Trụ thạch anh và quả cầu đá khi rơi thường sứt một mẩu ở điểm va, đôi khi kèm vết rạn mới chạy vào bên trong; vết sứt nhỏ có thể để nguyên hoặc xoay vào trong, vết lớn ở đầu trụ hay mặt cầu thì nhờ thợ mài lại, chấp nhận món đồ nhỏ đi một chút. Đá đã sứt không "liền" lại được bằng keo như sứ, vì mẩu vỡ thường vụn thành nhiều mảnh nhỏ.
Thạch anh có độ cứng 7 trên thang Mohs, đủ để rạch kính, nhưng lại giòn. Hiểu cách thạch anh vỡ giúp bạn đọc được vết hỏng: chỗ nào chỉ là mẻ bề mặt, chỗ nào đã có vết rạn có thể lan rộng, và vì sao tự mài ở nhà cần cẩn thận với bụi đá.
Vì sao thạch anh sứt chứ không móp
Độ cứng và độ bền là hai chuyện khác nhau. Thạch anh cứng, nghĩa là khó bị cào xước, nhưng không dẻo như kim loại nên khi chịu một cú va mạnh, nó không lõm vào mà vỡ ra. Thạch anh không có mặt cát khai rõ, tức là không có những mặt phẳng tự nhiên để tách ra như mica hay fluorit, nên khi vỡ, mặt vỡ cong lõm như mặt trong vỏ sò, gọi là vết vỡ vỏ sò. Cạnh của những mặt vỡ này rất sắc.
Điểm yếu nhất của một trụ thạch anh là đầu nhọn và các cạnh nơi các mặt giao nhau. Trụ đổ nghiêng, đầu chạm mặt bàn, một mẩu nhỏ ở đỉnh bật ra. Với quả cầu, không có cạnh nào nên điểm va là một chấm trên mặt cầu, để lại một vết mẻ tròn mờ trắng, đôi khi kèm một vết rạn hình vòng cung bên trong ngay dưới điểm va.
Cụm thạch anh, hốc thạch anh tím và khối thô có hàng chục đầu tinh thể nhỏ, mỗi đầu đều dễ gãy khi va hoặc khi lau bằng khăn vướng vào. Các loại đá khác cũng là thạch anh hoặc họ hàng thạch anh như mã não, mắt hổ, thạch anh tóc vỡ theo kiểu tương tự. Đá mềm hơn như fluorit, khổng tước thì dễ sứt hơn nhiều, chỉ cần va nhẹ.
Đọc vết hỏng: mẻ bề mặt, rạn mới hay nứt xuyên
Mẻ bề mặt. Một mảng nhỏ bị bật ra, để lại chỗ lõm có mặt vỡ vỏ sò, mép trắng mờ. Phần đá xung quanh vẫn trong, không có vết rạn mới chạy vào. Đây là kiểu hỏng nhẹ nhất, món đồ vẫn vững như cũ.
Rạn mới do va đập. Ngay dưới điểm va xuất hiện một vết rạn hình vòng cung hoặc hình nón nhỏ, soi đèn thấy loé sáng, có khi ánh cầu vồng. Vết rạn mới thường nằm sát bề mặt, ngay chỗ va, và trước đó không có. Ảnh chụp lúc mới mua giúp bạn so.
Rạn tự nhiên có sẵn. Quả cầu và trụ thạch anh tự nhiên hầu như đều có bao thể và vết rạn từ lúc hình thành, nằm sâu trong khối đá, có khi chứa bao thể như mây, như sợi. Đây không phải hỏng; đọc bao thể là một đề riêng của quả cầu đá.
Nứt xuyên. Vết nứt chạy từ bề mặt vào sâu, có khi thấy được ở cả hai phía, gõ nhẹ bằng móng tay nghe tiếng rè thay vì tiếng trong. Đá nứt xuyên có thể tách ra khi gặp va tiếp hoặc thay đổi nhiệt đột ngột.
Gãy đầu tinh thể trên cụm. Một vài đầu nhọn trong cụm bị gãy rời. Đầu tinh thể không mọc lại; mẩu rời có thể dán lại bằng keo nếu mặt gãy khít, hoặc để nguyên chỗ gãy.
