Tượng hổ phong thủy: con hổ trong văn hoá Việt và các mẫu tượng hay gặp khi đi mua

Tượng hổ phong thủy là tượng con hổ (cọp) làm bằng đồng, bột đá, đá, gỗ hoặc sứ, được nhiều gia đình và văn phòng bày như một biểu tượng của uy lực, sự can đảm và ý trấn giữ theo quan niệm dân gian. Ở Việt Nam, con hổ vừa là con vật thật từng khiến người miền núi, miền trung du phải dè chừng, vừa là nhân vật quen thuộc trong tín ngưỡng, tranh Tết, võ thuật và mười hai con giáp. Vì thế một bức tượng hổ mang theo nhiều lớp nghĩa cùng lúc, và người mua nên biết mình đang chọn lớp nghĩa nào.

Bài này đi qua những lớp nghĩa ấy ở mức phổ thông, rồi điểm lại các dáng tượng hổ bạn sẽ gặp khi xem hàng: hổ đứng gầm, hổ ngồi trên đá, hổ nằm, hổ vồ, hổ mẹ con, hổ đôi. Mỗi dáng có một sắc thái riêng và hợp với một kiểu không gian riêng. Những bài khác trong chuyên mục sẽ đi sâu vào chuyện hạ sơn – thượng sơn, chất liệu, cỡ tượng và chỗ đặt.

Con hổ trong đời sống và tín ngưỡng người Việt

Trước khi rừng bị thu hẹp, hổ là mối nguy có thật với làng bản ven rừng ở miền núi phía Bắc, Trường Sơn và Tây Nguyên. Nỗi sợ ấy sinh ra tục kiêng gọi thẳng tên: người ta gọi hổ là "ông", "ngài", "ông Ba Mươi", "Chúa sơn lâm", "Sơn Quân". Gốc của cái tên "ông Ba Mươi" có nhiều cách giải thích truyền miệng khác nhau, chưa có tài liệu nào xác định chắc chắn, nên bạn có thể nghe mỗi vùng kể một kiểu.

Từ chỗ sợ, người xưa chuyển sang kính. Nhiều nơi lập miếu thờ thần hổ ở chân núi, đầu làng; trong không gian thờ Mẫu có ban thờ quan Ngũ Hổ đặt ở hạ ban. Những chuyện này thuộc về tín ngưỡng và có lễ nghi riêng; khi bạn mua một bức tượng hổ để trang trí phòng khách thì không nhất thiết phải gắn nó với các nghi thức đó, và cũng không nên đem tượng hổ trang trí đặt lẫn vào ban thờ nếu gia đình không có nếp ấy.

Con hổ còn sống động trong văn hoá thế tục: tranh hổ của các dòng tranh dân gian, bài quyền mang tên hổ trong võ cổ truyền, hình hổ trên tranh Tết năm Dần, câu ca dao, thành ngữ như "hổ phụ sinh hổ tử", "dữ như cọp". Chính lớp nghĩa đời thường này mới là lý do phần lớn người mua tìm tượng hổ: họ thích hình ảnh mạnh mẽ, oai vệ, gợi tinh thần dám làm.

Tượng hổ mang ý nghĩa gì theo quan niệm phổ biến

Uy lực và sự quyết đoán. Hổ đứng đầu muôn thú trong rừng theo cách nghĩ của người Á Đông, nên tượng hổ thường được chọn cho phòng làm việc của người quản lý, người làm nghề cần sự dứt khoát như luật, võ thuật, kinh doanh. Đây là ý nghĩa biểu tượng, một lời nhắc về tinh thần, không phải một lời hứa về kết quả công việc.

Trấn giữ, che chắn. Giống sư tử đá trước cổng, hổ được hiểu là canh giữ ngôi nhà. Trong phong thủy nhà ở, chữ "Bạch hổ" chỉ phía bên phải nhìn từ trong nhà ra, cặp với "Thanh long" bên trái. Một số người dựa vào đó để chọn chỗ đặt tượng hổ, nhưng Bạch hổ trong lý thuyết là khái niệm về địa hình, không đòi hỏi phải có tượng con hổ.

Tuổi Dần và mười hai con giáp. Người tuổi Dần hay được tặng tượng hổ nhân sinh nhật, dịp năm Dần hoặc khi lên chức. Ở đây ý nghĩa nằm ở sự gần gũi với người nhận nhiều hơn là ở chuyện hợp – kỵ.

Tinh thần gia đình. Mẫu hổ mẹ ôm con hoặc hổ cha mẹ cùng đàn con được nhiều người chọn vì gợi sự bao bọc. Mẫu này mềm hơn hẳn so với các dáng gầm, vồ, nên dễ đặt trong phòng khách gia đình.

