Tượng Quan Công cầm đao là mẫu phổ biến nhất trong các dáng tượng Quan Vũ: nhân vật đứng thẳng hoặc bước tới, một tay giữ cây đao cán dài lưỡi cong, tay kia vuốt râu hoặc nắm hờ trước ngực. Cây đao ấy được gọi theo tiểu thuyết là Thanh Long Yển Nguyệt đao, và chính nó tạo nên vẻ uy nghi mà người mua thường tìm ở loại tượng này.
Đứng trước kệ tượng, nhiều người chỉ để ý khuôn mặt mà quên rằng cây đao mới là phần dễ hỏng nhất, dễ làm ẩu nhất và cũng chi phối chỗ đặt nhiều nhất. Phần dưới đi qua nguồn gốc cây đao trong truyện, các dáng cầm đao thường gặp, những quan niệm đang lưu hành về đao dựng hay đao chúc, cách nhìn một cây đao làm kỹ, rồi tới chuyện chọn, đặt và lau chùi.
Thanh Long Yển Nguyệt đao trong truyện và trong sử
Hình ảnh Quan Công gắn với cây đao lưỡi trăng chủ yếu đến từ Tam quốc diễn nghĩa của La Quán Trung, bộ tiểu thuyết lịch sử viết vào khoảng thế kỷ 14. Trong truyện, sau lời thề kết nghĩa ở vườn đào, Quan Vũ cho rèn một cây đao lớn, sống đao chạm rồng, lưỡi cong như vầng trăng nằm nghiêng, nên có tên "thanh long yển nguyệt". Truyện còn ghi cây đao nặng tám mươi hai cân, một chi tiết mang tính phóng đại của văn chương hơn là số đo thật.
Trong chính sử, Tam quốc chí của Trần Thọ không tả kỹ binh khí của ông. Đoạn chép trận Bạch Mã dùng chữ "đâm" khi kể việc ông hạ Nhan Lương giữa vạn quân, nên nhiều người đọc sử cho rằng vũ khí ông dùng có thể là giáo dài. Một số nhà nghiên cứu binh khí cũng nhận xét loại đao cán dài lưỡi to bản như trong tranh tượng phổ biến ở những thời kỳ muộn hơn nhiều so với cuối đời Hán.
Biết điều này không làm giảm giá trị bức tượng. Tượng Quan Công là hình tượng văn hoá được dân gian, sân khấu tuồng và hội hoạ nhiều đời bồi đắp, nên cây đao là một phần của biểu tượng chứ không phải hiện vật khảo cổ. Khi người bán nói "đúng đao của Quan Công", bạn hiểu đó là đúng theo hình mẫu tiểu thuyết và truyền thống tạo hình, không phải bản sao vật thật.
Các dáng cầm đao thường gặp trên kệ tượng
Tên gọi các dáng không thống nhất giữa xưởng này với xưởng khác, nhưng nhìn tư thế cánh tay và mũi đao thì có thể xếp vào mấy nhóm sau.
| Dáng | Nhận diện | Cảm giác tổng thể |
|---|---|---|
| Chống đao đứng thẳng | Đốc đao chạm đế, lưỡi hướng lên cao ngang hoặc vượt đầu tượng, tay kia vuốt râu | Trầm tĩnh, nghiêm, dễ đặt ở nhiều nơi |
| Cầm đao bước tới | Một chân bước lên, thân hơi nghiêng, đao cầm chéo trước người | Có chuyển động, hợp kệ rộng |
| Vung đao (giơ đao) | Cánh tay nâng cao, lưỡi đao giơ qua đầu hoặc chém ngang | Mạnh, nhiều kịch tính, chiếm nhiều chỗ |
| Đao chúc xuống | Lưỡi đao hướng xuống đất, cán dựng nghiêng, dáng như đang nghỉ | Dịu, ít góc nhọn chĩa ra ngoài |
| Đao dựng bên cạnh | Tượng ngồi hoặc đứng, đao dựng trên giá hoặc cắm vào đế bên cạnh | Cân đối, đao ít bị va chạm |
Ngoài ra còn mẫu cưỡi ngựa cầm đao và mẫu ngồi đọc sách có đao dựng bên, nhưng hai mẫu này có cách chọn riêng. Ở đây chỉ nói các dáng đứng mà cây đao là chi tiết chính.
Đao dựng, đao chúc, đao vung: những quan niệm đang lưu hành
Đao dựng lưỡi lên. Đây là dáng được nhiều gia đình chọn để bày trong phòng khách vì tư thế đứng yên, cân bằng. Theo cách nói phổ biến của người bán tượng, dáng này mang ý "giữ nghiêm", hợp với mong muốn nhà cửa yên ổn, có nề nếp. Đó là cách hiểu biểu tượng, không phải quy định nào.
Đao chúc mũi xuống. Một số người cho rằng mũi đao hướng xuống là "thu uy", phù hợp nơi có trẻ nhỏ hay người già, hoặc không gian sinh hoạt hằng ngày. Về mặt thực tế, đao chúc ít có mũi nhọn chĩa ngang tầm mắt nên cũng đỡ vướng khi đi lại.
