Cách nhanh nhất để phân biệt phượng hoàng với chim công, hạc và chim trĩ là nhìn đuôi và chân: phượng có đuôi gồm nhiều dải lông dài uốn lượn, đầu dải cuộn lại; công có đuôi xoè hình quạt với những "mắt" tròn; hạc có chân rất cao, đuôi ngắn; trĩ có đuôi dài thẳng, có vằn ngang. Mào và cổ là hai dấu hiệu phụ để xác nhận.
Phượng là chim tưởng tượng, được tạo hình bằng cách góp nét của nhiều loài chim thật, nên rất hay bị nhầm, kể cả trong mô tả của người bán. Bài này giúp bạn đọc đúng con chim trên tượng, tranh, đồ chạm, để khi cần một cặp long phụng, một món quà mừng thọ hay một bức tranh hoa điểu, bạn chọn đúng hình tượng mình muốn.
Vì sao phượng hay bị nhầm với chim thật
Phượng không có hình mẫu ngoài đời. Qua nhiều thế kỷ, nghệ nhân Á Đông tạo hình phượng bằng cách vay nét từ những loài chim đẹp nhất họ biết: đuôi dài của trĩ, vẻ lộng lẫy và đôi khi cả "mắt" lông của công, cổ dài thanh của hạc, mào của gà. Chính sự vay mượn này khiến phượng trên nhiều sản phẩm trông rất giống một trong những loài kia.
Thêm vào đó, thị trường vật phẩm hiện nay có nhiều mẫu tạo hình tự do. Có tượng gọi là phượng nhưng thực chất là chim công cách điệu; có tranh gọi là công nhưng mào và đuôi lại theo kiểu phượng. Người bán đôi khi cũng gọi theo thói quen, không phân biệt kỹ.
Phân biệt đúng không phải để bắt bẻ, mà vì mỗi loài mang ý nghĩa riêng theo văn hoá dân gian. Phượng gắn với điềm lành, vẻ đẹp nữ tính và đứng cạnh rồng trong cặp long phụng. Hạc gắn với trường thọ, hay đi cùng rùa ở đình chùa. Công thường được xem là biểu tượng của vẻ đẹp, sự sang trọng. Trĩ hay xuất hiện trong tranh hoa điểu như một loài chim đẹp. Chọn nhầm hình tượng thì món quà vẫn đẹp nhưng lệch ý bạn muốn gửi.
Bảng so sánh nhanh bốn loài trên tượng, tranh
Đặc điểm dưới đây là những nét tạo hình phổ biến; từng nghệ nhân có thể biến tấu.
| Đặc điểm | Phượng hoàng | Chim công | Hạc | Chim trĩ |
|---|---|---|---|---|
| Mào | Cong như ngọn lửa hoặc như mào gà, có khi nhiều nhánh | Chùm lông nhỏ dựng đứng hình rẻ quạt | Không có mào; đỉnh đầu có mảng đỏ | Nhỏ hoặc không rõ |
| Cổ | Dài, cong mềm | Trung bình, thường màu lam, lục | Rất dài, thẳng hoặc cong chữ S | Ngắn đến trung bình |
| Đuôi | Nhiều dải lông dài uốn lượn, đầu dải cuộn | Xoè hình quạt lớn, nhiều "mắt" tròn | Ngắn, thường viền đen | Rất dài, thẳng, có vằn ngang |
| Chân | Ít lộ, thường bị đuôi, mây che | Dài vừa, đứng vững | Rất cao, mảnh | Trung bình, như chân gà |
| Bối cảnh hay đi kèm | Mây, lửa, mẫu đơn, ngô đồng, rồng | Hoa, vườn, cung điện | Rùa, tùng, mây | Hoa lá, đá, cảnh vườn |
Nếu chỉ được nhìn một chi tiết, hãy nhìn đuôi. Đuôi là chỗ mỗi loài khác nhau rõ nhất và cũng là chỗ nghệ nhân ít khi trộn lẫn.
Phượng và chim công: cặp hay nhầm nhất
Đuôi quạt hay đuôi dải. Công xoè đuôi thành một hình quạt lớn phía sau, các sợi lông xếp toả đều quanh thân. Phượng không xoè quạt như vậy; đuôi phượng là vài dải lông dài, mềm, uốn theo những đường cong khác nhau, thường bay về một phía.
Những chiếc "mắt" lông. Đốm tròn giống con mắt trên lông là đặc trưng của công thật. Một số mẫu phượng cũng vẽ hoạ tiết mắt ở đầu dải đuôi, vì nghệ nhân mượn nét của công. Nhưng ở công, mắt nằm dày đặc trên cả cái quạt; ở phượng, chỉ có vài mắt ở đầu dải.
