Trụ thạch anh trắng trên thị trường có hai dạng chính: trụ tự nhiên giữ nguyên các mặt và đầu nhọn như khi tinh thể mọc ra, chỉ cắt phẳng đáy để đứng được; và trụ mài, được gia công toàn bộ từ khối thô thành lăng trụ sáu mặt đều với đầu nhọn cân đối. Hai dạng cùng là thạch anh, khác nhau ở vẻ ngoài, cách đánh giá và giá trị theo mắt người chơi.
Trụ là dạng thạch anh trắng phổ biến nhất trên bàn làm việc ở Việt Nam, vì gọn, đứng thẳng, dễ đặt. Nhưng cũng chính vì đứng thẳng mà trụ hay đổ nếu đáy cắt lệch hoặc đặt sai chỗ. Bài đi qua cách nhận biết hai dạng, đọc đầu tinh thể, chọn chiều cao theo chỗ đặt và những lưu ý để trụ đứng vững, không mẻ đầu.
Trụ tự nhiên và trụ mài khác nhau ở đâu
Trụ tự nhiên là một tinh thể thạch anh còn giữ hình dạng mọc. Sáu mặt lăng trụ thường không đều nhau: có mặt rộng, mặt hẹp, có mặt hơi lõm. Trên các mặt dọc thấy rõ những vạch ngang song song rất mảnh, gọi là vân sọc tăng trưởng, chạy vuông góc với chiều dài trụ. Đầu trụ gồm các mặt tam giác hoặc tứ giác hội tụ, không hoàn toàn cân đối. Người bán chỉ cắt và mài phẳng phần gốc, nơi tinh thể từng bám vào đá mẹ.
Trụ mài được tạo từ một khối thạch anh, có khi là mảnh của tinh thể lớn, có khi là khối không còn hình dạng tự nhiên. Thợ mài thành sáu mặt bằng nhau, đầu nhọn sáu mặt cân xứng, đánh bóng toàn bộ. Trụ mài trông gọn, đều, sáng bóng; vân sọc tự nhiên không còn. Nhiều trụ mài còn có độ trong cao vì thợ chọn phần sạch nhất của khối để làm.
Không dạng nào "tốt hơn" một cách tuyệt đối. Người thích vẻ nguyên bản chọn trụ tự nhiên và sẵn lòng chấp nhận mặt không đều, đầu có vết sứt nhẹ. Người thích sự chỉn chu, hợp phòng làm việc hiện đại, thường chọn trụ mài. Điều cần biết là trụ tự nhiên đẹp, đầu nguyên vẹn, cỡ lớn khá hiếm, nên thường có giá trị cao hơn trụ mài cùng cỡ.
Đọc đầu tinh thể trên trụ tự nhiên
Đầu nguyên hay đầu đã mài lại. Đầu tự nhiên có các mặt không đều, mặt có thể hơi mờ hoặc có vết khắc nhỏ. Nhiều trụ bị sứt đầu khi khai thác rồi được mài lại cho sắc; khi đó các mặt đầu bóng đều, góc cạnh sắc hơn hẳn phần thân. Đầu mài lại không phải lỗi, nhưng người bán nên nói rõ vì giá trị thấp hơn đầu nguyên.
Vết sứt và mẻ. Nhìn kỹ đỉnh và các cạnh của đầu. Vết sứt nhỏ là chuyện thường gặp; vết mẻ lớn làm mất hình đầu nhọn thì ảnh hưởng đáng kể tới vẻ đẹp. Soi nghiêng dưới đèn để thấy những vết mẻ nhỏ mà ảnh chụp thẳng thường giấu đi.
Mặt lớn và mặt nhỏ. Trên đầu tinh thể thường có ba mặt lớn xen kẽ ba mặt nhỏ, do cấu trúc tinh thể ba phương. Giới chơi đá phương Tây đặt tên cho nhiều kiểu đầu theo hình dạng mặt, ví dụ mặt bảy cạnh, mặt có cửa sổ hình thoi. Đó là cách gọi của dân sưu tầm, không phải tiêu chuẩn giám định, nhưng biết qua giúp bạn hiểu vì sao có trụ được định giá cao hơn.
Tinh thể đôi và trụ hai đầu. Đôi khi hai tinh thể mọc dính nhau, hoặc một trụ có đầu nhọn ở cả hai phía vì lớn lên lơ lửng trong đất sét mềm. Trụ hai đầu không có đáy phẳng nên thường bày nằm hoặc kèm đế. Những dạng này hiếm hơn trụ thường và được người sưu tầm chú ý.
