Tượng hổ đá tự nhiên thường được tạc từ đá cẩm thạch trắng hoặc vân màu, đá xanh (đá vôi màu xám xanh) hoặc đá sa thạch; tượng hổ gỗ được đục từ một khối gỗ nguyên hoặc ghép, phổ biến là gỗ hương, gỗ mít, gỗ gõ và các loại gỗ có vân đẹp. Hai chất liệu này khác bột đá và đồng ở chỗ mỗi tượng gần như là duy nhất: vân đá, thớ gỗ không lặp lại, nét đục tay mỗi con mỗi khác.
Đổi lại, cả hai đều đòi hỏi người mua biết nhìn: đá có vết rạn tự nhiên hay vết nứt do va đập, gỗ đã được sấy kỹ hay sẽ nứt khi về nhà có điều hoà. Bài này đi qua từng loại đá, loại gỗ hay gặp, cách xem một tượng tạc tay và cách giữ nó bền trong khí hậu nhiệt đới ẩm của Việt Nam.
Các loại đá và gỗ hay dùng tạc tượng hổ
Tên gọi trên thị trường đôi khi là tên thương mại; bảng dưới ghi kèm đặc tính vật liệu để bạn đối chiếu.
| Vật liệu | Đặc tính chính | Ưu điểm | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Đá cẩm thạch (marble) | Chủ yếu là calcit, độ cứng Mohs khoảng 3 | Vân đẹp, dễ đánh bóng, màu trắng hoặc vân xám, hồng | Mềm, dễ xước; kỵ axit như giấm, chanh, nước tẩy |
| Đá xanh (đá vôi xanh) | Đá vôi hạt mịn màu xám xanh | Bền ngoài trời, hợp tượng lớn sân vườn | Nặng; lâu năm có rêu, cần chải rửa |
| Đá sa thạch | Đá trầm tích hạt cát, xốp | Màu ấm, vẻ mộc | Thấm nước, dễ bám rêu, không hợp chỗ ẩm thấp |
| Gỗ hương | Gỗ cứng, vân đẹp, có mùi thơm nhẹ | Lên màu đỏ nâu đẹp, ít mối mọt | Cần sấy kỹ để hạn chế nứt |
| Gỗ mít | Gỗ mềm vừa, màu vàng chuyển nâu | Dễ đục chi tiết, màu ấm | Mềm hơn gỗ hương, dễ móp khi va |
| Gỗ gõ, gỗ cẩm, gỗ trắc | Gỗ cứng, nặng, vân đậm | Bền, nặng tay, bóng đẹp khi đánh dầu | Nguồn gốc gỗ cần rõ ràng, hợp pháp |
Với gỗ quý, nguồn gốc là điều đáng hỏi: một số loài gỗ thuộc diện quản lý chặt, việc mua bán phải có giấy tờ hợp pháp theo quy định hiện hành. Một tượng hổ đẹp không đáng để bạn phải lo lắng về giấy tờ của nó sau này.
Xem một tượng hổ đá tạc tay
Vân và vết rạn tự nhiên. Đá tự nhiên có vân chạy liền mạch qua các mặt của tượng: một đường vân xám bắt đầu ở vai sẽ tiếp tục xuống chân hoặc sang bên kia thân. Vết rạn tự nhiên là đường mảnh nằm bên trong đá, sờ tay không thấy gờ. Vết nứt do va đập thì có miệng mở, sờ thấy gờ hoặc khe, và có thể lan rộng theo thời gian.
Nét đục. Tượng tạc tay có nét đục không hoàn toàn đối xứng, hai bên mặt hổ hơi khác nhau, vằn khắc sâu nông theo ý người thợ. Tượng đá được tạo hình bằng máy CNC rồi chỉ hoàn thiện bằng tay thường đều tăm tắp, rãnh vằn cùng độ sâu. Cả hai đều có giá trị, nhưng giá khác nhau và mô tả nên ghi rõ.
Độ bóng. Đá cẩm thạch đánh bóng kỹ có bề mặt như gương ở các khối lớn, còn chỗ lõm như kẽ vằn, kẽ móng có thể để mờ tạo tương phản. Bề mặt bóng đều cả chỗ lõm thường là dấu hiệu có phủ sơn bóng hoặc là vật liệu đúc.
Độ nặng. Đá tự nhiên rất nặng: đá cẩm thạch có tỉ trọng khoảng 2,7 gam trên một phân khối. Tượng đá đặc cao ba mươi phân đã đủ nặng để phải dùng hai tay. Một tượng "đá" mà nhẹ bất thường so với kích thước nên được hỏi lại, vì có thể là bột đá hoặc resin giả đá.
Mặt đáy. Đáy tượng đá tạc thường được cắt phẳng, có vết cưa hoặc vết mài. Đáy có lỗ rỗng, có lớp keo bịt, hay có vết khuôn tròn là dấu hiệu tượng đúc. Đáy cũng là chỗ thấy rõ màu đá thật, không bị phủ.
