Bột đá, composite và sứ là ba chất liệu chiếm phần lớn tượng Di Lặc bày trong nhà và cửa hàng hiện nay. Bột đá là bột khoáng (thường là bột đá trắng) trộn keo rồi đổ khuôn; composite là nhựa gia cường sợi, nhẹ và chịu va đập; sứ là đất sét trắng nung ở nhiệt độ cao, có men. Ba loại khác nhau rõ ở trọng lượng, âm thanh khi gõ, độ bền với va chạm và cách lớp màu bám lên bề mặt.
Bài này nói thẳng về bản chất từng vật liệu, không gọi bột đá là đá tự nhiên, rồi giúp bạn chọn chất liệu theo cỡ tượng, chỗ bày và thói quen trong nhà, kèm cách lau chùi để lớp sơn không bong tróc.
Bột đá là gì và vì sao phổ biến nhất
Bột đá trong nghề làm tượng là hỗn hợp bột khoáng nghiền mịn, phổ biến là bột canxi cacbonat từ đá vôi hoặc đá cẩm thạch, trộn với keo nhựa như polyester, rồi đổ vào khuôn silicon. Khi keo đông cứng, tượng được tháo khuôn, sửa bavia, sơn lót, sơn màu. Đây là vật liệu tổng hợp, không phải đá nguyên khối, dù sờ vào có cảm giác mát và nặng như đá.
Bột đá được chuộng vì cho phép sản xuất nhiều tượng giống nhau từ một khuôn, chi tiết khá rõ khi khuôn còn mới, giá dễ tiếp cận và có đủ cỡ từ vài chục phân đến hơn một mét. Nó cũng dễ sơn: nhũ vàng, giả gỗ, giả đồng, vẽ màu, sơn trắng ngà. Các xưởng ở nhiều tỉnh phía Nam như Đồng Nai, TP Hồ Chí Minh và một số nơi phía Bắc làm loại tượng này với số lượng lớn.
Nhược điểm là giòn với va đập, các chi tiết mảnh như ngón tay, quạt, gậy dễ gãy. Lớp sơn nằm trên bề mặt nên có thể trầy, bong nếu lau bằng hoá chất hoặc chà xát mạnh. Khi người bán ghi tượng đá Di Lặc với giá thấp, bạn nên hỏi lại có phải bột đá không, vì đá tạc nguyên khối giá khác hẳn.
So sánh ba chất liệu
Bảng dưới so sánh ở những tiêu chí người mua hay quan tâm. Mỗi xưởng có công thức riêng, nên đây là xu hướng chung chứ không phải thông số tuyệt đối.
| Tiêu chí | Bột đá | Composite | Sứ |
|---|---|---|---|
| Trọng lượng | Nặng vừa, cầm chắc tay | Nhẹ nhất | Nặng vừa, thành mỏng hơn bột đá |
| Khi gõ nhẹ | Tiếng cạch đục | Tiếng bộp nhẹ | Tiếng keng trong |
| Chịu va đập | Kém, dễ sứt mẻ chi tiết | Tốt, ít vỡ khi rơi | Kém, rơi là vỡ |
| Bề mặt | Sơn phủ, có thể bong | Sơn phủ, có thể bong | Men nung, rất bền màu |
| Cỡ phổ biến | Từ nhỏ đến rất lớn | Vừa đến rất lớn | Nhỏ đến vừa |
| Đặt ngoài trời | Không nên nếu không có mái che | Được nếu có sơn chịu thời tiết | Được nhưng dễ vỡ khi va chạm |
| Chi tiết | Tốt khi khuôn mới | Khá | Tốt, phụ thuộc thợ nặn và khuôn |
Nếu nhà có trẻ nhỏ chạy nhảy hoặc thú cưng hay nhảy lên kệ, composite an toàn hơn cả. Nếu muốn màu bền nhiều năm và thích vẻ bóng của men, sứ là lựa chọn hợp, miễn là đặt ở chỗ ít va chạm.
