Tiền xu phong thủy đúc mới thường được hoàn thiện theo một trong năm kiểu bề mặt: hun màu đồng cổ (nâu sẫm, chữ sáng hơn nền), đánh vàng bóng phủ lớp sơn trong, phủ gỉ xanh giả cổ, mạ vàng hoặc mạ màu khác, và để trần sau khi đánh bóng. Bên dưới, phần lớn vẫn là cùng một loại đồng thau hay hợp kim; khác nhau là lớp ngoài cùng, và chính lớp đó quyết định đồng xu trông thế nào sau một năm dùng.
Người mua thường chọn theo màu nhìn trên ảnh, rồi bất ngờ khi đồng vàng bóng bỗng lốm đốm, đồng gỉ xanh rụng bột ra tay, đồng hun cổ lau một lần thì loang. Bài này giải thích từng kiểu bề mặt được làm ra sao, già đi thế nào theo thời gian, hợp với cách dùng nào, và cách lau chùi đúng với từng loại để khỏi làm hỏng thứ bạn đã chọn.
Vì sao cùng một đồng xu lại có nhiều màu
Ở xưởng, đồng xu ra khỏi khuôn đúc còn thô: mặt xám, viền có ba via, chữ chưa sắc. Sau khi mài viền, đánh sạch, đồng mới được hoàn thiện bề mặt. Bước này gần giống việc sơn cho một món đồ gỗ: cùng một tấm gỗ có thể để mộc, đánh dầu, sơn bóng hay sơn giả cổ. Người bán chọn kiểu nào tuỳ thị hiếu khách và tuỳ mục đích dùng.
Màu đồng cổ được ưa vì gợi cảm giác tiền xưa, hợp với bàn thờ, quầy gỗ, đồ nội thất màu trầm. Màu vàng bóng được chọn vì gợi tiền vàng, nổi bật trên nền đỏ của dây và túi gấm. Gỉ xanh thì nhắm tới người thích vẻ "đào được dưới đất". Mạ vàng, mạ bạc phục vụ người thích món quà sáng sủa, sang trọng.
Điều cần hiểu là các kiểu bề mặt này không làm thay đổi bản chất đồng xu. Một đồng hun cổ không vì thế mà thành tiền cổ, và việc người bán làm giả cổ cũng không phải gian dối khi họ ghi rõ là hàng đúc mới. Chỉ khi màu cổ được dùng để chào bán như tiền xưa thật thì mới là chuyện cần cảnh giác.
Năm kiểu bề mặt thường gặp
Bảng dưới tóm tắt cách làm, cách nhận ra và cách mỗi kiểu thay đổi theo thời gian. Tên gọi giữa các cửa hàng có thể khác nhau; hãy hỏi người bán mô tả cụ thể.
| Kiểu bề mặt | Làm thế nào | Nhận ra bằng mắt | Già đi ra sao |
|---|---|---|---|
| Hun màu đồng cổ | Nhúng hoặc quét hoá chất làm sẫm màu kim loại, rồi lau sáng phần nổi, có thể phủ sáp | Nền nâu sẫm, chữ và viền sáng hơn | Đổi chậm, càng cầm nhiều chỗ nổi càng sáng |
| Vàng bóng phủ sơn trong | Đánh bóng đồng thau rồi phủ một lớp sơn trong mỏng | Vàng sáng đều, bóng như gương | Giữ màu lâu; chỗ lớp phủ bị xước sẽ xỉn thành chấm |
| Để trần sau đánh bóng | Đánh bóng, không phủ gì | Vàng sáng nhưng hơi mờ hơn loại phủ | Xỉn đều thành nâu trong vài tháng |
| Gỉ xanh giả cổ | Phủ hoá chất hoặc bột màu tạo lớp xanh như rỉ đồng | Mảng xanh lục, có khi lẫn nâu đất | Có thể bong bột, dính tay, phai khi ướt |
| Mạ vàng, mạ bạc, mạ đồng đỏ | Phủ một lớp kim loại mỏng bằng điện phân | Màu rất đều, sáng; viền và mép lỗ cùng màu | Mòn dần ở chỗ cọ xát, lộ màu kim loại bên dưới |
Một cách kiểm nhanh: nhìn vào mép lỗ vuông và cạnh viền. Đồng mạ sẽ có cùng một màu ở cả mặt lẫn cạnh; đồng hun cổ thường sáng hơn ở cạnh vì xưởng đã lau lại phần nổi; đồng vàng bóng phủ sơn thì đôi khi đọng một giọt sơn nhỏ ở góc lỗ vuông.
Chọn kiểu bề mặt theo cách dùng
Bỏ ví: hun cổ hoặc để trần. Trong ví, đồng xu bị cọ liên tục. Đồng hun cổ và đồng để trần già đi đều đặn, càng dùng càng đẹp theo kiểu đồ cũ. Đồng mạ vàng mòn loang ở viền sau vài tháng; đồng gỉ xanh có thể để lại bột trên lót ví.