Làm gì với từng kiểu hỏng
Bảng dưới là hướng xử lý thường gặp ở những người làm đá trưng bày. Đá tự nhiên mỗi khối một khác, nên coi đây là điểm khởi đầu để hỏi thợ.
| Kiểu hỏng | Có thể làm | Đổi lại |
|---|---|---|
| Mẻ nhỏ ở mặt cầu | Xoay chỗ mẻ xuống lòng đế, hoặc nhờ thợ mài lại cả quả cầu | Mài lại thì quả cầu nhỏ đi vài mi-li-mét |
| Mẻ đầu trụ thạch anh | Nhờ thợ mài lại đầu nhọn và đánh bóng các mặt đỉnh | Trụ thấp hơn, tỉ lệ đầu có thể khác |
| Mẻ cạnh trụ, mẻ đáy | Mài vát nhẹ cạnh sắc, hoặc để nguyên nếu ở mặt sau, mặt đáy | Gần như không đổi hình dáng |
| Rạn mới nhỏ dưới điểm va | Để nguyên, tránh nắng và sốc nhiệt, theo dõi | Vết rạn vẫn thấy khi soi đèn |
| Nứt xuyên | Thấm keo ổn định ở thợ, hoặc coi là đồ bày ở chỗ thấp, an toàn | Món đồ yếu hơn, không đặt trên cao |
| Gãy đầu tinh thể trên cụm | Dán lại nếu khít, hoặc mài phẳng nhẹ chỗ gãy | Vết dán, vết mài nhìn gần có thể thấy |
Ví dụ giả định: một quả cầu thạch anh đường kính tám xăng-ti-mét bị mẻ một chấm cỡ hạt đậu. Mài lại toàn bộ có thể làm quả cầu còn khoảng bảy xăng-ti-mét rưỡi. Nếu chấm mẻ xoay xuống lòng đế mà không ai thấy, nhiều người chọn giữ nguyên kích thước.
Mài lại ở thợ: quả cầu, trụ và khối thô
Quả cầu đá được mài bằng máy có các cốc mài quay theo nhiều trục, để mặt cầu đều mọi phía. Khi mài lại một quả cầu bị mẻ, thợ phải mài đều cả quả cho tới khi chấm mẻ biến mất, không thể chỉ mài một chỗ vì sẽ làm quả cầu méo. Vì vậy quả cầu nhỏ đi, và mẻ càng sâu thì nhỏ đi càng nhiều. Sau đó thợ đánh bóng lại qua nhiều cấp hạt mài, từ thô tới mịn.
Trụ thạch anh bị mẻ đỉnh được thợ mài lại các mặt đầu nhọn, có khi phải mài thấp xuống một đoạn để có đỉnh mới cân đối. Trụ tự nhiên có mặt đầu là mặt tinh thể nguyên bản; sau khi mài lại, đầu trở thành mặt mài bóng. Người chơi đá thô có khi phân biệt điều này, còn với người bày trang trí thì gần như không khác.
Với khối thô và cụm tinh thể, ít ai mài lại vì vẻ đẹp nằm ở hình dạng tự nhiên. Thợ có thể mài nhẹ cho cạnh vỡ bớt sắc, hoặc đánh bóng một mặt cắt để biến chỗ vỡ thành một "cửa sổ" nhìn vào trong đá. Đây là việc của xưởng chế tác đá, ở nhiều tỉnh có nghề này, nhất là vùng có mỏ và làng nghề đá.
Tự làm ở nhà: chỉ nên dừng ở việc làm mờ cạnh sắc
Nếu chỉ muốn cạnh sứt bớt sắc để lau không đứt tay, bạn có thể dùng giấy nhám kim cương hoặc giấy nhám chịu nước loại mịn, nhúng nước, chà nhẹ theo một chiều lên cạnh sứt cho tới khi sờ không còn cứa tay. Luôn làm ướt, vì mài khô thạch anh sinh ra bụi mịn chứa silica tinh thể, thứ bụi nếu hít nhiều và lâu có thể gây hại phổi nghiêm trọng. Làm trong chậu nước hoặc dưới vòi nước nhỏ, đeo găng, lau sạch bùn đá bằng khăn ẩm sau khi xong.
Đừng thử mài lại cả mặt cầu hay đầu trụ bằng máy mài cầm tay. Đá thạch anh cứng, máy mài cầm tay dễ để lại vết xước sâu, nóng cục bộ làm đá nứt thêm, và đá văng ra khi bị kẹt. Mặt đá bị mài mà không đánh bóng qua đủ cấp sẽ mờ đục, xấu hơn vết sứt ban đầu.
Với vết nứt xuyên, một số người bán đá dùng keo epoxy độ nhớt thấp hoặc keo UV thấm vào vết nứt để ổn định đá và làm vết nứt bớt hiện. Đây là kỹ thuật có thật trong ngành đá, nhưng khi đã thấm keo thì món đồ là đá đã xử lý, và nếu sau này cho, tặng hay bán lại, nên nói rõ điều đó.
Gửi đá đi mài: chuẩn bị, đóng gói và hỏi gì
Không phải nơi bán đá nào cũng có máy mài cầu hay thợ mài trụ. Nhiều khi bạn phải gửi đá tới một xưởng ở tỉnh khác. Vài việc dưới đây giúp đá tới nơi an toàn và kết quả đúng ý.
- Chụp ảnh vết sứt cạnh một thước kẻ, chụp toàn bộ món đá từ nhiều phía, đo đường kính quả cầu hoặc chiều cao trụ trước khi gửi.