Các dáng tượng hổ hay gặp và sắc thái của từng dáng

Người bán thường đặt tên mẫu theo dáng đứng. Bảng dưới gom những dáng phổ biến nhất; tên gọi có thể lệch nhau giữa các nơi bán.

Nếu bạn đang phân vân, hãy bắt đầu từ cảm giác của người trong nhà. Một con hổ gầm há miệng rất đẹp trong phòng làm việc riêng, nhưng đặt giữa phòng khách nơi trẻ nhỏ chơi hằng ngày thì có khi lại khiến bé sợ. Dáng nằm, dáng ngồi trên đá, dáng mẹ con thường dễ sống chung hơn.

Hổ khác sư tử, kỳ lân, báo ở đâu khi nhìn tượng

Tượng hổ hay bị nhầm với sư tử hoặc báo, nhất là khi làm bằng đồng hay đá một màu. Cách nhận nhanh nhất là nhìn vằn: hổ có vằn sọc dọc thân, ở tượng đồng hay tượng đá thường được khắc thành các rãnh chạy từ sống lưng xuống bụng; báo có đốm tròn hoặc đốm hoa mai; sư tử không vằn, con đực có bờm dày quanh cổ. Trên trán nhiều tượng hổ còn có các vạch đen xếp gợi hình chữ "vương", một chi tiết mà dân gian rất thích nhắc tới.

Kỳ lân và tỳ hưu là linh vật tưởng tượng, có sừng, vảy, đuôi xoắn hoặc lửa quanh chân; hổ là con vật có thật nên tượng hổ dù cách điệu vẫn giữ tỉ lệ của mèo lớn: đầu tròn, tai nhỏ, đuôi dài thả thẳng. Sư tử đá trước cổng chùa, cổng đình kiểu Á Đông lại là một hình tượng riêng, mặt bè, lông xoắn thành ốc, thường đi cặp đực cái, chỗ này khác hẳn hổ.

Phân biệt được giúp bạn đọc đúng mô tả sản phẩm. Có nơi gọi chung "linh vật trấn trạch" cho nhiều con vật khác nhau; nếu bạn muốn đúng con hổ, hãy xem kỹ ảnh chụp sát phần đầu và thân để thấy vằn.

Những câu nên tự hỏi trước khi chọn một tượng hổ

Trước khi xem chất liệu và giá, bạn nên trả lời nhanh mấy câu sau; chúng giúp loại bớt phần lớn mẫu không hợp:

• Tượng đặt ở đâu? Phòng làm việc riêng, phòng khách chung, sảnh công ty hay ngoài sân. Chỗ đặt quyết định cỡ, chất liệu và cả dáng.
• Ai sẽ nhìn thấy hằng ngày? Người lớn tuổi, trẻ nhỏ, khách hàng, nhân viên. Dáng quá dữ có thể không hợp với mọi người trong nhà.
• Gia đình có nếp kiêng nào không? Một số gia đình, theo quan niệm tuổi tác hoặc theo lời ông bà dặn, không bày hổ trong nhà ở. Hỏi trước một câu đỡ hơn phải cất đi sau khi mua.
• Muốn một con hay một cặp? Hổ đôi cần chỗ đặt đối xứng; một con thì cần một điểm nhìn chính.
• Có cần chịu nắng mưa không? Nếu đặt ngoài hiên hay sân vườn, bột đá sơn màu và gỗ thường không bền bằng đá tự nhiên hoặc đồng.
• Mua để bày hay để tặng? Quà tặng nên chọn dáng điềm tĩnh, cỡ vừa phải, kèm hộp đựng chắc để người nhận dễ mang về.

Trả lời xong sáu câu này, danh sách mẫu bạn cần xem thường rút từ vài chục xuống còn vài mẫu, và việc so chất liệu, cỡ tượng trở nên nhẹ nhàng hơn nhiều.

Chất liệu tượng hổ: nhìn nhanh trước khi đi sâu

Tượng hổ đồng đúc nặng tay, bền, chi tiết vằn và lông được chạm lại sau khi đúc nên sắc nét; màu sẽ sẫm dần theo thời gian nếu lớp phủ mòn. Tượng bột đá (đá xay trộn keo rồi đúc khuôn) nhẹ hơn, cho phép sơn màu vàng cam vằn đen rất giống hổ thật, giá dễ chịu hơn nhưng sợ va đập và sợ nắng gắt. Tượng resin, tức nhựa đúc, còn nhẹ hơn nữa và thường dùng cho mẫu nhỏ.

