Tượng Quan Công bằng gỗ là tượng được tạc từ một khối gỗ nguyên hoặc ghép, để mộc, đánh dầu, sơn phủ hoặc sơn son thếp vàng. Người chọn gỗ thường thích cái ấm của thớ, mùi thơm nhẹ của một số loại gỗ và cảm giác đây là đồ làm bằng tay. Đổi lại, gỗ là vật liệu sống: co giãn theo độ ẩm, có thể nứt, có thể bị mối mọt nếu giữ không đúng cách.
Bài này đi qua những loại gỗ hay dùng tạc tượng Quan Công, cách phân biệt tượng tạc tay với tượng làm bằng máy CNC, các kiểu hoàn thiện bề mặt, cách nhận biết loại gỗ ở mức người mua có thể làm, rồi tập trung vào chuyện quan trọng nhất với tượng gỗ ở khí hậu Việt Nam: giữ cho tượng không nứt và không mọt.
Các loại gỗ hay dùng tạc tượng Quan Công
Mô tả dưới đây là đặc điểm chung, mỗi khúc gỗ có thể khác nhau tuỳ tuổi cây, phần lõi hay giác và nơi trồng.
| Loại gỗ | Màu và vân | Ưu điểm và lưu ý |
|---|---|---|
| Gỗ hương | Nâu đỏ đến nâu vàng, vân đẹp, có mùi thơm nhẹ | Bền, ít mối mọt, được ưa chuộng; nặng vừa |
| Gỗ mít | Vàng tươi khi mới tạc, sẫm dần thành vàng nâu | Thớ mịn, dễ tạc chi tiết, gắn với nghề tạc tượng truyền thống |
| Gỗ gụ | Nâu sẫm, thớ mịn, bóng khi đánh dầu | Cứng, bền, nặng; hợp tượng để mộc trang trọng |
| Gỗ trắc | Nâu đỏ sẫm đến gần đen, nhiều dầu | Rất nặng và cứng, khó tạc chi tiết mảnh, thường dùng cho tượng nhỏ |
| Gỗ pơ mu, bách xanh | Vàng nhạt đến nâu nhạt, mùi thơm rõ | Thơm, nhẹ; loài quý thuộc diện quản lý, cần hỏi rõ nguồn gốc |
| Gỗ rừng trồng, gỗ nhập | Tuỳ loại, thường sáng màu | Giá dễ chịu hơn; hay sơn phủ hoặc nhuộm màu |
Với các loài gỗ quý tự nhiên nằm trong danh mục quản lý khai thác, tượng bày bán hợp pháp thường có giấy tờ nguồn gốc gỗ. Bạn có quyền hỏi người bán về điều này, nhất là với tượng cỡ lớn.
Tạc tay hay CNC: nhìn đâu để phân biệt
Tượng tạc tay hoàn toàn. Nghệ nhân phác dáng trên khối gỗ, đục thô rồi đục tinh, cuối cùng chà và đánh bóng. Vết đục không đều tuyệt đối, mỗi lọn râu, mỗi nếp áo có độ sâu hơi khác nhau, tạo cảm giác sinh động. Hai tượng cùng mẫu của cùng một người thợ cũng không giống nhau hoàn toàn.
Tượng phay CNC rồi tạc sửa. Máy CNC phay thô theo mẫu số, sau đó thợ đục sửa chi tiết mặt, tay, râu. Đây là cách làm phổ biến hiện nay, giúp giữ đúng tỉ lệ và rút ngắn thời gian. Chất lượng phụ thuộc nhiều vào phần tạc sửa sau máy.
Tượng CNC gần như không sửa. Đường nét đều đặn, các lọn râu song song như kẻ, vùng lõm sâu có những gợn sóng nhỏ đều nhau là vết mũi phay. Nhìn gần thần thái thường "phẳng", đôi mắt thiếu chiều sâu.
Chỗ nên soi. Đáy tượng, kẽ giữa cánh tay và thân, phía sau lưng là nơi dễ thấy dấu vết mũi phay. Không có gì sai khi mua tượng CNC; điều cần là người bán nói đúng cách làm để bạn đánh giá công và giá trị cho hợp lý.
Để mộc, sơn phủ hay sơn son thếp vàng
Tượng gỗ để mộc giữ nguyên màu và vân gỗ, thường được chà nhám mịn rồi lau dầu hoặc sáp. Kiểu này hợp với người thích vẻ tự nhiên, theo năm tháng tượng lên nước sẫm và bóng dần. Nhược điểm là gỗ mộc hút ẩm và bụi nhiều hơn, cần chăm sóc đều. Những chỗ hay bị tay chạm như đầu gối, mép áo, đầu cán đao sẽ sẫm và bóng hơn phần còn lại, tạo nên dấu vết thời gian mà nhiều người chơi đồ gỗ coi là nét đẹp riêng.
