Tượng đá lưu ly bày bàn thường chỉ cao vài phân đến khoảng mười lăm phân, vì khối lapis đủ lớn mà đồng màu, ít vệt trắng và không nứt rất hiếm; tượng lưu ly cỡ lớn bóng đều nhiều khả năng là đá ép, đá nhuộm hoặc thuỷ tinh. Các mẫu hay gặp gồm hồ lô, tỳ hưu, thiềm thừ, cá chép, voi, tượng Phật nhỏ, quả cầu, quả trứng, kim tự tháp, khối mài tự do và đá thô.
Vì lưu ly mềm, sợ ẩm và sợ va, cách chọn đế, chỗ đặt và cách lau cho tượng cũng cần khác đôi chút so với tượng thạch anh hay tượng đồng. Bài dưới đây giải thích vì sao tượng lưu ly thường nhỏ, các mẫu hay gặp, cách nhìn chất lượng tạc, chọn đế, đặt ở đâu cho đẹp và an toàn, theo cả quan niệm lẫn lý do thực tế.
Vì sao tượng lưu ly thường nhỏ
Lưu ly là đá tạo thành từ nhiều khoáng vật xen nhau. Trong một khối đá lớn, hiếm khi màu xanh trải đều; thường có những mảng calcite trắng, những vệt pyrite dày, những đường nứt tự nhiên. Để có một tượng đẹp, thợ phải tìm phần đá đồng màu, không nứt, và kích thước tượng bị giới hạn bởi kích thước phần đá ấy.
Ngoài ra, khi tạc, phần đá bị bỏ đi khá nhiều. Một quả cầu đường kính năm phân cần một khối đá lớn hơn hẳn, sau khi gọt, mài, phần còn lại có thể lộ vết nứt ngầm và phải bỏ. Tỉ lệ hao hụt cao làm tượng lưu ly lớn, đẹp vừa hiếm vừa đắt.
Hệ quả cho người mua là một quy tắc nhìn nhanh: tượng càng lớn, màu càng đều, giá càng mềm, càng nên hỏi kỹ về vật liệu. Tượng cao ba mươi phân xanh bóng tăm tắp mà giá chỉ ngang vài chiếc vòng thì gần như chắc chắn không phải lapis nguyên khối. Đó có thể là bột đá lưu ly trộn keo ép khuôn, đá khác nhuộm, hoặc thuỷ tinh. Những vật liệu ấy vẫn làm đồ bày được, chỉ cần gọi đúng tên.
Ngược lại, một tượng lưu ly nhỏ mà có vài vệt trắng, đốm vàng phân bố không đều, màu đậm nhạt khác nhau giữa hai mặt lại thường là dấu hiệu tốt của đá nguyên khối. Đừng coi những khác biệt nhỏ đó là khuyết điểm; với đá tự nhiên, chính chúng làm mỗi tượng trở thành duy nhất.
Các mẫu hay gặp và lớp nghĩa phổ biến
Dưới đây là những mẫu tượng và đồ bày lưu ly thường thấy ở thị trường trong nước, kèm lớp nghĩa mà người bán hay giới thiệu. Lớp nghĩa là quan niệm dân gian, không phải công dụng.
- Hồ lô: biểu tượng của sự sung túc và che chở trong quan niệm Á Đông; dáng tròn ít chi tiết mảnh nên rất hợp với đá mềm.
- Tỳ hưu, thiềm thừ: linh vật gắn với ý giữ của trong quan niệm dân gian; với lưu ly thường ở cỡ nhỏ, đặt trên bàn làm việc.
- Cá chép, voi, rùa: mang các lớp nghĩa về nỗ lực, vững chãi, trường thọ; voi lưu ly nhỏ hay được chọn làm quà.
- Quả cầu, quả trứng: không có hình tượng, khoe trọn vân đá, đốm vàng; quả cầu hay được gắn với ý tròn đầy theo quan niệm.
- Kim tự tháp, khối mài tự do: phong cách hiện đại, hợp bàn làm việc tối giản; mặt phẳng lớn giúp thấy rõ chất đá.
- Đá thô, đá cắt lát: giữ vẻ tự nhiên, thấy rõ cấu trúc nhiều khoáng vật; hợp người thích sưu tầm khoáng vật.
- Tượng Phật nhỏ: nhiều gia đình bày ở nơi trang trọng, sạch sẽ, không đặt dưới sàn hay nơi ăn uống, theo tập quán tôn trọng.
Chọn mẫu nào trước hết nên dựa vào sở thích và không gian. Một quả cầu nhỏ trên bàn đọc sách, một hồ lô trên kệ phòng khách đều đẹp nếu cỡ và màu hợp với đồ xung quanh.