Nhận biết từng chất liệu khi cầm tượng
Nhìn đáy tượng. Tượng bột đá thường có đáy phẳng màu trắng xám, đôi khi có lớp trám hoặc lỗ đổ khuôn đã bít. Composite có đáy rỗng, thấy rõ thành mỏng và lớp sợi bên trong. Sứ có đáy để mộc không men, màu trắng ngà, sờ hơi nhám, thấy vòng chân đế.
Cầm lên ước lượng. Cùng chiều cao, composite nhẹ nhất rõ rệt. Bột đá nặng nhất vì đặc. Sứ ở giữa vì rỗng bên trong nhưng thành dày.
Nhìn bề mặt dưới ánh sáng. Sứ có lớp men phản chiếu đều, có thể có vết rạn men nếu là men rạn cố ý. Bột đá và composite có lớp sơn, đôi khi thấy vệt cọ, chỗ sơn dày mỏng không đều.
Tìm đường ráp khuôn. Bột đá và composite đổ khuôn thường để lại một đường mảnh chạy dọc hai bên tượng. Xưởng cẩn thận mài sạch; xưởng làm vội để lại gờ. Sứ đổ khuôn cũng có đường ráp nhưng thường được xử lý trước khi phủ men.
Hỏi tên vật liệu cụ thể. Người bán đàng hoàng sẽ nói rõ bột đá, composite, gốm hay sứ. Câu trả lời mập mờ kiểu chất liệu đá cao cấp là dấu hiệu nên hỏi thêm.
Sứ và gốm: tượng Di Lặc từ các làng nghề
Tượng Di Lặc sứ và gốm có mặt từ lâu trong nhà người Việt, trước khi bột đá phổ biến. Gốm Bát Tràng ở Hà Nội, gốm Biên Hoà ở Đồng Nai, gốm Phù Lãng ở Bắc Ninh, mỗi nơi có men và lối tạo hình riêng. Gốm Phù Lãng nổi tiếng với men da lươn nâu vàng; Biên Hoà có men xanh đồng trổ bông; Bát Tràng làm được nhiều loại men từ trắng, rạn đến men lam vẽ tay.
Ưu điểm của gốm sứ là màu nằm trong men, không bong khi lau, chịu được nước. Bạn có thể lau tượng sứ bằng khăn ẩm thoải mái. Nhược điểm là giòn: rơi xuống nền gạch gần như chắc chắn vỡ. Vì thế, tượng sứ hợp với tủ kính, kệ có gờ chắn, nơi ít người qua lại.
Khi chọn tượng sứ, bạn nên soi men ở các nếp áo và khoé mắt: men chảy tụ quá dày ở chỗ trũng làm mất chi tiết, men co để lộ xương gốm là lỗi nung. Vết rạn men đều khắp tượng là kỹ thuật cố ý, còn vết nứt sâu xuyên qua xương gốm là hư hỏng. Gõ nhẹ để nghe: tiếng trong là xương gốm lành, tiếng rè có thể là có vết nứt ẩn.
Các kiểu hoàn thiện màu trên tượng bột đá
Cùng một khuôn tượng bột đá, xưởng có thể cho ra nhiều phiên bản màu khác nhau. Mỗi kiểu hợp một không gian và có điểm yếu riêng cần biết trước:
- Nhũ vàng toàn thân: nổi bật, hợp cửa hàng, quầy lễ tân. Dễ xỉn nhất trong các kiểu sơn, chỗ hay chạm tay như bụng và đầu sẽ mòn trước. Nên chọn loại có phủ lớp bóng bảo vệ bên ngoài.
- Giả đồng: sơn nền nâu đen rồi quét nhũ đồng lên chỗ nổi, nhìn từ xa giống tượng đồng hun. Bền màu hơn nhũ vàng, hợp phòng khách tông gỗ. Đừng để người bán gọi đây là tượng đồng.