Tượng sơn phủ PU hoặc sơn trong có lớp màng bảo vệ, chống ẩm và bụi tốt hơn, dễ lau. Một số tượng được nhuộm màu trước khi phủ để đồng đều tông hoặc để giả màu gỗ quý. Khi mua, nên hỏi có nhuộm màu không, vì gỗ nhuộm khi trầy sẽ lộ màu gốc khác hẳn.
Sơn son thếp vàng là kỹ thuật truyền thống của tượng thờ Việt, với nhiều lớp sơn ta, lớp son đỏ và vàng quỳ dát lên. Các làng nghề như Sơn Đồng ở ngoại thành Hà Nội nổi tiếng với tượng gỗ sơn son thếp vàng. Tượng Quan Công làm theo lối này có vẻ cổ kính, hợp không gian thờ tự hay nhà có nội thất truyền thống, nhưng công làm lâu và cần giữ tránh ẩm, tránh lau mạnh.
Nhận biết loại gỗ ở mức người mua làm được
Phân biệt chính xác loài gỗ là việc của người trong nghề. Người mua vẫn có thể dựa vào vài dấu hiệu sau để không bị nhầm lẫn quá xa.
- Mùi: gỗ hương, pơ mu, bách xanh có mùi thơm đặc trưng, rõ hơn ở chỗ chưa phủ sơn như đáy tượng; gỗ đã phủ dày thì khó ngửi.
- Trọng lượng: gỗ trắc, gỗ gụ rất nặng so với kích thước; gỗ pơ mu, gỗ rừng trồng nhẹ hơn hẳn.
- Vân và thớ ở đáy: nhìn mặt cắt ngang ở đáy tượng thấy vòng năm và thớ gỗ thật; gỗ ghép thấy các đường nối giữa nhiều khối.
- Màu đồng đều bất thường: gỗ tự nhiên có chỗ đậm chỗ nhạt; tượng một màu tuyệt đối đều thường đã nhuộm hoặc sơn phủ màu.
- Vết nứt chân chim nhỏ ở đáy: gỗ nguyên khối hay có vài vết nứt tự nhiên khi khô, không hẳn là lỗi, nhưng vết dài chạy lên thân thì cần hỏi lại.
Tượng gỗ lớn hầu như đều ghép nhiều khối để chống nứt và tiết kiệm gỗ; ghép không phải là gian dối, miễn người bán nói rõ và mối ghép kín, đều màu.
Vì sao tượng gỗ nứt và cách hạn chế
Gỗ co lại khi khô, nở ra khi ẩm. Khí hậu miền Bắc có mùa nồm ẩm và mùa hanh khô xen kẽ; trong nhà, máy lạnh chạy liên tục lại làm không khí rất khô. Tượng gỗ chuyển từ xưởng ẩm về căn phòng điều hoà, hoặc đặt ngay luồng gió máy lạnh, rất dễ xuất hiện vết nứt dọc thớ trong những tháng đầu.
Cách hạn chế đơn giản nhất là cho tượng làm quen dần: mấy ngày đầu đặt ở chỗ thoáng, tránh luồng gió điều hoà và nắng chiếu trực tiếp. Về lâu dài, giữ tượng xa cửa gió máy lạnh, xa lò sưởi, bếp, và không đặt ngay dưới cửa sổ nắng gắt. Gỗ mộc có thể lau một lớp dầu mỏng chuyên dụng cho đồ gỗ định kỳ vài tháng một lần để thớ không quá khô.
Một mẹo được nhiều người bán tượng gỗ khuyên là đừng chọn tượng nguyên khối quá lớn từ gỗ chưa sấy kỹ. Gỗ sấy đạt độ ẩm phù hợp trước khi tạc ít biến dạng hơn hẳn. Khi mua, bạn có thể hỏi gỗ đã sấy chưa, sấy bằng lò hay phơi tự nhiên, và tượng đã để ổn định bao lâu trước khi bán.
Vết nứt nhỏ dạng chân chim ở bề mặt thường không ảnh hưởng kết cấu, có thể để nguyên hoặc trám bằng sáp màu. Vết nứt dài, sâu, chạy qua cổ hay chân tượng nên nhờ thợ gỗ trám keo và mạt gỗ cùng loại. Đừng tự đổ keo dán sắt hay keo nến vào vết nứt vì khó làm lại về sau.
Phòng mối mọt và chăm sóc định kỳ
Tượng gỗ ít bị mối mọt nếu làm từ gỗ tốt và giữ khô thoáng, nhưng vẫn nên kiểm tra định kỳ, nhất là nhà ở tầng trệt, gần vườn hoặc vùng ẩm.
- Mỗi tháng nhấc tượng lên, xem đáy và kệ có bột gỗ mịn rơi ra hay lỗ nhỏ li ti không; đó là dấu hiệu mọt.
- Giữ đáy tượng không tiếp xúc trực tiếp với tường ẩm hoặc mặt kệ đọng nước; có thể kê miếng đệm mỏng cho thoáng.
- Quét bụi bằng chổi lông mềm hằng tuần, đi theo nếp áo và râu; bụi đọng lâu giữ ẩm trong các kẽ chạm.