Chọn chiều cao trụ theo chỗ đặt
Chiều cao dưới đây là gợi ý theo tỉ lệ và độ an toàn, không phải quy định. Trụ thạch anh nặng hơn vẻ ngoài vì tỉ trọng khoảng 2,65, nên trụ lớn cần mặt đỡ chắc chắn.
| Chỗ đặt | Chiều cao gợi ý | Lưu ý |
|---|---|---|
| Bàn học trẻ em | Dưới 10 cm, đầu mài tròn hoặc trụ mập | Trẻ dễ cầm chơi, va vào đầu nhọn; nên chọn trụ đáy rộng |
| Bàn làm việc cá nhân | Khoảng 8–15 cm | Đặt góc trong, xa mép bàn và xa khuỷu tay |
| Kệ sách, tủ kính | Khoảng 10–25 cm | Kệ phải phẳng; tủ kính tránh đèn halogen nóng |
| Bàn phòng khách, kệ tivi | Khoảng 20–35 cm | Đế phụ hoặc miếng lót chống trượt |
| Sảnh, quầy lễ tân | Trên 30 cm | Cần đế riêng, có thể cố định, tránh lối đi |
Với nhà có trẻ nhỏ hoặc mèo hay nhảy lên kệ, ưu tiên trụ thấp, đáy rộng và đặt ở tầng kệ cao ngoài tầm với của trẻ. Một trụ đá nặng đổ từ độ cao kệ tivi có thể gây thương tích, chưa kể vỡ đầu trụ.
Kiểm tra đáy và dựng trụ cho vững
Phần lớn trụ đổ vì đáy cắt không vuông góc hoặc mặt đặt không phẳng. Bạn có thể kiểm và khắc phục như sau.
- Đặt trụ lên mặt kính hoặc mặt bàn đá phẳng, nhìn ngang tầm mắt xem trụ có nghiêng không.
- Ấn nhẹ lên đầu trụ theo nhiều hướng; trụ bập bênh là đáy không phẳng hoặc có gờ.
- Lật đáy lên xem: đáy tốt được mài phẳng, mờ đều; đáy xấu còn gờ cưa hoặc vết mẻ ở mép.
- Nếu trụ hơi nghiêng nhưng đáy phẳng, có thể là đáy cắt lệch so với trục; nên dùng đế gỗ khoét lỗ hoặc đế vòng để giữ.
- Lót một miếng nỉ hoặc silicon mỏng dưới đáy để chống trượt và tránh xước mặt bàn gỗ.
- Với trụ cao trên 25 cm, cân nhắc dùng keo dán tạm loại gỡ được hoặc đế có rãnh để chống đổ khi có rung lắc.
Đừng tự mài lại đáy bằng giấy nhám hay máy cầm tay nếu không có kinh nghiệm; thạch anh cứng, bụi mài là bụi silic cần tránh hít phải. Nếu đáy lệch nhiều, xưởng mài đá có thể xử lý an toàn hơn.
Ước lượng cân nặng trước khi mua, nhất là khi mua online
Ảnh sản phẩm thường chỉ ghi chiều cao, trong khi điều quyết định trụ có hợp chỗ đặt hay không còn là bề ngang và cân nặng. Bạn có thể ước lượng đơn giản. Phần thân trụ gần như một lăng trụ sáu cạnh đều; diện tích mặt cắt bằng khoảng 0,87 nhân bình phương khoảng cách giữa hai mặt đối diện. Nhân với chiều cao phần thân, cộng thêm khoảng một phần ba thể tích tương ứng cho phần đầu nhọn, rồi nhân với tỉ trọng 2,65 là ra cân nặng gần đúng tính bằng gam.
Ví dụ giả định: một trụ mài cao 15 cm, khoảng cách giữa hai mặt đối diện là 5 cm, phần thân cao khoảng 12 cm và đầu nhọn khoảng 3 cm. Diện tích mặt cắt xấp xỉ 21,7 cm vuông, thể tích thân khoảng 260 cm khối, phần đầu thêm chừng 22 cm khối. Tổng gần 280 cm khối, nhân 2,65 được khoảng 750 gam. Một trụ trông "vừa tay" trong ảnh thực ra nặng gần một ký, nên đặt trên kệ nhựa mỏng hay giá treo tường là không ổn.
Phép tính này cũng giúp bạn phát hiện mô tả lạ: nếu người bán ghi một trụ cỡ trên mà chỉ nặng vài trăm gam, vật liệu có thể là thuỷ tinh hay silic nấu chảy nhẹ hơn, hoặc thông số kích thước bị ghi sai. Khi đó nên hỏi lại cân nặng thực tế và xin ảnh trụ đặt cạnh một vật quen thuộc như bao diêm hay chiếc điện thoại để hình dung đúng tỉ lệ.
Hướng đầu trụ và cách bày theo quan niệm
Trong sách phong thủy phổ thông, trụ thạch anh thường được bày đứng với đầu nhọn hướng lên, mang ý nghĩa vươn lên, tập trung. Một số người đặt nằm ngang với đầu hướng vào trong phòng hoặc về phía chỗ ngồi, theo quan niệm "dẫn" năng lượng vào. Những cách bày này đều là quan niệm của các trường phái khác nhau, không có quy định bắt buộc, và bạn có thể chọn theo cảm nhận hay theo bố cục căn phòng.