- Hỏi xưởng trước qua ảnh: mài lại được không, ước chừng nhỏ đi bao nhiêu, mặt mài sẽ bóng như cũ không.
- Bọc đá bằng vài lớp giấy mềm, rồi màng xốp hơi, đặt giữa hộp cứng có chèn kín bốn phía; quả cầu không được lăn trong hộp.
- Không gửi đá kèm đế gỗ trong cùng một khoang; đế để riêng, tránh hai món va vào nhau trên đường.
- Ghi rõ món bên trong là đá dễ vỡ để người vận chuyển biết mà nhẹ tay.
- Khi nhận lại, mở hộp có quay video, đo lại kích thước, soi bề mặt dưới ánh sáng tự nhiên xem còn vết mờ hay vết xước mài không.
Với trụ hay quả cầu nhỏ, chi phí và rủi ro gửi đi gửi lại có khi lớn hơn giá trị việc mài. Khi đó, xoay mặt sứt và chọn đế che thường là cách hợp lý hơn.
Xoay mặt, chọn đế và đặt lại cho an toàn
Nhiều vết sứt có thể "biến mất" mà không cần mài, chỉ bằng cách đặt khéo. Đồng thời, món đã từng rơi cần chỗ đặt an toàn hơn chỗ cũ.
- Quả cầu mẻ: xoay chỗ mẻ xuống lòng đế; đế vòng hoặc đế gỗ lòng sâu che được cả vết mẻ khá lớn.
- Trụ mẻ cạnh: quay mặt mẻ vào tường hoặc vào góc kệ.
- Trụ mẻ đáy làm đứng chênh: nhờ thợ mài phẳng lại đáy, hoặc dùng đế gỗ có lòng khoét vừa chân trụ.
- Cụm tinh thể gãy đầu: xoay để phần gãy về phía sau, phần đầu nguyên vẹn hướng ra ngoài.
- Quả cầu và khối đá trong suốt đặt tránh nắng chiếu thẳng: ngoài nguy cơ nứt thêm do nhiệt, quả cầu trong có thể hội tụ nắng như thấu kính.
- Đá đã nứt xuyên đặt ở tầng kệ thấp, có gờ chắn, xa lối đi của trẻ nhỏ và vật nuôi.
- Trụ cao và mảnh dùng thêm miếng sáp dán đồ trưng bày dưới đáy để không đổ khi có rung.
Câu hỏi thường gặp
Quả cầu thạch anh bị mẻ có dán lại mẩu vỡ được không?
Hiếm khi được, vì mẩu bật ra từ quả cầu thường vụn thành nhiều mảnh nhỏ và mặt vỡ cong khó khít. Dán lại cũng để lại đường keo thấy rõ trên mặt cầu bóng. Xoay chỗ mẻ xuống đế hoặc mài lại thường cho kết quả đẹp hơn.
Vết rạn trong quả cầu thạch anh là do rơi hay có sẵn?
Vết rạn có sẵn thường nằm sâu, gắn với bao thể, có từ lúc mua. Vết rạn mới do rơi thường nằm sát bề mặt, ngay dưới điểm va, đi kèm vết mẻ hoặc vết trắng mờ. So với ảnh chụp lúc mới mua là cách chắc nhất.
Trụ thạch anh mài lại đầu có còn là đá tự nhiên không?
Vẫn là thạch anh tự nhiên, chỉ là mặt đầu nhọn đã được mài thay vì giữ mặt tinh thể nguyên bản. Phần lớn trụ thạch anh bày trang trí trên thị trường vốn đã được mài toàn bộ các mặt từ khối thô ngay từ đầu.
Đá thạch anh nứt có nguy hiểm khi để trong nhà không?
Đá nứt không phát ra gì độc hại. Rủi ro là vật lý: đá nứt xuyên có thể tách ra nếu rơi tiếp hoặc gặp nóng lạnh đột ngột, cạnh vỡ sắc. Đặt ở chỗ thấp, an toàn và tránh nắng chiếu thẳng là đủ.
Có nên mài thạch anh khô bằng giấy nhám không?
Không nên. Mài khô sinh ra bụi mịn chứa silica tinh thể, hít nhiều và lâu có thể gây hại phổi. Luôn làm ướt khi chà, làm trong nước hoặc dưới vòi nhỏ, và chỉ nên làm mờ cạnh sắc, việc mài lại hình nên để thợ.
Đầu tinh thể gãy trên cụm thạch anh có làm giảm ý nghĩa không?
Không có quan niệm phổ biến nào nói cụm thạch anh gãy đầu thì mất ý nghĩa. Nhiều cụm tự nhiên vốn đã có đầu gãy từ lúc khai thác. Nếu thấy không đẹp, có thể xoay mặt gãy vào trong hoặc dán lại mẩu gãy khi mặt gãy còn khít.