Mào. Mào công là một chùm lông nhỏ, thẳng, đầu tròn, như chiếc vương miện tí hon. Mào phượng lớn hơn, cong, có khi thành nhiều nhánh như ngọn lửa.
Tư thế. Công thường được tạo hình đứng trên mặt đất, đuôi xoè hoặc kéo lê, dáng như con chim thật. Phượng hay được tạo hình bay, đậu trên cành cao, hoặc giữa mây, với dáng điệu cách điệu hơn hẳn.
Màu sắc. Công thật có cổ xanh lam hoặc xanh lục ánh kim, nên tượng công thường màu xanh. Phượng thường đỏ, vàng hoặc ngũ sắc. Tuy vậy màu chỉ là dấu hiệu phụ, vì tượng đồng hay gỗ thì chỉ có một màu.
Phượng và hạc, phượng và chim trĩ
Hạc dễ phân biệt hơn công. Hạc có đôi chân rất cao và mảnh, cổ dài thẳng hoặc cong hình chữ S, mỏ dài nhọn như mũi giáo, đuôi ngắn. Trên đỉnh đầu thường có một mảng đỏ, theo hình chim sếu đầu đỏ ngoài tự nhiên. Ở đình chùa Việt, cặp hạc đứng trên lưng rùa là hình ảnh rất quen thuộc. Nếu con chim trên tượng có chân cao lộ rõ mà đuôi ngắn, đó gần như chắc chắn là hạc chứ không phải phượng.
Chim trĩ là loài chim thật, họ hàng với gà, có đuôi rất dài và thẳng, trên đuôi có vằn ngang đều đặn. Nhiều nhà nghiên cứu mỹ thuật cho rằng đuôi phượng trong nghệ thuật cổ chịu ảnh hưởng từ đuôi trĩ. Phân biệt bằng hai điểm: đuôi trĩ thẳng và có vằn, đuôi phượng uốn lượn và chia dải; trĩ có tư thế tự nhiên như chim thật, phượng có dáng cách điệu, thường kèm mây hay hoa.
Một chỗ nữa giúp tách phượng khỏi trĩ là cánh. Trĩ bay thấp, cánh ngắn tròn, nên trong tranh thường được vẽ đậu hoặc đi trên đất đá. Phượng thì hay được tạo hình với cánh dài, lông cánh tách rõ như những ngọn lửa, dù đang đậu.
Ngoài ba loài này, bạn còn có thể gặp uyên ương (chim nước nhỏ, hay bơi thành đôi), đại bàng (mỏ quặp, cánh dang mạnh, móng vuốt rõ) và gà trống trên tranh dân gian. Những loài này ít khi bị nhầm với phượng hơn vì tạo hình khác hẳn.
Những tên gọi dễ lẫn trong mô tả sản phẩm
Khi đọc mô tả tượng, tranh, bạn sẽ gặp nhiều tên khác nhau cho cùng một hình tượng, và đôi khi cùng một tên cho những hình tượng khác nhau. "Phượng", "phụng", "phượng hoàng" về cơ bản là một: phụng là cách đọc khác của chữ phượng, quen dùng ở miền Nam và trong các cụm như long phụng, tứ linh long lân quy phụng. Theo cách giải thích phổ biến, phượng là chim trống, hoàng là chim mái, nhưng ngày nay "phượng hoàng" được dùng chung cho cả loài.
"Loan" là tên một loài chim thần khác trong văn chương cổ, thường đi cùng phượng trong cụm "loan phượng" để chỉ vợ chồng. Trên vật phẩm, loan hiếm khi được làm riêng và thường được tạo hình giống phượng. "Chu tước" là chim đỏ của phương Nam trong tứ tượng, như đã nói. "Phượng hoàng lửa" thường chỉ con chim tái sinh từ lửa của truyền thuyết phương Tây.
Còn những cái tên thương mại như "kim phượng", "phượng hoàng tài lộc", "phượng hoàng ngũ sắc" chủ yếu là cách người bán đặt tên cho mẫu, nhấn vào màu hay ý chúc. Đừng dựa vào tên để đoán hình; hãy nhìn tác phẩm. Ngược lại, một số tượng được gọi là "chim công phong thủy" mà mào lửa, đuôi dải uốn lượn rõ ràng là dáng phượng. Gặp trường hợp này, bạn nên tin vào mắt mình hơn là vào tên trên nhãn.
Đọc một con chim lạ trên tượng, tranh trong năm bước
Khi gặp một tác phẩm không rõ tên, đi lần lượt qua các bước dưới đây.
- Nhìn đuôi: dải uốn lượn là phượng, quạt có mắt là công, ngắn là hạc, dài thẳng có vằn là trĩ.
