghề giao thương. Đây là cách hiểu dựa trên hình ảnh con ngựa đang lên đường.
Đầu ngựa hướng vào trong. Cách hiểu khác lại muốn ngựa "chở về", tức đầu ngựa quay vào nhà hoặc vào giữa cửa hàng. Hai quan niệm trái nhau cùng tồn tại cho thấy đây là chuyện cảm nhận chứ không có chuẩn chung.
Ngựa nhìn chéo ra giữa phòng. Về bố cục, nhiều người làm nội thất thích đặt tượng chéo khoảng ba mươi đến bốn mươi lăm độ so với tường để khách nhìn thấy cả đầu ngựa lẫn dáng người cưỡi. Tượng đặt song song với tường, người xem chỉ thấy một mặt nghiêng.
Không quay mông ngựa ra lối đi chính. Đây là một lời khuyên mang tính thẩm mỹ được nhắc nhiều: phần đuôi ngựa hướng thẳng vào người bước vào nhà trông thiếu trang trọng. Thêm một lý do thực tế là đuôi ngựa mảnh, quay ra lối đi dễ bị quệt gãy.
Cân bằng và điểm chịu lực: chỗ hay hỏng nhất
Tượng cưỡi ngựa là loại có trọng tâm cao nhất trong các mẫu Quan Công. Một vài kiểm tra đơn giản giúp bạn biết tượng có đứng vững lâu dài hay không.
- Đặt tượng lên mặt phẳng, ấn nhẹ một ngón tay vào lưng người cưỡi theo các hướng: tượng tốt không bập bênh, không có chân nào hở khỏi đế.
- Mẫu ngựa phi và ngựa chồm phải có trụ đỡ (khối mây, gốc cây, tảng đá) hoặc chân ngựa được gia cố lõi kim loại; hỏi người bán xem chân có lõi không.
- Nhìn chỗ cổ chân ngựa: đây là phần mảnh nhất; vết nứt chân chim ở lớp sơn chỗ này có thể là dấu hiệu nứt bên trong.
- Đao và dây cương là chi tiết chìa ra ngoài, dễ gãy khi vận chuyển; nên chọn loại đao rời hoặc đóng gói tách riêng.
- Đế rộng hơn thân ngựa, đáy đế có miếng đệm chống trượt hoặc mặt đế phẳng, không lồi lõm.
- Với tượng đồng lớn, hỏi rõ tượng đúc liền hay hàn ghép từ nhiều phần; mối hàn ở chân ngựa cần được làm kín, mài phẳng.
Nếu kệ đặt ở nơi có rung, như gần cửa cuốn, cầu thang hay đường xe lớn, nên dán thêm miếng keo dẻo giữ đế hoặc chọn mẫu ngựa đứng thay vì ngựa chồm.
Kích thước: chiều dài mới là con số quyết định
Người mua tượng Quan Công đứng quen hỏi chiều cao, nhưng với tượng cưỡi ngựa, chiều dài từ mõm ngựa đến đuôi và chiều sâu đế mới thường là con số gây bất ngờ. Một bức tượng cao vừa với kệ có thể dài gần gấp rưỡi chiều cao, nhất là mẫu ngựa phi. Trước khi chọn, bạn đo cả ba chiều của chỗ đặt: dài, sâu và chiều cao khoảng trống phía trên.
Một nguyên tắc dễ nhớ là chừa lại ít nhất vài phân mỗi bên để lau dọn và để tượng có khoảng thở. Nếu kệ sâu ba mươi phân, đế tượng nên sâu khoảng hai mươi lăm phân trở xuống; nếu kệ dài một mét, tượng dài khoảng sáu mươi đến bảy mươi phân là cân. Tượng chạm sát hai đầu kệ trông chật, dễ bị rơi khi ai đó vô tình chạm vào.
Trọng lượng cũng tăng nhanh theo kích thước. Tượng đồng cưỡi ngựa cỡ trung đã đủ nặng để làm võng một tấm kệ gỗ ép mỏng. Với tượng đồng hoặc đá, bạn nên đặt trên tủ đứng hoặc kệ có ke đỡ chắc, tránh kệ treo tường bắt vít nở nhựa. Tượng bột đá nhẹ hơn nhưng vẫn nên đặt trên mặt phẳng chắc, không kê tạm lên chồng sách hay hộp.
Màu sắc và chất liệu thường gặp ở mẫu cưỡi ngựa
Mẫu vẽ màu theo lối tuồng thường có mặt Quan Công đỏ, áo bào xanh lục, giáp vàng và ngựa đỏ son, tạo cảm giác rực rỡ. Mẫu đồng để màu tự nhiên hoặc giả cổ trầm hơn, hợp phòng khách nội thất gỗ. Mẫu đồng mạ vàng sáng, nổi bật dưới đèn nhưng có thể lộ vân tay nếu hay chạm. Mẫu gỗ hương hoặc gỗ mít để mộc có cái ấm riêng, song chân ngựa gỗ mảnh dễ nứt nếu phòng quá khô.
Tượng bột đá cho phép làm mẫu ngựa phi, ngựa chồm với chi phí dễ chịu hơn đồng, nhưng chân ngựa giòn, rơi một lần là có thể gãy. Nếu chọn bột đá cho mẫu nhiều chuyển động, hãy ưu tiên loại có trụ đỡ dưới bụng ngựa và đế liền khối. Tượng sứ cưỡi ngựa ít gặp hơn vì kỹ thuật nung khó giữ những phần chìa ra ngoài.
Không có quy định chất liệu nào hợp với ý nghĩa nào. Điều quan trọng là chất liệu chịu được tư thế: tư thế càng động, chân ngựa càng phải chịu lực, thì vật liệu càng cần chắc hoặc kết cấu càng cần có điểm đỡ phụ.
