Quả cầu thạch anh cứng 7 trên thang Mohs nhưng vẫn xước vì bụi nhà có lẫn hạt cát, mà cát phần lớn chính là thạch anh; nó mẻ khi va đập vào vật cứng, và rạn khi bị đổi nhiệt đột ngột như rửa nước nóng hay mang từ chỗ nắng vào phòng lạnh. Xước nhẹ có thể đánh bóng lại; mẻ có thể mài lại ở xưởng nhưng quả cầu sẽ nhỏ đi; rạn bên trong thì không xoá được, chỉ giữ cho nó không lan.
Bài này giúp bạn phân biệt ba loại hư hỏng, hiểu nguyên nhân để phòng, biết việc gì làm được ở nhà và việc gì nên đem tới thợ, ước lượng quả cầu nhỏ đi bao nhiêu khi mài lại, cách kiểm hàng lúc nhận để không lẫn hư hỏng do vận chuyển, và các quan niệm dân gian về đồ sứt mẻ.
Xước, mẻ, rạn: ba loại hư hỏng khác nhau
Ba loại hư hỏng này thường bị gọi lẫn với nhau, nhưng nguyên nhân và cách xử lý khác hẳn.
| Loại | Nhìn và sờ ra sao | Nguyên nhân thường gặp | Hướng xử lý |
|---|---|---|---|
| Xước | đường mảnh trên bề mặt, sờ thấy hơi gợn hoặc không cảm được | lau bằng khăn có cát bụi, cạ vào đá cứng, xoay trên đế không lót | xước nông có thể đánh bóng lại |
| Mẻ | vết khuyết hình vỏ sò, có cạnh, thường ở chỗ va | rơi, va vào mép bàn, va vào quả cầu khác | mài lại ở xưởng, hoặc xoay chỗ mẻ xuống đế |
| Rạn | đường nứt trong lòng đá, có thể lan ra mặt, đôi khi loé màu cầu vồng | sốc nhiệt, va đập mạnh, vết nứt sẵn có lan rộng | không xoá được; giữ tránh nhiệt, va để không lan |
| Mờ bề mặt | mặt đá mất độ bóng, hình phản chiếu nhoè | lau bằng khăn thô lâu ngày, hoá chất, lớp sáp phủ mòn | đánh bóng lại |
| Ố vết rạn | vết rạn ngả vàng, nâu | bụi, nước, dầu lọt vào khe rạn hở ra mặt | khó làm sạch hoàn toàn; tránh ngâm nước bẩn |
Khi kiểm quả cầu, bạn lướt móng tay qua chỗ nghi ngờ. Xước nông móng tay trượt qua; mẻ có cạnh vướng rõ; rạn chạm ra mặt có thể vướng nhẹ ở một đường mảnh. Phân biệt đúng loại là bước đầu để chọn cách xử lý không làm hỏng thêm.
Vì sao thạch anh cứng độ 7 vẫn xước
Thang Mohs xếp độ cứng theo khả năng vật này rạch được vật kia. Thạch anh độ 7, cứng hơn thép dao thông thường, thuỷ tinh, đồng, gỗ. Nghĩa là bạn dùng dao, chìa khoá, đế đồng cũng khó làm xước thạch anh. Vậy mà quả cầu thạch anh vẫn có xước, vì thủ phạm chính là thứ cũng cứng độ 7 hoặc hơn.
Bụi trong nhà, nhất là ở thành phố và gần đường lớn, có lẫn hạt cát rất nhỏ. Cát phần lớn là thạch anh. Khi bạn lau quả cầu bằng khăn khô đã bám bụi, hoặc xoay quả cầu trên đế trần có bụi đọng, các hạt cát cạ lên bề mặt như giấy nhám cực mịn. Mỗi lần chỉ để lại vết rất nhỏ, nhưng sau nhiều tháng, nhiều năm, bề mặt mờ dần và lộ những vết xước vòng cung.
Ngoài ra, những vật cứng hơn thạch anh cũng làm xước được nó: đồ gốm sứ không tráng men ở đáy chén, dao gốm, đá mài, một số loại đá quý cứng hơn như corundum. Quả cầu thạch anh để chung hộp với nhau cũng cạ xước nhau. Đá mềm hơn như huỳnh thạch độ 4, đá cẩm thạch khoảng 3 còn dễ xước hơn nhiều, có khi chỉ một cái chạm móng tay hay đồng xu là để lại vết.
Sốc nhiệt: nguyên nhân làm rạn mà ít ai nghĩ tới
Thạch anh dạng tinh thể giãn nở không đều theo các hướng khi nóng lên. Khi nhiệt độ thay đổi đột ngột, phần ngoài nóng hoặc lạnh trước phần trong, các hướng giãn nở khác nhau, tạo ứng suất bên trong. Nếu quả cầu đã có sẵn vết nứt nhỏ, bao thể hay vết rạn đã liền, ứng suất đó dễ làm vết cũ mở ra hoặc lan rộng.