Tượng đá tự nhiên như đá cẩm thạch trắng, đá xanh hay đá non nước tạc tay có vẻ đẹp mộc, nặng, hợp ngoài trời và sảnh lớn; đổi lại khó đổi chỗ và cần đế chắc. Tượng gỗ tạc nguyên khối ấm, hợp nhà kiểu truyền thống, nhưng sợ ẩm, mối mọt và nứt chân chim khi để cạnh điều hoà. Ngoài ra còn tượng sứ men và tượng pha lê, thường ở cỡ nhỏ để bàn.

Mỗi chất liệu có bài riêng trong chuyên mục này. Ở bước đầu, bạn chỉ cần nhớ một nguyên tắc: chọn chất liệu theo chỗ đặt trước, theo sở thích màu sắc sau. Một con hổ bột đá rất đẹp trong tủ kính sẽ xuống màu nhanh nếu đặt ở ban công hướng tây, còn một con hổ đá nặng vài chục ký đặt trên kệ gỗ mỏng là rủi ro cho cả kệ lẫn người đứng gần.

Ví dụ giả định: một căn hộ, hai tượng hổ, hai cách chọn

Ví dụ giả định: chị Lan sống ở một căn hộ chung cư tại Hải Phòng với chồng và hai con nhỏ. Chồng chị tuổi Dần, làm quản lý xưởng, muốn có một tượng hổ trong nhà. Ban đầu anh thích một con hổ đồng đứng gầm, miệng há rộng, dài gần nửa mét, định đặt trên kệ tivi giữa phòng khách.

Khi bàn lại, cả nhà nhận ra phòng khách cũng là chỗ hai bé chơi mỗi chiều, và cô con gái nhỏ đã từng sợ một chiếc mặt nạ hổ trong dịp Trung thu. Họ chia làm hai: con hổ gầm cỡ vừa chuyển vào góc bàn làm việc của anh trong phòng riêng, quay mặt ra phía cửa phòng; ngoài phòng khách đặt một tượng hổ mẹ con bằng bột đá sơn màu dịu, dáng nằm, đặt trên tầng giữa của kệ cho bé nhìn thấy mà không với tới.

Điều đáng học ở đây không nằm ở chuyện hổ đặt bên nào là "chuẩn", mà ở cách cả nhà cân nhắc người sẽ sống cùng bức tượng. Một vật phẩm đặt đúng chỗ là vật phẩm mọi người trong nhà nhìn thấy dễ chịu, lau chùi thuận tay và không ai phải tránh né nó.

Câu hỏi thường gặp

Tượng hổ có phải vật phẩm thờ cúng không?

Phần lớn tượng hổ bán làm vật phẩm trang trí, không phải tượng thờ. Tượng thờ thần hổ ở miếu hay ban Quan Ngũ Hổ trong điện Mẫu có quy cách và nghi lễ riêng. Nếu gia đình muốn thờ, nên hỏi người trông coi đền phủ hoặc người lớn trong họ theo nếp địa phương.

Vì sao gọi hổ là ông Ba Mươi?

Đây là cách gọi kiêng tránh nhắc thẳng tên con vật đáng sợ. Gốc của con số ba mươi có nhiều giai thoại truyền miệng khác nhau giữa các vùng và chưa có tài liệu nào xác định chắc chắn, nên bạn nên xem các câu chuyện ấy như văn hoá dân gian.

Tượng hổ có hợp làm quà tân gia không?

Được, nhưng nên hỏi khéo gia chủ trước vì một số gia đình có nếp không bày hổ trong nhà ở. Nếu chưa rõ, dáng hổ nằm hoặc hổ mẹ con cỡ vừa an toàn hơn dáng gầm há miệng, và nên kèm lời chúc chứ không kèm lời hứa may mắn.

Nhìn thế nào để biết tượng là hổ chứ không phải báo?

Hổ có vằn sọc dài chạy ngang thân, còn báo có đốm tròn hoặc đốm hoa mai. Trên tượng một màu, bạn xem các rãnh khắc: rãnh dài là vằn hổ, các vòng tròn nhỏ là đốm báo. Đầu hổ cũng to và tròn hơn đầu báo.

Một nhà nên bày mấy tượng hổ?

Không có con số bắt buộc. Thông thường người ta bày một con làm điểm nhấn hoặc một cặp đặt đối xứng. Bày quá nhiều tượng hổ trong cùng một phòng dễ làm không gian nặng nề, nhất là khi các con đều ở dáng gầm hoặc vồ.

Tượng hổ có cần làm lễ trước khi bày không?

Theo tập quán, có gia đình thắp hương báo một câu, có gia đình lau sạch rồi đặt luôn. Việc này không bắt buộc và không cần thuê ai làm lễ. Bạn làm theo nếp nhà mình là đủ.