- Nhìn chân: chân rất cao, lộ rõ thì nghiêng về hạc; chân bị che bởi đuôi hay mây thì nghiêng về phượng.
- Nhìn mào và đỉnh đầu: mào lửa cong là phượng, chùm lông nhỏ là công, mảng đỏ không mào là hạc.
- Nhìn bối cảnh: đi cùng rồng, mây lửa, mẫu đơn, ngô đồng là phượng; đi cùng rùa, cây tùng là hạc.
- Nhìn cả bộ: nếu là một trong hai tượng của một cặp, tượng còn lại là rồng thì gần như chắc chắn đây là phượng.
Nếu sau năm bước vẫn chưa chắc, có thể tác phẩm là một biến tấu tự do của nghệ nhân. Khi đó, cứ hỏi thẳng người làm hay người bán họ định tạo hình con gì; đó là câu trả lời đáng tin nhất.
Khi nào việc phân biệt thật sự quan trọng
Quan trọng nhất là khi bạn mua cặp long phụng. Một con rồng ghép với một con chim công sẽ không thành cặp long phụng theo nghĩa truyền thống, dù nhìn qua có vẻ hợp. Nếu mua rời từng con, hãy chắc con chim là phượng theo những dấu hiệu ở trên.
Lúc chọn quà mừng thọ, người ta thường chọn hạc, tùng, ông Thọ chứ không chọn phượng; phượng lại hợp quà cưới, quà tặng người phụ nữ. Nếu người bán gọi một đôi hạc là "phượng" hay ngược lại, món quà có thể lệch ý nghĩa bạn muốn gửi tới người nhận.
Với tranh hoa điểu treo phòng khách, sự phân biệt ít quan trọng hơn: một bức trĩ bên hoa đào hay công trong vườn mẫu đơn đều đẹp và mang ý tốt. Nhưng nếu bạn định treo tranh đối xứng với một tượng rồng, hay muốn bức tranh mang đúng ý chúc vợ chồng hoà hợp, thì con chim trong tranh nên là phượng chứ không phải loài khác.
Cuối cùng là khi mua hàng online. Ảnh nhỏ trên điện thoại rất khó nhìn chi tiết mào, chân, đuôi. Hãy phóng to ảnh, xin thêm ảnh chụp nghiêng và chụp phía sau. Nếu mô tả ghi "phượng hoàng" mà ảnh cho thấy đuôi quạt đầy mắt tròn, hỏi lại trước khi đặt. Bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy và đối chiếu bằng bảng ở trên.
Câu hỏi thường gặp
Tượng chim có đuôi xoè với nhiều mắt tròn là phượng hay công?
Đuôi xoè quạt đầy mắt tròn là đặc điểm của chim công. Một số mẫu phượng cũng có vài hoạ tiết mắt ở đầu dải đuôi, nhưng đuôi phượng là các dải lông uốn lượn chứ không xoè thành hình quạt đều như công.
Chu tước có phải là phượng hoàng không?
Chu tước là con chim đỏ trấn phương Nam trong bộ tứ tượng, vốn có nguồn gốc khác phượng hoàng. Tuy vậy trên đồ trang trí dân gian, chu tước thường được tạo hình rất giống phượng, nên nhiều người dùng hai tên lẫn cho nhau.
Hạc và phượng có thể đặt cùng một chỗ không?
Được, không có quan niệm phổ biến nào cấm. Nhưng hai hình tượng mang ý nghĩa khác nhau, hạc gắn với trường thọ, phượng gắn với điềm lành và nữ tính. Đặt cùng chỗ thì nên cùng chất liệu, cùng phong cách để không rối mắt.
Phượng hoàng có phải là chim có thật không?
Không. Phượng hoàng là chim tưởng tượng trong văn hoá Á Đông, được tạo hình từ nét đẹp của nhiều loài chim thật như trĩ, công, hạc, gà. Vì thế mỗi thời kỳ và mỗi vùng có kiểu phượng khác nhau.
Nhìn hoạ tiết phượng trên đồ gỗ cũ có biết được niên đại không?
Kiểu dáng phượng có thay đổi theo thời kỳ, nhưng chỉ nhìn hoạ tiết rất dễ đoán sai vì đồ mới hay chép lại kiểu cũ. Muốn biết niên đại đồ cổ cần người có chuyên môn xem trực tiếp cả chất liệu, kỹ thuật và dấu vết thời gian.
Tượng phượng không có đuôi dài có phải là phượng không?
Có thể vẫn là phượng nếu tượng tạc bằng đá hay gỗ, đuôi được làm ôm sát thân cho bền. Khi đó nhìn mào lửa, cổ dài cong và rãnh lông trên đuôi để nhận biết, đồng thời xem bối cảnh như mây, mẫu đơn hay rồng đi kèm.