Ngũ phúc lâm môn nghĩa là "năm điều phúc đến cửa", thường được thể hiện bằng năm con dơi bay quanh một hình tròn hoặc chữ Thọ ở giữa. Năm phúc theo thiên Hồng Phạm trong Kinh Thư gồm: thọ (sống lâu), phú (giàu có), khang ninh (khoẻ mạnh, yên ổn), du hảo đức (yêu chuộng đức tốt) và khảo chung mệnh (sống trọn tuổi trời, ra đi thanh thản). Hoạ tiết này có trên đĩa sứ, tranh gỗ, tranh đồng, đồng xu, mặt dây và cả cửa nhà xưa.
Bài này giải thích từng phúc theo nghĩa gốc, đọc các bố cục năm con dơi thường gặp, so các loại vật phẩm mang hoạ tiết ngũ phúc và gợi ý chọn món làm quà Tết, mừng thọ, tân gia. Ý nghĩa con dơi nói chung đã có trong bài về tượng dơi ngậm tiền; ở đây đi sâu vào riêng con số năm.
Năm phúc theo thiên Hồng Phạm
Kinh Thư (Thượng Thư) là một trong Ngũ Kinh của Nho học. Thiên Hồng Phạm kể năm điều phúc mà người xưa coi là trọn vẹn một đời. Bảng dưới diễn giải theo cách hiểu phổ biến.
| Phúc | Nghĩa chữ | Cách hiểu ngày nay |
|---|---|---|
| Thọ | Sống lâu | Tuổi thọ dài, sống đủ lâu để thấy con cháu trưởng thành |
| Phú | Giàu có | Đủ đầy về vật chất, không thiếu thốn |
| Khang ninh | Khoẻ mạnh, yên ổn | Thân thể khoẻ, tâm trí an, gia đình bình yên |
| Du hảo đức | Yêu chuộng đức tốt | Sống tử tế, được người khác quý trọng |
| Khảo chung mệnh | Trọn số mệnh đến cuối | Ra đi tự nhiên, thanh thản khi tuổi đã cao |
Điểm đáng chú ý là ngũ phúc không chỉ nói về tiền và tuổi thọ. Hai phúc "du hảo đức" và "khảo chung mệnh" nhắc rằng sống tốt và ra đi bình yên cũng là phúc. Đây là lý do hoạ tiết năm con dơi được coi là món quà chúc trọn vẹn, hợp với người lớn tuổi.
Trong dân gian còn có cách kể ngũ phúc khác, chẳng hạn thay "khảo chung mệnh" bằng "quý" (sang trọng) hoặc gom thành "phúc, lộc, thọ, khang, ninh". Các bản kể này lưu truyền rộng nhưng không phải nguyên văn Kinh Thư; khi ghi lên thiệp hay giải thích cho người nhận, bạn nên nói rõ là theo cách hiểu dân gian.
Các bố cục năm con dơi thường gặp
Ngũ phúc phủng thọ. Năm con dơi bay quanh, đầu hướng vào một chữ Thọ tròn hoặc chữ Thọ dài ở giữa. "Phủng" là nâng đỡ, nên bố cục có nghĩa năm phúc cùng nâng chữ Thọ. Đây là bố cục phổ biến nhất trên đĩa sứ, mâm đồng, đồ gỗ chạm.
Năm dơi quanh đồng tiền hoặc quả đào. Thay chữ Thọ bằng đồng tiền (ý phú) hoặc quả đào (ý thọ). Bố cục này mềm hơn, hợp người không thích có chữ trên đồ vật.
Năm dơi bay từ trên xuống. Các con dơi bay chúc đầu về phía một chiếc cửa hay một ngôi nhà vẽ trong tranh, thể hiện sát nghĩa "lâm môn" là đến cửa. Hay gặp trên tranh Tết, tranh treo cửa.
Năm dơi trong hình vuông hoặc hình bát giác. Dơi xếp ở bốn góc và chính giữa, dùng cho ô cửa, ô tủ, mặt bàn chạm. Đây là cách thợ mộc đưa ngũ phúc vào đồ nội thất.
Năm dơi đỏ trên nền vàng hoặc trắng. Phối màu quen thuộc của đồ sứ vẽ màu, vừa có nghĩa hồng phúc, vừa nổi bật khi trưng bày.
Vật phẩm mang hoạ tiết ngũ phúc
Ngũ phúc là hoạ tiết chứ không phải một dáng tượng riêng, nên có mặt trên nhiều loại vật phẩm khác nhau:
- Đĩa sứ trưng bày: đĩa tròn vẽ năm dơi quanh chữ Thọ, đặt trên giá đỡ trong tủ kính hoặc trên kệ. Dễ chọn cỡ, hợp làm quà.
- Tranh gỗ chạm, tranh đồng: khổ tròn hoặc vuông, treo phòng khách hoặc trên cửa. Tranh gỗ chạm lộng nhìn rất đẹp khi có đèn chiếu từ sau.
