Tượng gỗ phong thủy hỏng thường theo ba kiểu: nứt dọc thớ do gỗ co ngót theo độ ẩm, mọt đục lỗ để lại bột mùn dưới đế, và gãy chi tiết mảnh như ngón tay, râu, gậy. Nứt nông thì theo dõi rồi trám khi đã ổn định; mọt thì cách ly và xử lý ngay; chi tiết gãy rời thì nối bằng keo sữa, chỗ lớn thêm chốt gỗ.
Tượng Di Lặc, ông Thọ, Quan Công, tượng con giáp bằng gỗ hương, gỗ mít, gỗ bách xanh đều có chung tính nết của gỗ: nó "thở" theo không khí trong nhà. Hiểu vì sao gỗ nứt giúp bạn sửa đúng lúc, và giữ cho vết nứt không quay lại sau mùa hanh tới.
Vì sao tượng gỗ nứt: gỗ co giãn theo độ ẩm
Gỗ hút và nhả hơi nước theo không khí. Khi không khí khô, gỗ co lại; khi ẩm, gỗ nở ra. Gỗ không co đều theo mọi chiều: co theo hướng vòng năm nhiều hơn theo hướng tâm, và gần như không co theo chiều dọc thớ. Chênh lệch này tạo ra lực kéo bên trong khối gỗ, và khi lực vượt sức chịu của thớ gỗ, vết nứt xuất hiện, thường chạy dọc theo thớ.
Tượng tạc nguyên khối từ một đoạn thân cây, nhất là đoạn còn lõi tuỷ ở giữa, nứt nhiều hơn tượng tạc từ phần gỗ tránh lõi. Gỗ chưa sấy đủ khô trước khi tạc cũng dễ nứt khi về tới một ngôi nhà khô hơn xưởng. Vì thế nhiều người mua tượng gỗ thấy tượng lành lặn mấy tháng đầu rồi nứt vào mùa hanh khô đầu tiên, hoặc khi đặt ngay dưới luồng gió điều hoà.
Ở miền Bắc, chu kỳ nồm ẩm mùa xuân và hanh khô mùa đông làm gỗ co giãn mạnh hơn. Ở miền Nam, phòng máy lạnh chạy cả ngày rồi tắt đêm cũng tạo dao động tương tự. Nắng chiếu thẳng qua cửa kính làm một mặt tượng khô nhanh hơn mặt kia, đủ để tạo vết nứt ở mặt hứng nắng.
Phân biệt vết nứt nông, nứt sâu và nứt nguy hiểm
Nứt chân chim bề mặt. Những đường mảnh như sợi tóc trên lớp ngoài, không cài được móng tay vào. Thường là lớp gỗ ngoài khô nhanh hơn lõi. Phần lớn ổn định sau một hai mùa, có khi khép lại khi trời ẩm. Chỉ cần theo dõi, giữ độ ẩm ổn định.
Nứt dọc thớ có khe hở. Khe đủ rộng để thấy bóng tối bên trong, chạy một đoạn dài dọc thân tượng. Gỗ vẫn liền, tượng vẫn vững. Nên theo dõi xem khe còn rộng thêm không, đợi ổn định rồi trám.
Nứt xuyên hoặc nứt ở chân đế. Vết nứt đi xuyên qua một phần, hoặc nằm ở cổ tượng, cổ tay, chỗ thân nối với đế. Đây là vết nứt có thể dẫn tới gãy rời. Nên cố định sớm, với tượng lớn thì nhờ thợ mộc hoặc thợ chạm xem.
Nứt kèm lỗ nhỏ và bột mùn. Nếu quanh vết nứt có lỗ tròn nhỏ và bột gỗ mịn, đó không còn là chuyện co ngót mà là dấu hiệu mọt. Xử lý mọt trước, trám nứt sau.
Cách theo dõi đơn giản. Chụp ảnh vết nứt cạnh một thước kẻ hoặc đồng xu, ghi ngày. Một hai tháng sau chụp lại ở cùng góc, so khe rộng ra hay đứng yên. Cách này giúp bạn khỏi trám quá sớm.
Trám vết nứt: đúng lúc và đúng vật liệu
Sai lầm hay gặp nhất là trám ngay khi vừa thấy vết nứt bằng một chất trám cứng. Gỗ vẫn tiếp tục co giãn, chất trám cứng không co giãn theo, và sau một mùa, vết nứt mở ra ở ngay mép chất trám hoặc nứt sang chỗ bên cạnh. Nên để tượng ở chỗ đặt cố định vài tháng cho gỗ quen với độ ẩm trong nhà, theo dõi đến khi khe không rộng thêm rồi mới trám.
