Tượng Di Lặc ngũ tử là pho Phật Di Lặc dáng Bố Đại ngồi cười, xung quanh có năm em bé leo lên vai, kéo tai, ôm bụng, nằm trên đùi. Hình ảnh này bắt nguồn từ chuyện nhà sư Bố Đại hay chơi đùa với trẻ con, và theo cách hiểu dân gian thường được gửi gắm mong muốn nhà đông con cháu, không khí gia đình vui vẻ. Ngoài bản năm em bé, thị trường còn có bản sáu em bé, thường gọi là lục tặc.
Đây là dáng có nhiều chi tiết nhất trong các mẫu Di Lặc, nên chênh lệch tay nghề giữa các xưởng rất lớn. Bài này giải thích tên gọi, phân biệt ngũ tử với lục tặc, nói những chi tiết cần soi khi mua, và lưu ý khi chọn làm quà.
Vì sao tượng Di Lặc lại có trẻ con
Trong truyện kể về Bố Đại, nhà sư mang túi vải đi khắp làng mạc, chợ búa, xin được gì thì chia cho trẻ nhỏ. Trẻ con quý ông, hay vây quanh trêu chọc, leo lên người ông, và ông cũng chỉ cười. Từ chi tiết này, tranh và tượng đời sau vẽ thêm các em bé bên cạnh nhà sư béo, dần thành một dáng riêng.
Lớp nghĩa dân gian gắn lên hình ảnh ấy khá tự nhiên: một ông Phật hiền đến mức trẻ con không sợ, sẵn lòng để chúng nghịch, tượng trưng cho sự bao dung và một mái nhà nhiều tiếng cười. Ở nhiều chùa Bắc Bộ, tượng Di Lặc có trẻ em vây quanh cũng xuất hiện, nhưng tượng trong chùa thường có tạo hình mộc mạc hơn bản bán làm vật trang trí.
Con số năm không bắt nguồn từ kinh điển. Nó gần với lối nói quen thuộc trong văn hoá Á Đông về con cháu đông đúc, chẳng hạn thành ngữ ngũ tử đăng khoa về năm người con cùng đỗ đạt. Người bán thường giải thích năm em bé là năm điều phúc hay năm người con hiếu thảo. Những cách giải thích này đều là lời gửi gắm, bạn có thể dùng khi tặng quà nhưng không nên coi là định nghĩa chính thức.
Ngũ tử và lục tặc: hai mẫu dễ nhầm
Trên kệ hàng, bản năm em bé và sáu em bé trông gần giống nhau. Tên gọi và cách giải thích của hai bản lại khác hẳn, nên đếm kỹ trước khi kể ý nghĩa cho người nhận.
| Điểm so sánh | Di Lặc ngũ tử | Lục tặc hí Di Lặc |
|---|---|---|
| Số em bé | Năm | Sáu |
| Cách giải thích phổ biến | Con cháu đông vui, gia đình sum vầy | Sáu em bé tượng trưng cho sáu giác quan (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) quấy phá mà Phật vẫn an nhiên |
| Tông màu thường gặp | Sứ trắng vẽ màu, bột đá sơn nhũ, đồng | Tương tự, hay gặp ở tượng gỗ và tượng gốm |
| Người hay chọn | Quà cưới, quà tân gia, quà cho cha mẹ có cháu nhỏ | Người thích ý nghĩa tu dưỡng, giữ tâm bình thản |
| Lưu ý khi tặng | Hợp không khí gia đình | Nên kể kèm ý nghĩa để người nhận khỏi hiểu chữ tặc theo nghĩa xấu |
Cách giải thích sáu giác quan là cách diễn giải phổ biến của mẫu lục tặc, mượn khái niệm sáu căn trong Phật giáo. Nếu muốn hiểu khái niệm này đúng nghĩa, bạn nên hỏi chư tăng; khi tặng quà, chỉ cần nói ý chung là giữ lòng vui vẻ trước những phiền nhiễu đời thường.
Những chi tiết nói lên tay nghề của một pho ngũ tử
Mỗi em bé một động tác riêng. Tượng tốt cho mỗi em một việc: em kéo tai, em ngồi vai, em ôm bụng, em chui dưới tay, em cầm quả đào hoặc đồng tiền. Tượng làm vội thường có năm em giống hệt nhau, như in ra từ một khuôn nhỏ rồi dán lên.
Nét mặt các em. Ở cỡ tượng 20 cm, mặt em bé chỉ to bằng đầu ngón tay. Xưởng cẩn thận vẫn làm rõ mắt cười, má bầu. Xưởng kém để mặt em bé thành một cục tròn nhoè, đứng xa thì không thấy, nhưng đặt lên bàn trà thì lộ ngay.