- Mâm đồng, khay đồng chạm: dùng bày quả trên ban thờ hoặc làm khay trà ngày Tết.
- Đồng xu, mặt dây: đồng xu đúc năm con dơi để trong ví, mặt dây ngọc chạm dơi cho người lớn tuổi.
- Bình gốm, lọ hoa: hoạ tiết năm dơi vẽ hoặc đắp nổi quanh thân bình.
- Cửa, tủ, sập gỗ: trong nhà gỗ truyền thống, ngũ phúc chạm trên cánh cửa, diềm tủ, mặt sập, như lời chúc thường trực cho gia đình.
Nếu bạn muốn một món ít "phô" mà vẫn có ý nghĩa, đĩa sứ hoặc khay đồng là lựa chọn dễ hợp với cả nhà hiện đại. Tranh gỗ và đồ gỗ chạm hợp nhà có nội thất truyền thống.
Hoạ tiết dơi trong trang trí xưa ở Việt Nam
Hoạ tiết dơi không phải món hàng mới nhập về. Trên đồ gốm, đồ gỗ, kiến trúc thời Nguyễn, con dơi cách điệu xuất hiện khá dày: trên cửa võng, trên trán bia, trên đồ sứ ký kiểu, trên áo thêu. Đi tham quan các di tích cung đình ở Huế hay những ngôi nhà cổ ở Hội An, nếu để ý bạn sẽ thấy những con dơi cánh cuộn như mây nằm lẫn trong hoa văn.
Ở những nơi đó, dơi thường đi cùng chữ Thọ, chữ Phúc, quả đào, đồng tiền, tạo thành các tổ hợp chúc tụng. Năm con dơi không phải lúc nào cũng bay quanh chữ Thọ; có khi chúng xếp dọc một đường diềm, có khi giấu trong khung cửa. Người thợ xưa không cần ghi chú, vì người đương thời đều đọc được thứ "chữ bằng hình" này.
Hiểu bối cảnh này giúp bạn chọn đồ có hồn hơn. Một chiếc đĩa sứ ngũ phúc phủng thọ không chỉ là "đồ phong thủy", mà còn là một hoạ tiết có truyền thống trong mỹ thuật Việt, đặt vào nhà là nối với cách trang trí của ông bà xưa.
Chọn món ngũ phúc làm quà
Ngũ phúc hợp nhiều dịp: Tết, mừng thọ, tân gia, cảm ơn người lớn. Vài bước để chọn cho trúng:
- Xác định dịp và người nhận: mừng thọ thì ưu tiên bố cục ngũ phúc phủng thọ; tân gia, Tết thì năm dơi quanh đồng tiền hoặc bố cục bay đến cửa.
- Hỏi về không gian nhà người nhận: nhà gỗ truyền thống hợp tranh gỗ chạm, khay đồng; nhà hiện đại hợp đĩa sứ trắng vẽ đỏ hoặc tranh đồng khổ nhỏ.
- Đếm số dơi: món ghi "ngũ phúc" phải có đủ năm con. Đồ sản xuất ẩu đôi khi chỉ có bốn hoặc sáu, hoặc dơi bị vẽ thành bướm.
- Kiểm chất lượng: đĩa sứ không nứt men, nét vẽ không lem; tranh gỗ không nứt, mối ghép kín; đồ đồng không rỗ.
- Kèm lời giải thích ngắn về năm phúc trên thiệp, nhất là khi tặng người trẻ, để món quà có câu chuyện. Một hai câu như "năm con dơi là năm điều phúc: sống lâu, đủ đầy, khoẻ mạnh, sống tốt, an yên đến cuối đời" là đủ ý.
- Đóng gói kỹ: đồ sứ và tranh có kính cần hộp cứng, chèn xốp kín.
Nếu cần tham khảo thêm các mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước, bạn có thể xem mẫu tại Vật Phẩm Phong Thủy rồi chọn theo không gian nhà người nhận.
Giữ gìn đồ ngũ phúc theo từng chất liệu
Hoạ tiết năm con dơi thường có nhiều chi tiết nhỏ ở cánh, dễ bám bụi và dễ hỏng nếu làm sạch sai cách. Cách giữ theo chất liệu:
- Đĩa sứ, bình gốm: lau bằng khăn ẩm mềm, không dùng miếng cọ nhám vì làm trầy lớp vàng kim và màu vẽ trên men. Đặt trên giá đỡ có đệm cao su, tránh nơi rung lắc.
- Tranh gỗ chạm: phủi bụi bằng chổi lông mềm theo chiều chạm, không lau nước. Mùa nồm, bật quạt hoặc máy hút ẩm trong phòng để gỗ không mốc.
- Tranh đồng, khay đồng: lau khô thường xuyên; nếu có lớp phủ bảo vệ, không dùng dung dịch đánh đồng. Dấu vân tay để lâu sẽ thành vết ố, nên cầm bằng găng vải khi treo.