Xem một tượng hổ gỗ tạc
Điều đầu tiên với tượng gỗ là xác định nguyên khối hay ghép. Tượng nguyên khối được đục từ một khúc gỗ duy nhất, thớ gỗ chạy liên tục từ đầu đến đuôi. Tượng ghép dùng nhiều mảnh dán lại, thường để tiết kiệm gỗ hoặc để làm chi tiết vươn ra xa như đuôi, chân trước. Nhìn kỹ các đường ranh giới thớ gỗ đổi hướng đột ngột là thấy mối ghép.
Điều thứ hai là độ khô của gỗ. Gỗ chưa sấy kỹ khi vào phòng có điều hoà sẽ co lại, sinh ra những vết nứt chân chim dọc theo thớ, có khi nứt toác ở đế. Bạn có thể hỏi người bán gỗ đã được sấy hay phơi bao lâu, và quan sát xem trên tượng đã có vết nứt nhỏ nào được trám bằng keo, mạt gỗ chưa. Vết nứt được trám khéo không phải lỗi, nhưng cho biết gỗ từng co ngót.
Điều thứ ba là lớp hoàn thiện. Tượng gỗ có thể để mộc, đánh dầu, đánh sáp hay phun sơn PU bóng. Gỗ mộc và đánh dầu giữ được cảm giác tự nhiên, vân rõ, nhưng dễ bám bẩn; phủ PU bóng dễ lau nhưng trông giống nhựa hơn. Mùi gỗ hương thật thoang thoảng tự nhiên, không nồng gắt; mùi quá nồng, ngửi hắc có thể là gỗ đã được tẩm tinh dầu.
Đặt tượng hổ đá, gỗ ở đâu cho hợp chất liệu
Tượng đá xanh và sa thạch là lựa chọn số một cho ngoài trời: trước cổng, sân vườn, tiểu cảnh non bộ. Chúng chịu nắng mưa, càng để lâu càng có vẻ cổ khi rêu mỏng bám vào kẽ đá. Tuy vậy tượng đá ngoài trời cần bệ chắc, mặt bệ phẳng và có rãnh thoát nước, tránh để chân tượng ngâm trong vũng nước mưa.
Tượng đá cẩm thạch trắng đẹp nhất trong nhà, ở sảnh có đèn, phòng khách sáng. Ngoài trời, đá cẩm thạch dễ bị mưa axit, bụi bẩn làm ố vàng và mất độ bóng. Trong nhà, cũng tránh đặt tượng cẩm thạch ở chỗ dễ bị đổ nước chanh, nước ngọt, rượu, vì axit ăn mòn bề mặt để lại vết mờ không lau được.
Tượng gỗ hợp phòng khách kiểu truyền thống, phòng làm việc có tủ sách gỗ, bàn trà. Tránh đặt tượng gỗ ở nơi có luồng gió điều hoà thổi thẳng, cạnh cửa sổ có nắng chiếu hay gần chỗ ẩm như nhà tắm, bếp. Gỗ thay đổi kích thước theo độ ẩm không khí, và sự thay đổi đột ngột là nguyên nhân chính gây nứt.
Giữ tượng hổ đá và gỗ bền đẹp
Mỗi chất liệu có cách chăm riêng, nhưng nhìn chung đều cần nhẹ tay và ít hoá chất:
- Tượng đá trong nhà: lau bụi bằng khăn khô mềm hoặc chổi lông; khi bẩn, lau bằng khăn ẩm với nước sạch, lau khô ngay.
- Không dùng giấm, chanh, nước tẩy chứa axit hay chất tẩy mạnh trên đá cẩm thạch; nếu cần, chỉ dùng dung dịch trung tính loại dành cho đá.
- Tượng đá ngoài trời: mỗi năm chải nhẹ một hai lần bằng bàn chải lông mềm và nước sạch để gỡ rêu, lá mục; tránh máy xịt áp lực cao vào chi tiết mảnh.
- Tượng gỗ: lau bụi thường xuyên, mỗi vài tháng lau một lớp dầu hoặc sáp mỏng chuyên cho gỗ nếu là gỗ mộc hay đánh dầu.
- Giữ độ ẩm phòng ổn định nếu được; mùa nồm dùng máy hút ẩm, mùa hanh khô không để tượng gỗ ngay dưới luồng gió điều hoà.
- Kiểm tra định kỳ lỗ nhỏ, mạt gỗ rơi dưới đế: đó có thể là dấu hiệu mọt; nên xử lý sớm với thợ gỗ.
Đá và gỗ là hai chất liệu già đi đẹp nếu được chăm vừa đủ. Bạn không cần làm nhiều, chỉ cần tránh vài thứ có hại như axit với đá và thay đổi độ ẩm đột ngột với gỗ.
Vận chuyển và lắp đặt tượng hổ đá cỡ lớn
Tượng đá từ vài chục ký trở lên cần được tính toán từ trước khi đặt mua, vì phần lớn hư hỏng xảy ra trong lúc chuyển và lúc hạ xuống bệ:
- Đo lối vào: chiều rộng cổng, cửa, cầu thang, thang máy; tượng kèm thùng gỗ có thể to hơn tượng trần khá nhiều.