Vật liệu trám thường dùng: mùn cưa mịn của cùng loại gỗ trộn keo sữa, ấn vào khe, để khô rồi chà phẳng, cho màu gần giống nhất; bột trám gỗ bán sẵn có nhiều màu; sáp màu cho vết nứt mảnh, vì sáp mềm, gỗ co giãn nó không bị bật ra; và epoxy pha màu cho khe lớn hoặc chỗ mất một mẩu gỗ. Với tượng có vân đẹp, vết trám màu đồng nhất bao giờ cũng lộ một chút; nhiều người chọn sáp hoặc để nguyên vết nứt nhỏ thay vì trám đậm.
Một mẹo nhỏ khi trám bằng mùn cưa: lấy mùn từ mặt đáy tượng bằng cách chà nhẹ giấy nhám lên chỗ khuất, như vậy màu mùn gần với tượng nhất. Trám hơi dư một chút, để khô hẳn rồi chà phẳng theo chiều vân, sau cùng phủ lại lớp sáp hoặc dầu mỏng giống phần còn lại của tượng để vết trám không bị lộ vì khác độ bóng.
Tượng sơn son thếp vàng hoặc sơn màu thì khác: vết nứt thường kéo theo lớp sơn bong. Sơn công nghiệp quét đè lên lớp sơn ta cũ vừa khác màu, vừa làm việc phục chế về sau khó hơn. Với tượng sơn, nhất là tượng thờ, nên tìm thợ làm sơn son thếp vàng.
Phát hiện và xử lý mọt trên tượng gỗ
Mọt là ấu trùng của một số loài bọ cánh cứng sống trong gỗ, ăn gỗ từ bên trong và đục lỗ chui ra khi trưởng thành. Dấu hiệu dễ thấy nhất là lỗ tròn nhỏ cỡ đầu tăm hoặc nhỏ hơn và bột mùn mịn rơi dưới đế. Bột mới thường có màu sáng như gỗ vừa cưa, bột cũ thì sẫm và vón.
- Cách ly tượng khỏi các đồ gỗ khác ngay khi thấy bột mùn mới, đặt lên một tờ giấy trắng hoặc tấm bìa sẫm màu để theo dõi bột còn rơi không.
- Hút sạch bột mùn quanh đế và trong lỗ bằng đầu hút nhỏ, để lần sau biết bột mới là mọt đang hoạt động hay chỉ là bột cũ.
- Với tượng nhỏ, cấp đông: cho tượng vào túi nilon dày, hút bớt không khí, buộc kín, đặt trong ngăn đá tủ lạnh khoảng một tuần. Đây là cách nhiều nơi bảo quản đồ gỗ dùng vì không cần hoá chất.
- Rã đông trong túi kín: lấy ra, để nguyên túi ở nhiệt độ phòng một ngày cho hơi nước đọng bên ngoài túi chứ không đọng trên mặt gỗ, rồi mới mở.
- Theo dõi tiếp vài tuần trên tờ giấy. Không còn bột mới là ổn; còn bột mới thì lặp lại hoặc hỏi người làm nghề.
- Với tượng lớn không cho vào tủ được, nhờ thợ mộc hoặc dịch vụ xử lý mối mọt. Đừng tự phun thuốc diệt côn trùng mạnh lên tượng trong phòng ngủ hay phòng có trẻ nhỏ.
- Trám lỗ mọt bằng sáp màu sau khi chắc chắn mọt đã hết, để lần sau nhìn thấy lỗ mới là biết ngay.
Tượng có lớp sơn bóng dày hoặc dát vàng có thể bị ảnh hưởng khi cấp đông, vì lớp phủ và gỗ co theo nhiệt khác nhau. Với những món này, hỏi thợ trước khi cho vào ngăn đá.
Gãy ngón tay, râu, gậy: nối chi tiết gãy
Chi tiết mảnh trên tượng gỗ như ngón tay ông Thọ, râu Quan Công, gậy, quạt, đuôi rồng là chỗ hay gãy nhất khi lau hoặc khi tượng đổ. Nếu mặt gãy còn khít, keo sữa là lựa chọn tốt: bôi một lớp mỏng cả hai mặt, ép lại, quấn băng dính giấy hoặc dùng dây chun giữ chặt, để khô ít nhất một ngày. Keo sữa tràn ra lau ngay bằng khăn ẩm, vì khi khô nó để lại vệt bóng làm lớp dầu hay sáp sau đó không ăn đều.
Chi tiết dài hoặc phải chịu lực như cánh tay giơ cao, cán gậy dài nên thêm chốt gỗ: khoan một lỗ nhỏ thẳng hàng ở cả hai mặt gãy, cắm một que tre hoặc que gỗ cứng có bôi keo, rồi ép lại. Chốt giúp chi tiết không xoay, không bung khi bị chạm lại.