- Đồng xu, mặt dây kim loại: tháo ra khi tắm biển, bơi bể có clo; cất trong túi vải riêng, không để chung với chìa khoá.
- Mặt dây ngọc, đá: tránh va đập mạnh và hoá chất như nước hoa, thuốc tẩy; lau bằng khăn mềm sau khi đeo.
- Đồ có khung kính: kiểm móc treo, dây treo định kỳ, nhất là sau mùa mưa ẩm làm tường yếu đinh.
Đồ ngũ phúc thường được giữ nhiều năm, có khi truyền lại cho con cháu. Chăm đúng cách từ đầu sẽ giữ được màu và nét chạm lâu hơn nhiều so với việc chờ hỏng rồi mới tìm thợ sửa.
Hiểu ngũ phúc như lời chúc, không như lời hứa
Treo một bức ngũ phúc lâm môn không làm năm điều phúc tự đến. Người xưa đặt hoạ tiết này lên cửa, lên đồ dùng hằng ngày như một lời chúc thường trực, nhắc nhau về một cuộc sống trọn vẹn: có sức khoẻ, đủ ăn đủ mặc, sống tử tế, được bình yên đến cuối đời. Phần lớn những điều đó đến từ cách sống, chăm sóc sức khoẻ và cư xử với người khác.
Vì vậy, khi người bán quảng cáo đồ ngũ phúc bằng những câu hứa hẹn tiền bạc, thăng tiến, bạn nên coi đó là lời rao hàng. Giá trị thật của một món ngũ phúc nằm ở tay nghề, chất liệu và ý nghĩa văn hoá. Một đĩa sứ vẽ đẹp, đúng hoạ tiết, giữ được lâu là đã xứng đáng.
Khi tặng người lớn tuổi, chính câu "khảo chung mệnh" có thể khiến người trẻ ngại vì nhắc tới cái chết. Thực ra người xưa coi việc sống trọn tuổi rồi ra đi thanh thản là phúc lớn, nên đây là lời chúc rất đẹp. Nếu lo người nhận hiểu lầm, bạn có thể giải thích ngắn gọn hoặc chỉ nhấn vào ý chúc thọ và an khang.
Cũng nên nhớ rằng ngũ phúc là cách nghĩ về hạnh phúc của người xưa, gói trong một xã hội nông nghiệp đề cao gia đình nhiều thế hệ. Mỗi người hôm nay có thể hiểu phúc theo cách riêng; hoạ tiết vẫn đẹp và vẫn có ý nghĩa như một lời chúc rộng, không áp đặt ai phải sống theo một khuôn.
Câu hỏi thường gặp
Ngũ phúc và Phúc Lộc Thọ khác nhau thế nào?
Phúc Lộc Thọ là ba điều chúc, thường thể hiện bằng ba ông Tam Đa. Ngũ phúc là năm điều theo Kinh Thư, thể hiện bằng năm con dơi. Hai bộ có phần chồng nhau ở phúc và thọ nhưng nguồn gốc và cách thể hiện khác hẳn.
Treo tranh ngũ phúc lâm môn ở đâu?
Đúng nghĩa "đến cửa", nhiều gia đình treo ở phòng khách hướng ra cửa chính hoặc phía trên khung cửa trong nhà. Tranh khổ tròn cũng hợp treo trên tường chính phòng khách. Treo ngang tầm mắt khi đứng, tránh nơi ẩm.
Đĩa sứ ngũ phúc có dùng đựng đồ ăn được không?
Đĩa trưng bày thường dùng màu vẽ trên men hoặc vàng kim, không khuyến khích đựng đồ ăn, nhất là đồ chua hay nóng. Nếu muốn dùng cho bữa ăn, chọn đĩa ghi rõ an toàn thực phẩm, màu vẽ dưới men.
Năm con dơi có phải luôn cùng màu không?
Không bắt buộc. Đồ sứ thường vẽ cả năm con màu đỏ, nhưng có món vẽ mỗi con một màu hoặc dùng màu theo nền. Đồ gỗ, đồ đồng thì cùng màu chất liệu. Điều quan trọng là đủ năm con và bố cục rõ ràng.
Ngũ phúc có hợp làm quà cưới không?
Có thể, vì là lời chúc gia đình trọn vẹn, nhưng quà cưới thường chọn đề tài đôi lứa như long phụng, uyên ương, đôi hạc. Nếu tặng ngũ phúc cho đôi vợ chồng trẻ, chọn bố cục năm dơi quanh đồng tiền hoặc bay đến cửa, hợp ý nhà mới.
Đồng xu ngũ phúc khác đồng xu ngũ đế thế nào?
Đồng xu ngũ đế là bộ năm đồng tiền cổ của năm đời vua nhà Thanh, xâu chung. Đồng xu ngũ phúc là đồng xu đúc mới có hoạ tiết năm con dơi. Hai loại khác nhau về nguồn gốc lẫn hình thức, đừng để mô tả sản phẩm làm nhầm.