Chỗ tiếp giáp giữa em bé và thân Phật. Đây là nơi dễ thấy keo tràn, vết ráp khuôn hoặc khe hở. Với tượng đúc liền, chỗ tiếp giáp phải liền mạch; với tượng gỗ, các em bé thường được tạc từ cùng khối gỗ, khe giữa phải được đục sạch.
Tỉ lệ giữa Phật và các em. Các em bé quá to làm tượng rối, quá nhỏ thì trông như đồ gắn thêm. Tỉ lệ dễ nhìn là mỗi em cao khoảng bằng đầu đến nửa thân trên của tượng Phật, tuỳ tư thế.
Màu sắc. Bản vẽ màu đẹp dùng màu dịu, áo các em có hoa văn nhỏ, viền rõ. Màu sặc sỡ, lem ra ngoài viền, nhất là quanh mắt và miệng, là dấu hiệu sơn vội.
Mặt Phật vẫn là trung tâm. Dù nhiều chi tiết, khuôn mặt cười của Phật phải là điểm mắt nhìn vào đầu tiên. Nếu các em bé lấn át, che mất mặt Phật từ góc chính diện, tượng mất đi vẻ hiền hoà vốn có.
Chọn chất liệu cho dáng nhiều chi tiết
Sứ và gốm men là chất liệu được ưa chuộng cho Di Lặc ngũ tử, nhất là bản trắng vẽ màu hoặc men rạn. Gốm cho phép thể hiện chi tiết nhỏ khá tốt, màu bền nếu là màu vẽ dưới men hoặc nung trên men. Nhược điểm là giòn, các em bé nhô ra rất dễ sứt khi vận chuyển. Ở các làng gốm như Bát Tràng của Hà Nội, có xưởng làm tượng Di Lặc nặn tay, mỗi pho có khác biệt nhỏ.
Bột đá đổ khuôn là lựa chọn phổ biến nhất về số lượng. Khuôn silicon chép được chi tiết mặt em bé khá rõ nếu khuôn mới; khuôn dùng lâu sẽ mòn, chi tiết mờ dần. Bột đá thường được sơn nhũ vàng, sơn giả gỗ hoặc vẽ màu. Ưu điểm là giá dễ chịu, nhiều cỡ; nhược điểm là sơn có thể bong ở chỗ hay chạm tay.
Đồng đúc và gỗ tạc là hai chất liệu cho cảm giác chắc chắn nhất. Đồng giữ chi tiết sắc nét, không lo sứt, nhưng nặng và giá cao hơn. Gỗ tạc ngũ tử đòi hỏi thợ giỏi vì phải đục sâu vào khe giữa các em bé; tượng gỗ đẹp có vân chạy liền qua cả Phật lẫn các em. Với gỗ, bạn nên hỏi có phải tạc nguyên khối hay ghép thêm phần em bé.
Chọn cỡ tượng ngũ tử theo chỗ bày
Tượng ngũ tử có bề ngang lớn hơn tượng Di Lặc trơn cùng chiều cao, vì các em bé chìa ra hai bên. Khi đo chỗ, bạn nên tính cả chiều rộng và chiều sâu, không chỉ chiều cao như người bán hay ghi.
| Chiều cao tượng | Bề ngang ước chừng | Chỗ bày thường hợp | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| 12 đến 18 cm | Bằng hoặc hơi nhỏ hơn chiều cao | Bàn làm việc, kệ sách, tủ đầu giường phòng khách nhỏ | Chi tiết em bé thường bị đơn giản hoá |
| 20 đến 30 cm | Khoảng bốn phần năm chiều cao | Kệ tivi, tủ trưng bày, bàn trà lớn | Cỡ cân bằng giữa chi tiết và chỗ đặt |
| 35 đến 50 cm | Gần bằng chiều cao | Kệ phòng khách rộng, sảnh nhỏ, quầy lễ tân | Cần kệ sâu tối thiểu bằng nửa chiều cao tượng |
| Trên 60 cm | Rộng, nặng | Sảnh công ty, nhà hàng, góc phòng khách lớn | Cần bục riêng, thường là bột đá hoặc gỗ |
Một mẹo nhỏ: cắt tấm bìa đúng bề ngang và chiều cao tượng, dựng thử lên chỗ định bày rồi đứng lùi ra xem. Cách này giúp tránh mua tượng về mới thấy quá to so với kệ, hoặc quá nhỏ đến mức các em bé không còn nhìn rõ. Nếu kệ đặt sát tường, nhớ chừa khoảng hở phía sau để lau bụi cho em bé ngồi sau lưng tượng.
Chọn Di Lặc ngũ tử làm quà
Ngũ tử là mẫu được tặng nhiều trong các dịp gia đình. Để món quà vừa ý, bạn có thể đi qua các bước:
- Hỏi khéo xem người nhận có theo đạo Phật hay theo tôn giáo khác. Người theo tôn giáo khác có thể không muốn bày tượng Phật trong nhà; khi đó nên chọn món khác.