Nếu chi tiết gãy bị mất hẳn, như một ngón tay rơi đâu không tìm thấy, thì cần thợ chạm tạc bù một mẩu gỗ mới, ghép vào, rồi xử lý màu cho gần với tượng cũ. Mẩu gỗ mới thường sáng màu hơn và sẫm dần theo thời gian. Với tượng nhỏ, nhiều gia đình chấp nhận để thiếu chi tiết ở chỗ khuất hơn là ghép một mẩu lệch màu ở mặt chính.
Giữ tượng gỗ không tái hỏng
Sau khi đã sửa, phần lớn việc giữ tượng gỗ là giữ môi trường ổn định. Gỗ chịu được độ ẩm cao hay thấp vừa phải, cái nó không chịu được là thay đổi đột ngột. Tượng đặt trong phòng kín, ít người ra vào thường giữ được lâu hơn tượng đặt ở sảnh, gần cửa chính, nơi gió và nắng thay đổi theo từng giờ.
- Đặt tượng xa luồng gió điều hoà, quạt sưởi, cửa sổ nắng chiếu thẳng.
- Một chiếc ẩm kế nhỏ trong phòng giúp biết mùa nào quá khô, mùa nào quá ẩm; nhiều hướng dẫn bảo quản đồ gỗ khuyên giữ độ ẩm quanh mức trung bình và tránh dao động mạnh.
- Mùa nồm: đóng cửa những ngày ẩm, chạy máy hút ẩm nếu có, lau khô tượng bằng khăn khô mềm, không lau ướt.
- Mùa hanh: tránh để tượng sát lò sưởi; một chậu cây hoặc máy tạo ẩm ở mức vừa phải giúp phòng bớt khô.
- Kiểm tra đế tượng mỗi tháng một lần xem có bột mùn mới không, nhất là khi trong nhà có đồ gỗ khác từng bị mọt.
- Lau bụi bằng chổi lông mềm theo chiều vân gỗ, không dùng nước, chất tẩy hay dầu ăn bôi lên tượng.
Nếu muốn có thêm một bức tượng gỗ đã được sấy kỹ, ghi rõ loại gỗ và kích thước, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Tượng gỗ mới mua đã nứt có phải hàng kém không?
Không hẳn. Gỗ nào cũng co ngót theo độ ẩm, và tượng chuyển từ xưởng về một căn nhà khô hơn rất dễ nứt chân chim. Vết nứt nông, gỗ vẫn liền thì thường ổn định sau một hai mùa. Nứt sâu, nứt xuyên ngay khi nhận thì nên báo người bán.
Có nên bôi dầu ăn hoặc dầu hoả lên tượng gỗ để chống nứt không?
Không nên. Dầu ăn để lâu bị ôi, bám bụi và có thể làm gỗ đổi màu loang lổ; dầu hoả có mùi và dễ cháy. Nếu muốn dưỡng bề mặt, dùng sáp hoặc dầu dưỡng gỗ chuyên dụng thật mỏng. Chống nứt chủ yếu là giữ độ ẩm ổn định.
Cấp đông có làm hỏng tượng gỗ không?
Với tượng gỗ mộc hoặc phủ sáp mỏng, cấp đông trong túi kín và rã đông chậm trong túi thường an toàn, nhiều nơi bảo quản đồ gỗ dùng cách này. Tượng có lớp sơn dày, dát vàng hay ghép nhiều chất liệu thì nên hỏi thợ trước.
Vết nứt trên tượng gỗ có tự khép lại không?
Một số vết nứt chân chim khép bớt khi trời ẩm và mở ra khi hanh, rồi ổn định dần sau vài mùa. Vết nứt có khe rộng thì hiếm khi tự khép hẳn. Theo dõi bằng ảnh chụp có thước so sánh giúp biết khi nào nên trám.
Bột mùn dưới đế tượng nhưng không thấy lỗ thì sao?
Lỗ mọt có thể nằm ở mặt dưới đế hoặc trong kẽ chạm khó thấy. Lật tượng soi đáy bằng đèn pin, xem trong các hốc. Nếu chắc là không có lỗ, bột có thể là bụi gỗ còn sót từ lúc tạc rơi ra dần, thường chỉ trong thời gian đầu.
Tượng gỗ gãy làm đôi có nên tự dán không?
Tượng nhỏ, mặt gãy khít thì có thể dán bằng keo sữa và chốt gỗ ở nhà. Tượng lớn, nặng, gãy ở thân hoặc chân đế thì nên nhờ thợ mộc, thợ chạm vì cần chốt chắc, kẹp đúng lực và xử lý màu đường nối.