- Giả gỗ: sơn màu nâu có vân, có khi phủ bóng. Hợp nhà phong cách cổ điển. Nhìn gần vẫn thấy vân lặp lại theo khuôn, khác vân gỗ thật.
- Trắng ngà, trắng sứ: sơn trắng mịn mô phỏng đá cẩm thạch hoặc sứ. Thanh nhã, hợp không gian hiện đại. Dễ lộ vết bẩn, cần lau đều tay.
- Vẽ màu nhiều sắc: áo vàng cam, da hồng, em bé áo đỏ xanh. Vui mắt, hợp quà tặng gia đình có trẻ nhỏ. Chất lượng phụ thuộc hoàn toàn vào tay thợ vẽ, nhất là vùng mắt và miệng.
- Để mộc trắng xám: ít gặp, thường là tượng chờ sơn. Một số người thích vẻ mộc này, nhưng bề mặt bột đá không sơn dễ bám bẩn và ố vàng.
Khi so giá giữa các mẫu cùng cỡ, kiểu hoàn thiện chiếm một phần đáng kể. Bản vẽ màu tay tỉ mỉ thường tốn công hơn hẳn bản nhũ vàng phun một lớp.
Lau tượng bột đá và composite không bong sơn
Lớp sơn là phần dễ tổn thương nhất của hai chất liệu này. Cách lau an toàn, áp dụng cho cả sơn nhũ vàng, sơn giả gỗ và sơn vẽ màu:
- Phủi bụi khô trước bằng chổi lông mềm, đi từ đỉnh đầu xuống, chú ý các khe giữa tay và thân.
- Lau lại bằng khăn microfiber khô. Đa số trường hợp chỉ cần đến bước này.
- Với vết bẩn bám, làm ẩm nhẹ một góc khăn bằng nước sạch, vắt thật khô, lau nhẹ đúng chỗ bẩn rồi lau khô ngay.
- Không dùng nước rửa kính, cồn, xăng thơm, chất tẩy đa năng hay dầu đánh bóng đồ gỗ. Các chất này có thể làm nhũ vàng xỉn, sơn bị loang hoặc dính nhớt.
- Không ngâm tượng hay xịt nước trực tiếp. Bột đá có thể hút ẩm qua chỗ trám đáy, lâu dần làm sơn phồng.
- Nếu sơn đã bong một mảng nhỏ, nhờ thợ sơn tượng dặm lại cùng màu, không tự quét sơn móng tay hay bút nhũ, dễ lệch màu và lộ vệt.
Chọn chất liệu theo cỡ tượng và chỗ bày
Với tượng nhỏ để bàn dưới 20 cm, cả ba chất liệu đều dùng được; sứ cho màu đẹp bền, bột đá có nhiều mẫu, composite ít gặp ở cỡ này. Tượng trung bình 30 đến 50 cm cho phòng khách, bột đá là lựa chọn phổ biến nhất về mẫu mã; nếu nhà có trẻ nhỏ, cân nhắc composite.
Tượng lớn từ 60 cm trở lên cho sảnh, nhà hàng, gần như chỉ còn bột đá và composite. Bột đá cỡ lớn rất nặng, cần ít nhất hai người khiêng, phải đặt trên bục chắc. Composite nhẹ hơn nhiều, dễ di chuyển, nhưng cũng vì nhẹ mà nên cố định đế nếu đặt nơi đông người, tránh bị xô đổ.
Về chỗ đặt ngoài trời như sân vườn, cổng: bột đá thông thường không hợp vì nắng mưa làm sơn phai, keo lão hoá, có thể nứt. Nếu muốn đặt ngoài trời, hỏi người bán loại sơn chịu thời tiết và chọn chỗ có mái che. Trong nhà, tránh đặt tượng sơn nhũ ở nơi nắng chiếu thẳng qua cửa kính nhiều giờ mỗi ngày, vì nhũ sẽ ngả màu nhanh hơn.