- Lau bằng khăn khô hoặc khăn hơi ẩm vắt thật kiệt; tượng sơn son thếp vàng chỉ quét bụi, không lau ướt.
- Phát hiện mọt sớm, đưa tượng ra chỗ riêng và nhờ thợ gỗ xử lý thuốc chống mọt phù hợp; không tự phun thuốc côn trùng gia dụng lên bề mặt sơn.
- Khi dọn nhà vào mùa nồm, đóng gói tượng bằng giấy khô, không bọc kín nilon nhiều ngày vì hơi ẩm đọng lại có thể làm mốc.
Nếu bạn đang cân nhắc giữa gỗ và các chất liệu khác, có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy, đặc biệt là dòng ghi loại gỗ và kiểu hoàn thiện bề mặt.
Chọn tượng gỗ cho từng không gian
Phòng khách nội thất gỗ. Tượng gỗ hương hoặc gỗ gụ để mộc hợp nhất, màu gỗ ăn nhập với bàn ghế, kệ tủ. Nên đặt tượng trên tủ đứng hoặc kệ chắc, cách tường một khoảng nhỏ cho thoáng.
Phòng làm việc có máy lạnh. Chọn tượng gỗ đã phủ lớp bảo vệ, ít nứt hơn gỗ mộc. Đặt xa cửa gió và không ngay dưới đèn chiếu nóng.
Không gian thờ tự, nhà truyền thống. Tượng sơn son thếp vàng hoặc gỗ mít để mộc phù hợp với không khí cổ kính. Nếu đặt tượng ở nơi thờ, cách bày và nghi thức nên theo nếp gia đình hoặc hỏi người am hiểu ở địa phương.
Bàn làm việc, kệ sách. Tượng gỗ nhỏ dáng ngồi đọc sách hoặc bán thân hợp nhất, nhẹ, ít chi tiết chìa ra. Gỗ mộc trên bàn hay bị tay chạm và dính mồ hôi, sau một thời gian lên nước bóng ở những chỗ hay chạm; nhiều người thích điều này, nhưng nếu muốn giữ màu đều thì chọn tượng có phủ lớp bảo vệ.
Nhà ven biển, vùng ẩm. Gỗ dễ hút ẩm và mốc hơn, nên ưu tiên tượng phủ sơn kín, kiểm tra mọt thường xuyên, tránh đặt sát tường hướng gió biển.
Câu hỏi thường gặp
Tượng Quan Công gỗ hương có tốt hơn gỗ mít không?
Mỗi loại có điểm mạnh riêng. Gỗ hương bền, ít mối mọt, vân đẹp và có mùi thơm nhẹ. Gỗ mít thớ mịn, dễ tạc chi tiết, màu vàng sẫm dần rất đẹp và gắn với truyền thống tạc tượng ở Việt Nam. Bạn chọn theo màu nội thất, mức chăm sóc và cảm nhận riêng.
Tượng gỗ mới mua bị nứt có phải hàng kém?
Không hẳn. Gỗ thay đổi môi trường từ xưởng sang nhà, nhất là phòng máy lạnh, rất dễ nứt chân chim ở bề mặt trong những tuần đầu. Vết nứt nhỏ thường không ảnh hưởng độ bền. Vết nứt dài, sâu qua cổ hoặc chân tượng thì nên báo người bán nếu còn trong thời gian bảo hành.
Làm sao biết tượng gỗ tạc tay hay làm máy?
Nhìn vết đục: tạc tay thường không đều tuyệt đối, mỗi lọn râu có độ sâu khác nhau. Tượng phay máy có đường song song đều đặn, đáy và kẽ sâu có gợn sóng nhỏ của mũi phay. Nhiều tượng hiện nay phay thô rồi tạc sửa bằng tay, điều cần là người bán nói đúng.
Có nên lau dầu cho tượng gỗ không?
Tượng gỗ để mộc có thể lau một lớp dầu mỏng chuyên dụng cho đồ gỗ vài tháng một lần để gỗ không quá khô và lên màu đẹp. Tượng đã phủ sơn PU hoặc sơn son thếp vàng thì không cần và không nên lau dầu, chỉ quét bụi và lau khô nhẹ.
Tượng gỗ đặt trong phòng máy lạnh được không?
Được, nhưng nên đặt xa luồng gió thổi trực tiếp và cho tượng làm quen dần trong những ngày đầu. Ưu tiên tượng đã phủ lớp bảo vệ. Nếu phòng rất khô quanh năm, có thể đặt thêm một chậu cây hoặc máy tạo ẩm nhỏ cho cả phòng để hạn chế gỗ co ngót.
Tượng gỗ quý có cần giấy tờ không?
Với những loài gỗ quý tự nhiên thuộc diện quản lý khai thác, đồ gỗ lưu thông hợp pháp thường có hồ sơ nguồn gốc gỗ. Khi mua tượng làm từ các loại này, bạn nên hỏi người bán về giấy tờ để yên tâm, nhất là tượng cỡ lớn hoặc có giá trị cao.