Nhìn chất lượng tạc của một tượng nhỏ
Với tượng có hình, hãy nhìn vào mặt, mắt, tai và các chi tiết nhô ra. Đường nét rõ, cân đối, hai bên đối xứng khi mẫu đòi hỏi đối xứng là dấu hiệu thợ có tay nghề. Tượng tạc vội thường có mắt lệch, tai to nhỏ không đều, rãnh sâu chưa được đánh bóng.
Với quả cầu, đặt lên mặt bàn phẳng lăn nhẹ: cầu tròn đều sẽ lăn thẳng, cầu méo lăn lắc. Soi nghiêng dưới đèn để thấy độ bóng, mặt tốt phản chiếu đều không có vùng mờ. Lưu ly có calcite thường mờ hơn ở vùng trắng, điều này bình thường; nhưng vết lõm, rỗ lớn là lỗi gia công.
Lật đáy tượng lên. Đáy phẳng, được mài nhẵn giúp tượng đứng vững. Đáy có vết keo, màu khác thân hoặc có lớp sơn phủ là chỗ nên hỏi người bán. Đây cũng là chỗ dễ nhìn ra đá ép, vì mặt cắt của đá ép thường có các mảnh xanh sắc cạnh nằm trong nền keo đồng màu, khác hẳn hạt khoáng vật xen kẽ tự nhiên của lapis.
Cuối cùng, cầm tượng lên ước lượng sức nặng. Lapis có tỉ trọng khoảng 2,7 đến 2,9, nặng hơn nhựa và đá ép nhiều keo một chút; một tượng nhẹ bất thường so với cỡ là lý do để hỏi thêm. Cách này không chính xác tuyệt đối nhưng giúp loại trừ nhanh tượng nhựa sơn màu.
Chọn đế cho tượng và quả cầu lưu ly
Đế gỗ. Phổ biến nhất, màu nâu trầm tôn sắc xanh lưu ly. Chọn gỗ đã xử lý chống ẩm, mặt tiếp xúc với đá được đánh nhẵn hoặc lót nỉ để đá không bị xước. Đế gỗ quá nhẹ có thể làm tượng dễ đổ khi chạm.
Đế vòng cho quả cầu. Vòng đế phải vừa đường kính cầu, không quá nhỏ làm cầu bấp bênh, không quá to làm cầu lọt sâu. Quy tắc tham khảo là đường kính trong của vòng khoảng một phần ba đến một nửa đường kính cầu.
Đế đồng, đế kim loại. Nặng, chắc, hợp tượng có giá trị. Mặt tiếp xúc nên có lớp lót mềm, vì kim loại cứng hơn lưu ly. Đồng để lâu có thể ra xỉn xanh, cần lau định kỳ để không bám sang đá.
Không đế. Tượng có đáy phẳng rộng có thể đặt thẳng lên kệ, nhưng nên lót một miếng nỉ mỏng để chống trượt và chống xước đáy. Quả cầu tuyệt đối không nên để không đế vì dễ lăn rơi.
Tượng lưu ly làm quà tân gia, mừng thọ, khai trương
Tượng lưu ly nhỏ hợp làm quà vì gọn, dễ mang, màu sang mà không chói. Với quà tân gia, hồ lô hay quả cầu nhỏ có đế gỗ là lựa chọn an toàn, hợp nhiều kiểu nhà và không đòi hỏi chủ nhà phải theo một quan niệm nào. Với quà mừng thọ, rùa hay voi lưu ly nhỏ mang lớp nghĩa trường thọ, vững chãi theo quan niệm dân gian, lại dễ bày trên kệ của người lớn tuổi.
Với quà khai trương, nhiều người chọn tỳ hưu hoặc thiềm thừ lưu ly đặt quầy, theo quan niệm giữ của phổ biến trong giới kinh doanh. Tuy vậy, quầy thu ngân là nơi va chạm nhiều, tay người chạm thường xuyên, dễ đổ nước; nếu chọn lưu ly, hãy kèm đế chắc và dặn chủ cửa hàng đặt cách xa mép quầy, xa máy pha cà phê hay chỗ rửa ly.
Khi tặng, nên kèm một tấm thiệp nhỏ ghi rõ vật liệu là đá lưu ly tự nhiên hay đá ép, kèm vài dòng cách giữ như tránh ẩm, tránh hoá chất. Người nhận biết món quà làm từ gì sẽ quý nó hơn và giữ đúng cách. Nếu chưa rõ người nhận có theo quan niệm ngũ hành không, chọn mẫu trung tính như quả cầu, khối mài là dễ hợp nhất.
Đặt ở đâu: quan niệm và lý do thực tế
Theo quan niệm phổ biến về màu sắc, lưu ly xanh lam đậm được xếp vào hành Thuỷ, và theo một số trường phái phong thủy, vật phẩm hành Thuỷ hợp đặt ở hướng Bắc hoặc khu vực gắn với sự nghiệp. Nhiều người cũng chọn bàn đọc sách, bàn làm việc vì lưu ly hay được giới thiệu là đá của sự sáng suốt. Đây là những gợi ý theo quan niệm, các trường phái không thống nhất.