Vận chuyển và mở hộp tượng bột đá, sứ
Phần lớn hư hỏng của tượng bột đá và sứ xảy ra trên đường vận chuyển, không phải trong nhà. Khi mua online hoặc mua ở xa, bạn nên hỏi trước người bán cách đóng gói: tượng có được bọc màng xốp hơi từng lớp, chèn xốp định hình hoặc bọt nở quanh tượng, đặt trong thùng hai lớp hay không. Tượng sứ và tượng có chi tiết mảnh cần đóng thùng gỗ hoặc thùng carton dày nhiều lớp.
Khi nhận hàng, nên mở hộp trước mặt người giao nếu được, quay video từ lúc cắt băng keo. Kiểm tra theo thứ tự: mặt tượng, tay và vật cầm, các em bé nếu có, đế tượng. Với sứ, lắc nhẹ thùng trước khi mở để nghe có tiếng mảnh vỡ lạo xạo không. Vết sứt nhỏ ở mép đế có thể chấp nhận và nhờ thợ dặm, nhưng nứt ở mặt hay cổ tượng nên báo ngay để đổi.
Khi tự chuyển nhà, quấn riêng từng chi tiết nhô ra trước, rồi mới bọc toàn thân. Không nhấc tượng bằng cách nắm tay, quạt hay đầu tượng; luôn đỡ từ đế và một tay đỡ lưng. Tượng bột đá cỡ lớn nên đặt nằm nghiêng trên đệm mềm trong xe, chèn chặt để không lăn.
Câu hỏi thường gặp
Tượng Di Lặc bột đá có phải là đá thật không?
Không. Bột đá là bột khoáng nghiền mịn trộn keo nhựa rồi đổ khuôn, là vật liệu tổng hợp. Nó có cảm giác nặng và mát như đá nhưng không phải đá tạc nguyên khối. Người bán nên ghi rõ để bạn so sánh đúng giá trị.
Tượng bột đá dùng được bao lâu?
Trong nhà, tránh nắng gắt và ẩm, tượng bột đá có thể giữ dáng nhiều năm. Phần dễ xuống cấp là lớp sơn, nhất là sơn nhũ. Lau đúng cách và đặt nơi khô ráo giúp màu bền hơn. Khi sơn phai, có thể nhờ thợ sơn lại.
Composite có rẻ hơn bột đá không?
Không nhất thiết. Composite nhẹ và chịu va đập tốt hơn, nhưng làm khuôn và gia cường sợi tốn công, nên giá có thể ngang hoặc cao hơn bột đá cùng cỡ. Bạn chọn composite khi cần nhẹ, khó vỡ, nhất là tượng lớn.
Tượng sứ bị nứt men có sao không?
Nếu là men rạn cố ý thì vết rạn đều, mảnh, nằm trên bề mặt và là đặc điểm trang trí. Nếu là vết nứt đơn lẻ, sâu, có thể sờ thấy gờ, thì đó là hư hỏng do va chạm hoặc lỗi nung. Gõ nhẹ để nghe tiếng có trong không.
Có thể sơn lại tượng Di Lặc bột đá sang màu khác không?
Có thể. Thợ sơn tượng sẽ chà nhẹ lớp sơn cũ, sơn lót rồi sơn màu mới như giả đồng, giả gỗ hay trắng ngà. Nên chọn thợ có kinh nghiệm với tượng, vì vùng mặt cần nét cọ cẩn thận để giữ vẻ hiền hoà.
Tượng composite đặt ngoài sân được không?
Được nếu dùng sơn chịu thời tiết và có mái che một phần. Nắng gắt nhiều năm vẫn làm màu phai và bề mặt lão hoá. Nên cố định đế để gió mạnh không làm đổ, vì composite nhẹ.