Đao vung qua đầu. Dáng này thường được chọn cho võ đường, câu lạc bộ võ thuật hoặc những nơi muốn nhấn mạnh tinh thần thượng võ. Nhiều gia đình lại ngại bày trong nhà vì tư thế quá động. Đây thuần là chuyện cảm nhận; nếu bạn thích dáng mạnh thì chỉ cần kệ đủ rộng và đặt ngoài tầm với của trẻ em.
Tay cầm đao bên trái hay bên phải. Có nơi bàn rất kỹ chuyện này, nhưng tranh tượng cổ vẽ cả hai kiểu. Bạn chỉ nên xem tay cầm có tự nhiên không: cổ tay, khuỷu tay và vai phải ăn khớp với sức nặng giả định của cây đao. Một bức tượng cầm đao mà cánh tay mềm oặt là dấu hiệu khuôn sơ sài.
Nhìn cây đao để biết tượng làm kỹ hay làm vội
Cây đao dài, mảnh, lại thường làm rời rồi lắp vào tay tượng, nên đây là chỗ thợ hay tiết kiệm công nhất. Khi xem tận nơi hoặc xem ảnh thật, bạn soi mấy chi tiết sau.
- Đầu rồng ở chỗ nối lưỡi với cán: tượng kỹ có vảy, mắt, râu rồng rõ nét; tượng vội chỉ là một khối u mờ.
- Sống đao: thường có răng cưa nhỏ hoặc móc nhọn phía sau lưỡi; đường cong lưỡi đều, không gãy khúc.
- Cán đao thẳng, không cong vênh khi nhìn dọc từ đầu xuống đốc; cán cong là dấu hiệu vật liệu yếu hoặc bị ép khi đóng gói.
- Đốc đao (đầu cuối cán) chạm đế vững nếu là dáng chống đao, không treo lơ lửng hay kê tạm bằng keo.
- Mối nối giữa tay tượng và cán: khe hở nhỏ, không bị trám keo trắng lộ ra; đao rời thì cắm vào lỗ vừa khít, không lỏng lắc.
- Lớp sơn hoặc lớp mạ trên lưỡi: đều màu, không bong ở cạnh sắc, vì cạnh lưỡi là nơi lớp phủ mỏng nhất.
Nếu mua online, bạn nên xin ảnh chụp riêng cây đao ở cự ly gần, cả mặt trước lẫn mặt sau. Ảnh toàn thân thường chụp từ xa nên giấu được hầu hết khuyết điểm ở chi tiết này.
Đao rời hay đao liền khối: chuyện độ bền và an toàn
Tượng đúc đồng cỡ lớn thường làm đao rời, lắp vào tay tượng sau khi đặt xong. Cách này giúp vận chuyển gọn và đỡ gãy, nhưng cũng có nghĩa cây đao có thể tuột ra nếu ai đó vô tình chạm mạnh. Khi nhận tượng, bạn kiểm tra xem lỗ cắm có ren, chốt hay chỉ cắm trơn; loại cắm trơn nên được cố định thêm bằng một chút keo dẻo có thể gỡ được, đừng dùng keo dán cứng vĩnh viễn kẻo sau này không tháo ra lau được.
Tượng bột đá và composite cỡ nhỏ hay đổ liền đao với thân. Ưu điểm là chắc chắn về mặt lắp ghép, nhưng cán đao mảnh lại cùng chất liệu giòn nên dễ gãy ngang khi rơi hoặc va. Tượng gỗ thì cán đao thường là một thanh gỗ riêng, chịu va chạm khá tốt nhưng dễ cong nếu phòng quá khô hoặc quá ẩm.
Về an toàn, mũi đao và cạnh lưỡi của tượng đồng đúc có thể khá sắc sau khi đánh bóng. Nhà có trẻ nhỏ nên chọn chỗ đặt cao hơn tầm với, hoặc chọn dáng đao chúc, đao dựng bên cạnh. Ở cửa hàng đông người, đừng đặt tượng cầm đao sát lối đi hẹp, vì người đi qua mang túi xách dễ quệt vào cán đao.
Chọn tượng cầm đao cho từng không gian
Phòng khách nhà phố, chung cư. Dáng chống đao đứng thẳng hoặc đao chúc là lựa chọn dễ hoà hợp nhất. Chiều cao tượng nên cân với kệ, đầu lưỡi đao không chạm trần tủ phía trên. Chung cư trần thấp, kệ nông thì dáng vung đao thường bị chật.
Cửa hàng, văn phòng kinh doanh. Nhiều chủ cửa hàng chọn Quan Công cầm đao đặt trên kệ cao nhìn ra cửa, theo quan niệm của người buôn bán coi Quan Công là biểu tượng chữ tín. Nên chọn tượng có đế rộng, đao cố định chắc vì nơi buôn bán hay rung lắc do người qua lại, xe đẩy hàng.