Các tình huống hay gặp: rửa quả cầu dưới vòi nước nóng sau khi để trong phòng máy lạnh; ngâm quả cầu vào nước nóng để "tẩy uế" theo một số lời khuyên trên mạng; đặt quả cầu dưới nắng gắt nhiều giờ rồi mang vào phòng lạnh, hoặc lau bằng khăn ướt lạnh ngay khi đang nóng; để quả cầu sát đèn sưởi, gần bếp, trên nóc tủ lạnh nơi khí nóng thoát ra.
Phòng sốc nhiệt khá đơn giản: lau rửa bằng nước có nhiệt độ gần nhiệt độ phòng, không ngâm nước nóng, không phơi nắng gắt, để quả cầu "nghỉ" vài giờ cho bằng nhiệt độ phòng mới đặt lên đế đèn hay đưa vào tủ trưng bày lạnh. Khi vận chuyển quả cầu từ xe nóng vào nhà, cứ để nguyên trong thùng một lúc rồi hãy mở. Lưu ý này càng quan trọng với quả cầu lớn và quả cầu nhiều bao thể, cầu vồng.
Xử lý tại nhà: được làm gì, không nên làm gì
Phần lớn hư hỏng nhẹ có thể giữ nguyên hiện trạng hoặc cải thiện chút ít tại nhà. Những việc nên và không nên:
- Nên: lau bằng khăn sợi nhỏ sạch, giũ bụi trước khi lau, hoặc rửa nhẹ dưới nước nhiệt độ phòng rồi lau khô.
- Nên: với vết mờ rất nhẹ trên thạch anh, thử kem đánh bóng mịn dùng cho đá hoặc kính, chà nhẹ bằng khăn mềm theo vòng tròn, lau sạch. Chỉ cải thiện được vết mờ nông.
- Nên: với quả cầu bị mẻ nhỏ, xoay chỗ mẻ xuống dưới, vào lòng đế, để vết khuyết khuất đi và quả cầu vẫn đứng vững.
- Nên: lót lại vành đế bằng nỉ mới hoặc cao su để vết mẻ có cạnh sắc không cạ vào đế.
- Không nên: dùng giấy nhám, đá mài, máy mài cầm tay để tự mài vết mẻ; rất dễ làm méo quả cầu và tạo thêm vết xước sâu.
- Không nên: đổ keo hay sơn bóng phủ lên vết rạn để che; keo ngả vàng theo thời gian và làm việc mài lại sau này khó hơn.
- Không nên: ngâm quả cầu bị rạn vào nước muối, nước nóng hay dung dịch tẩy; chất lỏng thấm vào khe rạn khó lấy ra và có thể làm vết rạn ố màu.
Nếu quả cầu có giá trị tình cảm hay giá trị cao, cách an toàn nhất là giữ nguyên hiện trạng, chụp ảnh lại, rồi hỏi một xưởng chế tác đá có máy mài cầu trước khi làm gì thêm.
Mài lại ở xưởng: quá trình và cái giá về kích thước
Ở xưởng có máy mài cầu, quả cầu bị mẻ được đặt lại vào ba cốc mài, mài toàn bộ bề mặt đi một lớp cho tới khi vết mẻ biến mất, rồi qua lại các cấp hạt mịn và đánh bóng như làm quả cầu mới. Vì quả cầu phải tròn đều, không thể chỉ mài riêng chỗ mẻ; cả quả cầu phải nhỏ đi.
Cách ước lượng: muốn xoá một vết mẻ sâu 2 mm, quả cầu phải mài đi khoảng 2 mm ở mọi phía, tức đường kính giảm khoảng 4 mm, cộng thêm một chút cho các cấp mài. Quả cầu 10 cm sau khi mài lại có thể còn khoảng 9,5 cm. Với vết mẻ sâu 5 mm, đường kính giảm khoảng một centimet. Vết mẻ càng sâu, quả cầu càng mất nhiều; với quả cầu nhỏ, mài lại có khi không đáng.
Với xước và mờ bề mặt, việc đơn giản hơn: thợ chỉ cần chạy lại một hoặc hai cấp hạt mịn rồi đánh bóng, quả cầu nhỏ đi không đáng kể. Riêng vết rạn bên trong, mài lại không xoá được, vì nó nằm sâu trong lòng đá. Mài có thể làm vết rạn hở ra bề mặt rõ hơn, hoặc nếu ma sát làm đá nóng, khiến vết rạn lan. Thợ có kinh nghiệm sẽ soi đèn và nói trước với bạn rủi ro này.
Kiểm hàng lúc nhận để không lẫn hư hỏng do vận chuyển
Nhiều tranh cãi về xước, mẻ xảy ra vì không biết hư hỏng có từ trước hay do đường vận chuyển. Khi nhận quả cầu, nhất là mua online, làm theo thứ tự:
- Quay video liên tục từ lúc thùng còn nguyên băng keo, cho tới khi quả cầu ra khỏi lớp bọc cuối cùng.
- Xem lớp chèn: quả cầu có nằm trong xốp khoét lõm hay chỉ quấn màng xốp hơi? Thùng có bị móp ở góc nào không?
- Đặt quả cầu trên khăn mềm, dưới ánh sáng tốt, xoay chậm một vòng đủ các hướng.