Bày tượng cưỡi ngựa ở cửa hàng, văn phòng và phòng khách
Cửa hàng, quầy giao dịch. Chủ cửa hàng hay đặt tượng trên kệ cao phía sau quầy, nhìn ra cửa, vừa để khách thấy ngay khi bước vào vừa tránh xa tầm tay. Với mẫu cưỡi ngựa, kệ sau quầy cần dài và sâu hơn hẳn kệ đặt tượng đứng; nếu kệ chỉ vừa khít, mọi rung động từ cửa cuốn hay người qua lại đều dồn về chân ngựa.
Phòng giám đốc, phòng họp. Tượng cưỡi ngựa cỡ trung đặt trên tủ thấp cạnh tường, ngang tầm nhìn người ngồi, thường tạo điểm nhấn tốt hơn là đặt lên bàn họp. Bàn làm việc nên để trống cho giấy tờ, máy tính; một bức tượng lớn trên bàn vừa vướng vừa có nguy cơ bị đẩy rơi khi ai đó kéo hồ sơ.
Phòng khách gia đình. Tủ kệ tivi dài là chỗ nhiều nhà chọn, nhưng nên đặt tượng ở một đầu tủ chứ không đặt giữa sát màn hình, vì nhiệt và rung từ loa có thể ảnh hưởng tới tượng sơn, tượng gỗ. Nếu nhà có tủ trưng bày kính, đó là chỗ lý tưởng cho mẫu ngựa chồm nhiều chi tiết mảnh.
Lau dọn và di chuyển tượng cưỡi ngựa
Tượng cưỡi ngựa có nhiều kẽ hở giữa người, ngựa, yên cương nên bụi đọng nhanh. Làm theo trình tự sau để vừa sạch vừa an toàn.
- Tháo đao và các chi tiết rời như cờ, roi ngựa nếu có, đặt lên khăn mềm.
- Dùng cọ lông mềm quét bụi ở bờm, yên, kẽ chân ngựa trước, sau đó mới lau phần mặt phẳng.
- Lau bằng khăn mềm hơi ẩm vắt thật kiệt rồi lau khô; với tượng gỗ chỉ lau khô.
- Khi cần di chuyển, luôn nhấc bằng hai tay đỡ dưới đế hoặc dưới bụng ngựa, không bao giờ nhấc bằng cổ ngựa, chân ngựa hay người cưỡi.
- Khi chuyển nhà, chèn xốp vào khoảng trống dưới bụng và giữa các chân ngựa trước khi quấn ngoài, để lực ép không dồn vào chân.
- Đặt tượng vào vị trí mới, kiểm tra độ cân bằng bằng cách ấn nhẹ, rồi mới lắp lại đao.
Trước khi chọn, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy, chú ý ba con số dài, rộng, cao thay vì chỉ một con số chiều cao.
Câu hỏi thường gặp
Tượng Quan Công cưỡi ngựa nên quay đầu ngựa vào nhà hay ra cửa?
Có hai quan niệm trái nhau: một bên cho rằng ngựa hướng ra cửa mang ý lên đường làm ăn, một bên muốn ngựa hướng vào để "chở về". Không có chuẩn chung nào. Nhiều người chọn đặt chéo ra giữa phòng để vừa đẹp bố cục vừa không quay đuôi ngựa ra lối đi.
Mẫu ngựa chồm có dễ đổ không?
Mẫu ngựa chồm dồn sức nặng vào hai chân sau nên trọng tâm cao, điểm chịu lực nhỏ. Tượng làm kỹ thường có trụ đỡ hoặc lõi kim loại trong chân, đế rộng và nặng. Nếu nhà có trẻ nhỏ, thú cưng hay kệ đặt ở nơi rung, mẫu ngựa đứng hoặc ngựa bước an toàn hơn.
Ngựa Xích Thố có phải ngựa thật trong lịch sử không?
Tên ngựa Xích Thố có trong tư liệu chú thích Tam quốc chí, gắn với Lã Bố, nên có cơ sở là một con ngựa nổi tiếng thời đó. Việc ngựa được tặng cho Quan Vũ và những tình tiết sau đó chủ yếu đến từ tiểu thuyết Tam quốc diễn nghĩa và truyện kể dân gian.
Tượng cưỡi ngựa có hợp đặt ở bàn làm việc không?
Có thể, nếu chọn cỡ nhỏ và mẫu ngựa đứng, đế liền khối. Mẫu ngựa phi hay ngựa chồm cỡ nhỏ có chân rất mảnh, dễ gãy khi bị gạt tay. Bàn làm việc chật nên ưu tiên tượng có chiều dài ngắn, đặt ở góc xa tay thuận và cách mép bàn một khoảng an toàn.
Vì sao tượng cưỡi ngựa thường nặng hơn tượng đứng cùng chiều cao?
Vì tượng cưỡi ngựa có thêm thân ngựa dài, bốn chân và đế lớn để giữ cân bằng. Với tượng đồng, khối lượng tăng theo thể tích nên chênh lệch rất rõ. Khi chọn, bạn nên hỏi trọng lượng cụ thể để tính kệ chịu được, nhất là kệ gỗ ép hoặc kệ treo tường.
Chân ngựa bị nứt sơn có đáng lo không?
Vết nứt chân chim trên lớp sơn ở cổ chân ngựa có thể chỉ là sơn co ngót, nhưng cũng có thể là dấu hiệu vật liệu bên trong bị rạn. Bạn nên kiểm tra bằng cách ấn nhẹ xem có lung lay không. Nếu tượng còn mới và đang trong thời gian đổi trả, nên báo người bán sớm.