- Hỏi cách đóng thùng: tượng đá nên được chèn trong khung gỗ, bọc xốp ở các chi tiết vươn ra như đuôi, tai, móng.
- Chuẩn bị bệ trước: bệ phải khô, phẳng, chịu được tải; bệ xây mới nên để đủ thời gian cho vữa đông kết.
- Có đủ người và dụng cụ: xe đẩy, đòn khiêng, dây đai; không bê tượng nặng bằng cách ôm sát người, dễ chấn thương lưng.
- Hạ tượng nhẹ nhàng: đặt một mép xuống trước rồi từ từ hạ phần còn lại, tránh thả rơi làm mẻ cạnh đế.
- Cố định nếu cần: tượng ngoài trời ở nơi đông người qua lại nên được gắn với bệ bằng vữa hoặc chốt để chống đổ và chống mất trộm.
Nếu nơi bán có dịch vụ giao và lắp tại chỗ, hãy hỏi rõ phạm vi: họ có mang lên tầng, có làm bệ, có cố định tượng không. Một tượng đá đẹp mà bị mẻ đuôi ngay ngày đầu vì khâu khiêng vác là điều đáng tiếc nhất.
Đá, gỗ hay chất liệu khác: khi nào nên chọn
Nếu bạn muốn một tượng hổ đặt ngoài trời, bền nhiều chục năm, ít phải chăm, đá tự nhiên là lựa chọn hợp lý nhất, chỉ cần tính trước chuyện vận chuyển và làm bệ. Nếu bạn muốn tượng trong nhà mang vẻ mộc, ấm, có câu chuyện tay nghề, gỗ nguyên khối là lựa chọn đáng cân nhắc.
Nếu bạn cần tượng lớn mà sàn hay kệ không chịu nổi vài chục ký đá, hoặc muốn màu lông giống thật, bột đá sơn màu hợp hơn. Nếu bạn muốn chi tiết sắc nét, bền va đập và có thể giữ qua nhiều đời, đồng là lựa chọn mạnh. Không có chất liệu nào "tốt nhất", chỉ có chất liệu hợp nhất với chỗ đặt và cách bạn sống cùng bức tượng.
Một điểm thường bị bỏ qua: tượng đá và gỗ tạc tay mỗi con một khác, nên ảnh mẫu chỉ mang tính tham khảo. Khi mua từ xa, hãy xin ảnh và video của chính con tượng sẽ giao, chụp nhiều góc dưới ánh sáng tự nhiên, kèm số đo và trọng lượng.
Câu hỏi thường gặp
Tượng hổ đá cẩm thạch có đặt ngoài trời được không?
Được nhưng không phải lựa chọn bền nhất. Đá cẩm thạch mềm và nhạy với axit, nên mưa, bụi và rêu dần làm mất độ bóng, gây ố vàng. Nếu đặt ngoài trời, đá xanh hoặc đá sa thạch thường chịu thời tiết tốt hơn và có vẻ cổ đẹp theo thời gian.
Tượng hổ gỗ bị nứt chân chim có sao không?
Vết nứt nhỏ theo thớ gỗ là hiện tượng co ngót tự nhiên khi độ ẩm thay đổi, phổ biến ở tượng gỗ nguyên khối. Nếu vết nứt không lan rộng và không ở chỗ chịu lực, có thể trám bằng keo trộn mạt gỗ. Vết nứt lớn ở chân hay đế nên nhờ thợ gỗ xem.
Làm sao phân biệt tượng đá tự nhiên với bột đá giả đá?
Đá tự nhiên có vân liền mạch qua các mặt, nặng hơn hẳn cùng cỡ, đáy là mặt đá cắt phẳng. Bột đá có vân lặp lại hoặc vẽ lên, nhẹ hơn, đáy thường có lỗ hoặc lớp keo. Chạm tay, đá tự nhiên mát lâu hơn bột đá.
Tượng hổ gỗ có bị mối mọt không?
Có thể, tuỳ loại gỗ và cách xử lý. Gỗ cứng như hương, gõ ít bị mọt hơn gỗ mềm. Nếu thấy lỗ nhỏ và mạt gỗ mịn rơi dưới đế, nên xử lý sớm với thợ gỗ, tránh tự dùng thuốc diệt côn trùng mạnh trong nhà.
Mua tượng hổ gỗ quý cần hỏi gì về nguồn gốc?
Bạn nên hỏi tên loại gỗ, nơi chế tác và giấy tờ chứng minh nguồn gốc hợp pháp nếu đó là loài gỗ thuộc diện quản lý. Quy định có thể thay đổi, nên khi mua món giá trị, hãy kiểm tra thông tin từ cơ quan chức năng hoặc hỏi người làm nghề lâu năm.
Tượng hổ đá có cần đánh bóng lại không?
Tượng đá cẩm thạch trong nhà có thể mất bóng sau nhiều năm. Việc đánh bóng lại nên do thợ đá làm với bột và máy chuyên dụng. Tượng đá xanh, sa thạch ngoài trời thường để mộc, không cần đánh bóng, chỉ chải rửa định kỳ.