- Soi đèn pin vào trong để xem có vết rạn mới, nhất là vết hình đĩa quanh một điểm trên bề mặt, dấu hiệu va đập.
- Lướt móng tay qua toàn bộ bề mặt để tìm vết mẻ nhỏ khó thấy bằng mắt.
- So với ảnh, video người bán gửi trước đó, nhất là vị trí các bao thể, để chắc đúng quả cầu đã chọn.
- Nếu có hư hỏng, chụp ảnh cận, giữ nguyên thùng và lớp chèn, báo người bán và đơn vị vận chuyển sớm theo chính sách đổi trả đã thoả thuận.
Quả cầu lớn nên được yêu cầu đóng thùng riêng, chèn kín các phía, có ghi hàng dễ vỡ. Khoản công đóng gói kỹ thường nhỏ hơn rất nhiều so với rủi ro nhận một quả cầu bị mẻ.
Quan niệm dân gian về quả cầu bị sứt mẻ
Trong nếp nghĩ của nhiều gia đình Việt, đồ sứt mẻ, nhất là đồ trên ban thờ hay đồ bày trang trọng, thường được thay mới, vì người ta muốn vật bày được lành lặn, trọn vẹn. Với quả cầu, vốn mang ý nghĩa tròn đầy, có người cảm thấy không yên khi quả cầu bị mẻ. Đây là cảm nhận văn hoá có thật, không cần coi là mê tín, cũng không cần sợ hãi.
Mỗi gia đình xử lý theo cách riêng. Có người đem mài lại để quả cầu tròn đều như cũ; có người xoay chỗ mẻ xuống dưới và tiếp tục bày; có người cất quả cầu đi như một kỷ niệm, thay quả cầu mới. Một số người còn giữ quan niệm rằng vật phẩm bị vỡ, mẻ là đã "đỡ" cho chủ một chuyện không may; cách nghĩ ấy giúp người ta nhẹ lòng hơn, bạn có thể đón nhận như một câu chuyện.
Điều không nên là để lời doạ "đồ mẻ mang xui" đẩy mình tới những khoản chi không cần thiết như mời thầy làm lễ giải. Quả cầu mẻ chỉ là một món đồ đá bị va. Nếu bạn muốn nó lành lặn, mài lại hoặc thay mới; nếu bạn thấy nó vẫn đẹp, cứ bày tiếp. Phần quan trọng là cạnh mẻ không sắc tới mức gây đứt tay, và quả cầu vẫn ngồi vững trên đế.
Câu hỏi thường gặp
Quả cầu thạch anh bị xước có đánh bóng lại được không?
Được với xước nông và mờ bề mặt. Xưởng chế tác đá có máy mài cầu sẽ chạy lại một, hai cấp hạt mịn rồi đánh bóng, quả cầu nhỏ đi không đáng kể. Tại nhà, kem đánh bóng mịn chỉ cải thiện vết mờ rất nhẹ; xước rõ thì nên nhờ thợ.
Mài lại quả cầu bị mẻ thì nhỏ đi bao nhiêu?
Đường kính giảm khoảng gấp đôi độ sâu vết mẻ, cộng thêm một chút cho các cấp mài. Vết mẻ sâu 2 mm làm quả cầu nhỏ đi khoảng 4 đến 5 mm đường kính. Vết càng sâu càng mất nhiều, nên với quả cầu nhỏ có khi xoay chỗ mẻ xuống đế là hợp lý hơn.
Vết rạn bên trong quả cầu có tự lan ra không?
Trong điều kiện bày bình thường, vết rạn đã liền ít khi tự lan. Nó dễ lan khi quả cầu bị sốc nhiệt, như rửa nước nóng, phơi nắng rồi vào phòng lạnh, hoặc bị va đập. Giữ quả cầu ở nhiệt độ ổn định, tránh va chạm là cách giữ vết rạn không lớn thêm.
Có nên ngâm quả cầu vào nước muối để làm sạch không?
Với thạch anh nguyên lành, nước muối không làm hại đá, nhưng muối có thể đọng lại trong khe rạn, khe mẻ và khó rửa sạch, làm vết rạn ố hoặc đóng cặn trắng. Với đá mềm, đá xốp thì nên tránh hẳn. Lau bằng khăn sạch và nước nhiệt độ phòng là đủ cho việc giữ sạch.
Vì sao quả cầu mới mua đã có vết rạn?
Có thể vết rạn có sẵn trong đá từ khi mài, là bao thể tự nhiên, hoặc phát sinh do va đập, sốc nhiệt trên đường vận chuyển. Soi đèn xem vết có hình đĩa quanh một điểm trên bề mặt không, so với ảnh người bán gửi trước đó, rồi báo người bán sớm kèm video mở hàng.
Quả cầu bị mẻ có nên tiếp tục bày không?
Tuỳ cảm nhận của gia đình. Về thực tế, quả cầu mẻ vẫn bày được nếu cạnh mẻ không quá sắc và quả cầu ngồi vững trên đế; có thể xoay chỗ mẻ xuống dưới. Nếu muốn lành lặn, đem mài lại hoặc thay mới. Không cần chi tiền làm lễ giải vì một vết mẻ.