Đặt quầy, để két: vàng bóng phủ sơn hoặc hun cổ. Ít bị cầm nắm nên lớp phủ bền. Vàng bóng hợp quầy sáng màu, hun cổ hợp quầy gỗ trầm.
Treo cửa, treo tường: hun cổ bền nhất. Đồ treo chịu bụi, ẩm, đôi khi chịu nắng hắt. Đồng hun cổ ít lộ vết bẩn; đồng vàng bóng treo ở nơi ẩm có thể nổi chấm xỉn dưới lớp phủ.
Bày trưng, làm quà: mạ vàng hoặc vàng bóng. Vật để nhìn, ít cầm, nên lớp mạ giữ được lâu. Món quà sáng màu cũng dễ được người nhận đón nhận hơn ở dịp khai trương, tân gia.
Bàn thờ: theo nếp gia đình. Có gia đình thích đồng màu cổ cho hợp đồ thờ bằng đồng hun, có gia đình chuộng vàng sáng. Đây là chuyện thẩm mỹ của từng nhà.
Gỉ xanh: chỉ để trưng. Lớp gỉ giả đẹp khi nhìn nhưng không hợp với việc cầm nắm, bỏ ví hay đeo sát da. Nếu thích vẻ này, chọn để trong hộp kính hoặc trên kệ.
Lau chùi đúng với từng kiểu bề mặt
Lỗi hay gặp nhất là lau mọi đồng xu theo một cách. Làm theo các bước sau, chọn đúng nhánh cho đồng của bạn:
- Xác định kiểu bề mặt theo bảng ở trên. Không chắc thì thử trước ở một đồng hoặc ở mặt lưng.
- Với mọi loại: phủi bụi bằng cọ mềm khô trước, vì bụi cát cọ lên bề mặt là nguyên nhân gây xước nhiều nhất.
- Đồng hun cổ: lau bằng khăn mềm khô hoặc hơi ẩm. Không dùng kem đánh đồng, chanh, giấm, vì chúng tẩy luôn lớp màu hun, để lại mảng vàng loang lổ.
- Đồng vàng bóng phủ sơn: lau khăn ẩm với chút nước rửa chén loãng, lau khô ngay. Không chà giấy nhám hay miếng rửa bát, vì làm rách lớp phủ là chỗ đó sẽ xỉn.
- Đồng để trần: nếu muốn sáng lại có thể dùng kem đánh đồng chuyên dụng, rửa sạch hoàn toàn rồi lau khô; nếu thích màu nâu cổ thì chỉ cần lau khô.
- Đồng gỉ xanh: chỉ phủi bằng cọ khô. Nước và khăn ẩm sẽ làm lớp xanh phai hoặc bong mảng.
- Đồng mạ: khăn mềm khô hoặc khăn đánh trang sức; tránh hoá chất mạnh và vật cứng.
- Sau khi lau, để đồng khô hoàn toàn rồi mới buộc lại dây hoặc cho vào ví, túi gấm.
Nếu lỡ làm loang một đồng hun cổ, cách đơn giản nhất là chấp nhận nó sẽ xỉn đều trở lại theo thời gian, hoặc thay đồng đó. Tự pha hoá chất để hun lại ở nhà không đáng với một đồng xu nhỏ.
Khi màu cổ được dùng để chào bán như tiền xưa
Kiểu bề mặt giả cổ hoàn toàn chính đáng khi là hàng mỹ nghệ ghi rõ đúc mới. Bạn chỉ cần dè chừng khi thấy các dấu hiệu sau trong lời chào bán:
- Đồng màu cổ nhưng mô tả gọi là "tiền xưa đào được", "tiền cổ thật", "hàng hũ" mà không có thông tin gì về nguồn gốc.
- Một bộ nhiều đồng giống hệt nhau từng nét chữ, từng vết rỗ, chỉ khác nhau ở chỗ màu hun đậm nhạt. Tiền xưa qua lưu hành hiếm khi đồng đều như vậy.
- Lớp gỉ xanh dính tay, có mùi hoá chất, hoặc phai khi lau khăn ẩm.
- Giá cao hơn hẳn hàng vật phẩm cùng cỡ chỉ vì được gọi là "cổ".
- Người bán né tránh khi bạn đề nghị gửi ảnh mặt lưng, cạnh viền, hoặc đề nghị cho xem trực tiếp.
Nếu bạn thực sự muốn sở hữu tiền cổ thật, đó là một lĩnh vực sưu tầm riêng với sách tra cứu, cộng đồng người chơi và các cơ sở giám định. Còn để dùng theo tập quán, đồng đúc mới với bề mặt bạn thích là đủ.
Hỏi gì về bề mặt khi mua qua mạng
Ảnh chụp dưới đèn studio làm đồng hun cổ trông như vàng bóng, đồng vàng bóng trông như mạ vàng. Trước khi đặt, bạn nên hỏi người bán những câu cụ thể sau:
- "Bề mặt là hun cổ, phủ sơn trong, để trần hay mạ?" Người bán hiểu hàng sẽ trả lời được ngay; câu trả lời chung chung kiểu "màu vàng đồng đẹp lắm" là chưa đủ.