Võ đường, câu lạc bộ võ thuật. Dáng vung đao hoặc bước tới thể hiện tinh thần võ nghệ rõ nhất. Không gian này thường rộng, trần cao nên tượng cỡ lớn vẫn cân đối.
Bàn làm việc cá nhân. Tượng cầm đao cỡ nhỏ để bàn thường gãy đao đầu tiên khi bị gạt tay trúng. Nếu muốn đặt trên bàn, chọn loại đao rời có thể tháo ra khi lau bàn, hoặc chuyển sang mẫu Quan Công ngồi đọc sách cho gọn.
Lau chùi và vận chuyển tượng có đao
Phần lớn hư hỏng của tượng Quan Công cầm đao xảy ra lúc lau dọn hoặc chuyển nhà, không phải lúc đứng yên trên kệ. Làm theo trình tự sau sẽ đỡ rủi ro.
- Tháo cây đao ra trước nếu là đao rời, đặt nằm trên khăn mềm; không lau tượng khi đao còn cắm vì dễ bẻ gãy mối nối.
- Dùng chổi lông mềm quét bụi ở râu, giáp và đầu rồng trên đao, sau đó lau bằng khăn mềm hơi ẩm, vắt thật kiệt; tránh xịt nước trực tiếp.
- Tượng đồng lau lại bằng khăn khô ngay để không đọng vệt nước; tượng gỗ chỉ lau khô; tượng bột đá tránh hoá chất tẩy mạnh làm bong sơn.
- Khi chuyển nhà, quấn riêng cây đao bằng màng xốp, dán băng dính ngoài lớp xốp chứ không dán trực tiếp lên bề mặt tượng.
- Đặt thân tượng nằm nghiêng trong thùng có chèn kín, phần đế hướng về phía chịu lực; ghi chú phía trên thùng để người khiêng biết đầu nào nặng.
- Lắp đao lại sau cùng, khi tượng đã đứng vững trên kệ mới.
Nếu bạn còn phân vân giữa các dáng, hãy đo kệ trước rồi xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy; chiều cao tính cả mũi đao mới là con số quyết định tượng có vừa chỗ hay không.
Câu hỏi thường gặp
Tượng Quan Công cầm đao có nên đặt trong phòng ngủ không?
Theo tập quán của nhiều gia đình, tượng Quan Công thường được bày ở phòng khách, cửa hàng hoặc phòng làm việc, ít ai đặt trong phòng ngủ. Lý do phần lớn là cảm giác: một hình tượng võ tướng cầm binh khí không hợp với không gian nghỉ ngơi riêng tư. Đây là thói quen, không phải điều cấm.
Cây đao bị gãy thì có cần thay cả tượng không?
Không nhất thiết. Đao rời bằng đồng thường có thể đặt xưởng làm lại hoặc hàn nối; đao bột đá gãy gọn có thể gắn bằng keo chuyên dụng rồi dặm sơn. Nhiều gia đình vẫn giữ tượng đã sửa vì gắn bó lâu năm. Việc thay hay giữ tuỳ cảm nhận của bạn, không có điều kiêng nào bắt buộc.
Tượng cầm đao tay trái hay tay phải là đúng?
Tranh tượng cổ và tượng ở các hội quán có cả hai kiểu, nên không có một chuẩn duy nhất. Điều đáng xem hơn là tư thế tay cầm có tự nhiên, cân đối với thân hay không. Nếu đặt tượng một bên kệ, nhiều người chọn chiều cây đao hướng vào giữa phòng cho bố cục gọn mắt.
Dáng vung đao có hợp với nhà ở không?
Dân gian có người ngại vì tư thế quá động, có người lại thích vì vẻ mạnh mẽ. Không có lý do gì bắt buộc phải tránh. Điều thực tế cần cân nhắc là dáng vung đao chiếm nhiều chiều cao và chiều ngang, có mũi nhọn ở cao nên cần kệ rộng, đặt ngoài tầm với của trẻ nhỏ.
Vì sao cây đao của tượng nhìn khác nhau giữa các mẫu?
Mỗi xưởng có khuôn và cách tạo hình riêng, lại tham khảo những nguồn khác nhau như tranh cổ, tuồng tích, phim ảnh. Có mẫu làm lưỡi to bản nhiều răng, có mẫu làm lưỡi thanh mảnh. Miễn là đầu rồng, sống đao và cán làm rõ nét, cân đối với thân tượng thì đều là cách thể hiện hợp lệ.
Mua tượng cầm đao online cần hỏi người bán điều gì?
Bạn nên hỏi chiều cao tính cả mũi đao, đao rời hay liền, chất liệu cán đao, trọng lượng cả tượng và cách đóng gói phần đao. Xin thêm ảnh chụp cận đầu rồng, mối nối tay cầm và mặt sau tượng. Khi nhận hàng, quay video lúc mở thùng để có căn cứ đổi trả nếu đao bị gãy trong vận chuyển.