- Ước chừng chỗ bày. Căn hộ nhỏ hợp tượng 15 đến 25 cm; nhà phố có kệ phòng khách rộng mới hợp tượng 30 cm trở lên. Tượng quá to so với nhà người nhận dễ thành gánh nặng.
- Chọn chất liệu theo tuổi thành viên trong nhà. Nhà có trẻ nhỏ hay chạy nhảy thì đồng hoặc gỗ an toàn hơn sứ.
- Đếm lại số em bé để kể đúng tên mẫu và ý nghĩa, tránh nhầm giữa ngũ tử và lục tặc.
- Kiểm tra kỹ trước khi gói. Mở hộp, soi từng em bé, nhất là ngón tay và tai. Quà sứt mẻ khi trao làm cả hai bên khó xử.
- Kèm một tấm thiệp ngắn kể chuyện Bố Đại chơi với trẻ con. Một câu chuyện nhỏ làm món quà có hồn hơn nhiều so với lời chúc chung chung.
Bày và lau chùi tượng ngũ tử
Vì có nhiều khe giữa các em bé, tượng ngũ tử bám bụi nhanh hơn hẳn tượng Di Lặc trơn. Chổi lông mềm loại dùng vẽ màu nước hoặc cọ trang điểm cũ là dụng cụ tiện nhất, quét từ trên xuống, sau đó dùng máy thổi bụi cầm tay hoặc bóng thổi bụi máy ảnh cho các khe sâu. Không nên xịt nước lau kính hay dùng khăn ướt có cồn, nhất là với tượng sơn nhũ, vì lớp nhũ có thể bị loang.
Chỗ bày nên có ánh sáng chiếu chéo để các em bé có bóng đổ nhẹ, nhìn sẽ có khối. Ánh sáng chiếu thẳng từ phía trước làm mọi chi tiết phẳng đi. Tượng sứ trắng đặt trên nền gỗ tối hoặc vải màu trầm sẽ nổi bật hơn đặt trên nền trắng.
Như mọi tượng Di Lặc, bạn nên bày ở nơi sạch, không đặt dưới sàn hay trong phòng tắm. Với tượng ngũ tử nhiều chi tiết nhô ra, thêm một nguyên tắc nữa là đặt cách xa lối đi và mép bàn, vì chỉ một cú quệt tay là có thể gãy cả tay một em bé.
Câu hỏi thường gặp
Tượng Di Lặc ngũ tử có phải để thờ không?
Phần lớn gia đình bày tượng ngũ tử như vật trang trí có ý nghĩa văn hoá ở phòng khách hoặc kệ tủ. Nếu muốn đặt lên bàn thờ và thờ cúng, bạn nên theo nếp gia đình và hỏi nhà chùa. Không có quy định bắt buộc tượng này phải thờ.
Năm em bé trên tượng có tên riêng không?
Không có tên riêng thống nhất. Người bán có khi gán mỗi em với một điều phúc hoặc một mong muốn như học hành, sức khoẻ, hoà thuận. Đó là cách gửi gắm, không phải điển tích. Bạn có thể tự đặt ý nghĩa khi tặng.
Có nên tặng Di Lặc ngũ tử cho vợ chồng mới cưới không?
Nhiều người chọn mẫu này làm quà cưới vì hình ảnh trẻ con vui đùa. Tuy vậy, nên tế nhị với các cặp chưa định có con hoặc đang gặp khó khăn chuyện sinh nở. Khi không chắc, Di Lặc ngồi ôm túi là lựa chọn trung tính hơn.
Tượng ngũ tử bị gãy tay một em bé có cần thay tượng không?
Không cần. Thợ sửa tượng gắn lại phần gãy và dặm màu khá dễ, nhất là với bột đá và gỗ. Với sứ men, vết sửa có thể lộ hơn nhưng vẫn chấp nhận được khi nhìn từ xa. Nhiều gia đình vẫn giữ tượng đã sửa.
Mẫu lục tặc có mang nghĩa xấu không?
Không. Chữ tặc ở đây chỉ sáu giác quan hay quấy rối tâm người theo cách diễn giải phổ biến, còn tượng Phật cười giữa các em bé thể hiện sự bình thản. Khi tặng, bạn nên kể kèm ý nghĩa để người nhận khỏi hiểu sai.
Kích thước nào của tượng ngũ tử cho thấy rõ chi tiết?
Từ khoảng 20 cm trở lên, mặt và động tác các em bé bắt đầu rõ ràng. Dưới 15 cm, nhiều xưởng phải đơn giản hoá, em bé chỉ còn là khối tròn. Nếu thích ngắm chi tiết, bạn nên chọn cỡ trung trở lên.