Lý do thực tế quan trọng không kém. Lưu ly sợ ẩm, nên tránh đặt trong phòng tắm, cạnh bể cá, gần chậu cây tưới thường xuyên, sát cửa sổ hay bị hắt mưa. Nó cũng sợ nhiệt và nắng gắt, đặc biệt đá nhuộm hoặc phủ sáp, nên tránh bậu cửa sổ nắng chiều, gần bếp, gần đèn sợi đốt công suất lớn.
Về an toàn, đặt tượng ở kệ chắc, có gờ hoặc cách xa mép bàn, ngoài tầm với của trẻ nhỏ và thú cưng. Tượng lưu ly nhỏ nhưng rơi xuống nền gạch rất dễ mẻ hoặc gãy chi tiết. Ánh sáng nên chiếu từ phía trước hoặc từ trên xuống, vì đá đục chỉ khoe màu khi được chiếu sáng trực diện; đặt ngược sáng, tượng chỉ còn là một khối sẫm.
Lau và giữ tượng lưu ly sạch đẹp
Tượng bày ít bị mồ hôi hay mỹ phẩm như đồ đeo, nhưng bám bụi và có thể ẩm theo mùa. Cách giữ đơn giản:
- Phủi bụi hằng tuần bằng chổi lông mềm, chú ý các rãnh chạm sâu nơi bụi dễ đọng.
- Lau định kỳ bằng khăn vi sợi khô. Khi cần lau ẩm, chỉ dùng khăn hơi ẩm nước sạch rồi lau khô ngay, không ngâm, không xả dưới vòi.
- Không dùng nước rửa kính, cồn, giấm, chanh hay chất tẩy; các chất này làm xỉn bề mặt, ăn mòn calcite và có thể làm phai màu nhuộm.
- Mùa nồm ẩm ở miền Bắc, có thể đặt một gói hút ẩm nhỏ gần kệ hoặc cất tạm tượng vào tủ kính kín, để pyrite không bị xỉn.
- Nếu tượng mất độ bóng sau nhiều năm, nhờ thợ đá đánh bóng lại thay vì tự dùng giấy nhám hay kem đánh bóng kim loại.
Những bước này mất vài phút mỗi tuần nhưng giúp tượng giữ màu xanh và đốm vàng sáng lâu năm.
Câu hỏi thường gặp
Tượng lưu ly cao 20 đến 30 phân có phải đá thật không?
Có thể có, nhưng rất hiếm và giá cao. Phần lớn tượng lưu ly cỡ này với màu đều và giá mềm là bột đá ép, đá nhuộm hoặc thuỷ tinh. Hãy hỏi người bán vật liệu cụ thể, xem kỹ đáy tượng và xin phiếu kiểm định nếu giá trị món đồ cao.
Quả cầu lưu ly bao nhiêu phân là vừa để bàn làm việc?
Với bàn làm việc thông thường, quả cầu ba đến sáu phân là vừa, không chiếm chỗ và dễ ngắm. Cầu lớn hơn hợp kệ phòng khách hoặc bàn trà rộng. Nên chọn cỡ theo diện tích bàn và đồ xung quanh, không có cỡ chuẩn nào theo quan niệm.
Đặt tượng lưu ly ngoài ban công có được không?
Không nên. Ban công có nắng gắt, mưa hắt, độ ẩm thay đổi, đều không tốt cho lưu ly. Đá có thể xỉn, đá nhuộm có thể phai, pyrite có thể ố. Nếu muốn có vật phẩm ngoài trời, nên chọn chất liệu chịu thời tiết tốt hơn như đá granite hoặc đồng.
Tượng lưu ly bị mẻ có sửa được không?
Mẻ nhỏ ở cạnh có thể nhờ thợ đá mài lại cho nhẵn, đổi lại tượng nhỏ đi chút ít. Gãy chi tiết có thể dán bằng keo chuyên dụng cho đá, nhưng đường gãy vẫn thấy khi nhìn gần. Tượng có giá trị nên tìm thợ có kinh nghiệm thay vì tự dán.
Có nên bày tượng lưu ly cạnh bể cá để hợp hành Thuỷ không?
Về quan niệm, một số người thích gom vật phẩm hành Thuỷ lại gần nhau. Về thực tế, hơi nước và nước bắn từ bể cá làm lưu ly nhanh xỉn và pyrite dễ ố. Nếu muốn đặt cùng khu vực, nên đặt tượng cách xa bể và không ở phía dưới nắp bể.
Đá lưu ly thô có cần đánh bóng trước khi bày không?
Không cần. Đá thô giữ nguyên vẻ tự nhiên, thấy rõ cấu trúc khoáng vật, nhiều người thích chính vì thế. Chỉ cần phủi bụi, lau khăn khô. Lưu ý đá thô có cạnh sắc và dễ vụn ở mép, nên đặt nơi ít chạm tay.