- "Bên dưới là đồng thau hay hợp kim?" Lớp ngoài có thể giống nhau, nhưng khi mòn, đồng thau lộ màu vàng, hợp kim kẽm lộ màu xám.
- "Cho xem ảnh chụp ngoài trời hoặc dưới đèn trắng." Ánh sáng vàng trong cửa hàng làm mọi đồng xu ấm và sáng hơn thực tế.
- "Có ảnh cận mép lỗ vuông và cạnh viền không?" Đây là chỗ lộ rõ nhất chất lượng mài và lớp phủ.
- "Gỉ xanh có bong bột không, lau ướt được không?" Với đồng gỉ xanh, câu này giúp bạn biết trước nên để đâu.
- "Nếu màu khác ảnh thì có đổi được không?" Màu bề mặt là thứ dễ lệch nhất giữa ảnh và hàng thật, nên chính sách đổi trả cần rõ từ đầu.
Ghi lại câu trả lời trong tin nhắn. Khi nhận hàng, đối chiếu từng điểm; lệch nhiều thì bạn có căn cứ để đề nghị đổi.
Giữ màu lâu: những thói quen nhỏ
Kẻ thù chung của mọi bề mặt là mồ hôi, độ ẩm và hoá chất trong nhà. Đặt tiền xu xa khu bếp có hơi dầu mỡ, xa nhà tắm có hơi ẩm và nước tẩy rửa. Đồng treo gần cửa sổ hướng biển ở các tỉnh ven biển như Khánh Hoà, Quảng Ngãi sẽ xỉn nhanh hơn do hơi muối; lau khô thường xuyên hơn là đủ.
Khi cất đồng xu lâu ngày, bọc từng chuỗi trong giấy mềm hoặc túi vải, cho vào hộp kín cùng một gói hút ẩm. Không cất chung với đồ cao su, vì một số loại cao su làm đồng thau và bạc xỉn đen nhanh. Đồng mạ không nên cất chung với đồng trần trong cùng một túi, vì cọ xát sẽ làm xước lớp mạ.
Cuối cùng, chấp nhận rằng đồ đồng sẽ đổi màu. Đó không phải lỗi, mà là đặc tính của vật liệu. Nhiều người còn quý một chuỗi tiền xu đã xỉn nâu vì nó mang dấu thời gian mình dùng nó. Khi chọn mua, bạn nên tìm mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy, kèm mô tả kiểu bề mặt để biết trước đồng xu sẽ già đi thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Tiền xu màu đồng cổ có phải đã cũ, đã qua sử dụng không?
Không. Màu đồng cổ trên hàng vật phẩm thường được tạo ở xưởng bằng cách hun hoá chất làm sẫm kim loại, rồi lau sáng phần chữ và viền. Đồng hoàn toàn mới, chỉ có vẻ ngoài giống tiền xưa. Người bán đúng mực sẽ ghi rõ là hàng đúc mới giả cổ.
Đồng xu vàng bóng bị nổi chấm đen thì làm sao?
Chấm đen thường xuất hiện ở chỗ lớp sơn phủ trong bị xước, để không khí và ẩm chạm vào đồng thau. Có thể lau nhẹ bằng khăn ẩm, nhưng chấm sẽ không mất hẳn. Nếu muốn đồng đều màu lại, phải tẩy hết lớp phủ rồi đánh bóng, việc này nên để thợ làm.
Gỉ xanh trên tiền xu phong thủy có độc không?
Lớp gỉ xanh giả cổ là hoá chất hoặc bột màu phủ ngoài, không nên để dính tay rồi đưa lên miệng, và không cho trẻ nhỏ cầm. Rửa tay sau khi chạm vào. Vì lý do này, đồng gỉ xanh chỉ hợp để trưng, không hợp bỏ ví hay đeo sát da.
Có nên đánh bóng đồng xu hun cổ cho sáng không?
Đánh bóng sẽ làm mất lớp màu hun, chỗ còn chỗ mất, trông loang lổ. Nếu đã chọn đồng hun cổ, nên giữ nguyên và chỉ lau khô. Nếu thích đồng sáng, ngay từ đầu nên mua loại vàng bóng hoặc để trần.
Đồng mạ vàng dùng được bao lâu thì bị mòn?
Tuỳ độ dày lớp mạ và cách dùng. Đồng để trưng có thể giữ màu nhiều năm; đồng bỏ ví bị cọ xát liên tục có thể lộ màu kim loại bên dưới ở viền chỉ sau vài tháng. Hỏi người bán lớp mạ dày hay mỏng nếu bạn định dùng hằng ngày.
Làm sao biết đồng xu mạ hay đồng thau nguyên khối?
Nhìn mép lỗ vuông và viền: đồng mạ cùng một màu khắp nơi, chỗ mòn sẽ lộ màu khác. Cầm thử: hợp kim kẽm mạ nhẹ hơn đồng thau cùng cỡ. Nam châm hút là lõi sắt. Những phép thử này đủ để phân biệt các loại phổ biến.