Về mặt thực tế, đặt đứng giúp trụ chiếm ít diện tích và bắt sáng tốt hơn. Đặt nằm an toàn hơn với trụ cao, trụ đáy hẹp hoặc nhà có trẻ nhỏ, và là cách duy nhất với trụ hai đầu nếu không có đế. Khi đặt nằm, nên lót khăn hoặc khay có viền để trụ không lăn.
Một lưu ý về nắng: trụ thạch anh trắng ít nguy cơ tụ nắng như quả cầu vì các mặt phẳng, nhưng trụ rất trong đặt ở bậu cửa có nắng gắt vẫn có thể làm nóng một điểm trên bề mặt đặt. Chỗ sáng dịu, không có nắng chiếu thẳng là lựa chọn an toàn cho cả đá lẫn đồ đạc xung quanh.
Giữ đầu trụ không mẻ và làm sạch đúng cách
Đầu nhọn là phần dễ tổn thương nhất của trụ. Khi lau, cầm thân trụ chứ đừng cầm đầu, và lau theo chiều từ thân lên đầu để khăn không móc vào cạnh. Khi dọn nhà hay vận chuyển, bọc riêng phần đầu bằng vài lớp giấy hoặc mút trước khi bọc cả trụ, rồi đặt nằm trong hộp có chèn kín.
Làm sạch trụ chỉ cần khăn mềm khô cho bụi hằng ngày. Khi có vết tay hay bụi bám lâu, rửa bằng nước ấm với một chút nước rửa chén pha loãng, dùng bàn chải mềm cho các vân sọc, rồi lau khô. Tránh nước nóng, tránh chuyển từ chỗ máy lạnh sang chậu nước nóng ngay, vì đổi nhiệt đột ngột có thể làm rạn.
Nếu đầu trụ đã mẻ, xưởng mài đá có thể mài lại đầu cho sắc, đổi lại trụ sẽ ngắn đi một chút và mất vẻ đầu nguyên bản. Với trụ tự nhiên có giá trị, nhiều người chọn giữ nguyên vết mẻ nhỏ. Muốn so các kiểu trụ tự nhiên và trụ mài trước khi chọn, có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết trụ thạch anh trắng là tự nhiên hay mài?
Trụ tự nhiên có sáu mặt không đều, các vạch ngang mảnh trên mặt thân và đầu nhọn không hoàn toàn cân xứng; chỉ đáy được cắt phẳng. Trụ mài có sáu mặt đều, bóng toàn bộ, đầu cân đối và không còn vân sọc tự nhiên. Cả hai đều có thể là thạch anh thật.
Trụ thạch anh nên đặt đầu nhọn hướng lên hay nằm ngang?
Cách phổ biến là đặt đứng, đầu hướng lên, mang ý nghĩa vươn lên theo quan niệm. Một số trường phái đặt nằm, đầu hướng vào phòng. Đây đều là quan niệm, không bắt buộc. Về thực tế, đặt nằm an toàn hơn với trụ cao, đáy hẹp hoặc nhà có trẻ nhỏ.
Trụ thạch anh bị nghiêng khi đứng phải làm sao?
Trụ nghiêng thường do đáy cắt không vuông góc với trục hoặc mặt đặt không phẳng. Bạn có thể dùng đế gỗ khoét lỗ, đế vòng hoặc lót miếng silicon để giữ. Nếu đáy lệch nhiều, nên nhờ xưởng mài đá mài lại thay vì tự mài ở nhà.
Trụ thạch anh trắng có những vạch ngang trên thân là lỗi không?
Không. Các vạch ngang mảnh chạy vuông góc với chiều dài trụ là vân sọc tăng trưởng, dấu hiệu tự nhiên của tinh thể thạch anh. Chúng thường giúp nhận ra trụ còn mặt nguyên bản, khác với trụ đúc thuỷ tinh có mặt phẳng lì.
Trụ hai đầu nhọn khác trụ thường thế nào?
Trụ hai đầu là tinh thể lớn lên lơ lửng trong môi trường mềm như đất sét nên mọc nhọn ở cả hai phía, không có gốc bám vào đá mẹ. Dạng này hiếm hơn, không đứng được nếu không có đế, thường được bày nằm hoặc cầm tay.
Đầu trụ thạch anh bị mẻ có mài lại được không?
Được. Xưởng mài đá có thể mài lại đầu cho sắc và cân đối, nhưng trụ sẽ ngắn đi một chút và mất vẻ đầu nguyên bản. Với trụ tự nhiên có giá trị, nhiều người giữ nguyên vết mẻ nhỏ. Không nên tự mài ở nhà vì bụi silic có hại khi hít phải.