Ở Nhật, mèo vẫy tay (maneki-neko) có nhiều kiểu theo vùng gốm: kiểu Tokoname mặt tròn, mắt to, ôm đồng tiền lớn trước ngực; kiểu Seto dáng thon, gần với mèo thật hơn; kiểu Kutani vẽ màu rực rỡ và vàng kim dày đặc. Phần lớn mèo thần tài bán phổ thông ở Việt Nam là hàng làm theo dáng Tokoname, sản xuất ở nhiều nơi.
Bài này dành cho người muốn sưu tầm hoặc mua một con mèo "đúng kiểu Nhật": dáng từng vùng khác nhau ra sao, vài tên gọi hay gặp trong mô tả hàng, dấu hiệu của mèo vẽ tay, và những câu nên hỏi khi người bán giới thiệu là hàng Nhật. Các tích nguồn gốc và ý nghĩa tay trái tay phải chỉ nhắc lướt, vì trọng tâm ở đây là nhận dáng và chất liệu.
Mèo vẫy tay ra đời và lan rộng thế nào
Theo các tư liệu thường được dẫn, mèo vẫy tay đã phổ biến ở Edo, tức Tokyo ngày nay, vào khoảng cuối thời Edo, thế kỷ 19, dưới dạng tượng đất nung nhỏ bán ở các đền chùa và chợ phiên. Có nhiều tích kể về nguồn gốc, gắn với chùa Gotokuji ở Setagaya, đền Imado ở Asakusa và một số nơi khác; mỗi nơi giữ một câu chuyện riêng, không câu chuyện nào được xem là duy nhất đúng.
Sang thế kỷ 20, các vùng gốm lớn bắt đầu làm mèo vẫy tay với số lượng nhiều, mỗi vùng mang dấu tay riêng về dáng, men và cách vẽ. Từ đó mèo đi theo đường buôn bán ra khắp châu Á, được người Hoa gọi là chiêu tài miêu và được người Việt gọi là mèo thần tài, mèo may mắn.
Ở Nhật, người ta còn chọn ngày 29 tháng 9 làm ngày của mèo vẫy tay, theo lối chơi chữ số trong tiếng Nhật đọc gần với "phúc đến". Với người sưu tầm, những chi tiết này giúp hiểu rằng mèo vẫy tay vốn là một dòng mỹ thuật dân gian phong phú, không chỉ là con mèo nhựa vẫy tay trên quầy hàng.
Các tích truyện về nguồn gốc, ý nghĩa tay trái, tay phải, màu lông đã được nhiều nơi kể lại; ở đây chỉ cần nhớ rằng mỗi vùng gốm làm mèo theo cách hiểu và thẩm mỹ riêng, nên không có một con mèo vẫy tay "chuẩn" duy nhất.
Dáng mèo theo từng vùng gốm
Bảng dưới tóm những đặc điểm hay được nhắc khi phân biệt các kiểu mèo Nhật. Đây là nét chung để nhận diện, không phải quy tắc tuyệt đối; xưởng trong cùng vùng vẫn có mẫu khác nhau.
| Kiểu | Vùng | Dáng thường thấy | Màu và trang trí |
|---|---|---|---|
| Tokoname | tỉnh Aichi | Mặt tròn, mắt to tròn, đầu lớn so với thân, tay giơ cao, ôm đồng koban to trước ngực | Nền trắng bóng, tai và má hồng, vòng cổ đỏ, chuông vàng |
| Seto | tỉnh Aichi | Thân thon, mặt dài hơn, dáng gần mèo thật, tay giơ cao quá tai | Thường trắng, vẽ nhẹ, ít chi tiết |
| Kutani | tỉnh Ishikawa | Dáng thay đổi theo xưởng, thường ngồi trang nghiêm | Vẽ kín thân bằng màu đậm và vàng kim, hoa văn dày |
| Imado | Tokyo | Tượng đất nung nhỏ, dáng mộc, thường làm theo cặp | Màu đơn giản, vẽ tay mộc mạc |
| Gotokuji | chùa Gotokuji, Tokyo | Mèo ngồi, giơ tay phải, không cầm đồng tiền | Trắng trơn, nét vẽ tối giản |
Nếu bạn đang nhìn một con mèo mặt tròn ôm đồng tiền to, đó gần như chắc là dáng Tokoname, kể cả khi nó được làm ở nơi khác. Dáng này đã thành hình ảnh mặc định của mèo vẫy tay trên toàn thế giới.
Nhận ra mèo vẽ tay và mèo in decal
Nét bút có đậm nhạt. Ria, lông mày, viền tai vẽ bằng bút lông có đầu nét đậm, đuôi nét thanh, hai bên không giống hệt nhau. Decal in thì nét đều, hai bên đối xứng tuyệt đối.
Màu chồng lên nhau. Ở mèo Kutani vẽ tay, màu được tô từng lớp, nhìn nghiêng thấy độ dày khác nhau giữa các mảng. Decal là một lớp phẳng, có khi lộ mép mờ quanh hình.
Mắt là chỗ khó nhất. Mèo vẽ tay tốt có hai mắt cân, tròng mắt đặt đúng, ánh nhìn có hồn. Đây là chỗ thể hiện tay nghề rõ nhất và cũng là chỗ hàng làm vội lộ ra trước tiên.
Dấu xưởng dưới đáy. Nhiều xưởng Nhật đóng dấu, ký tên hoặc dán tem nhỏ ở đáy. Dấu này giúp tra cứu xuất xứ, nhưng cũng có thể bị làm giả, nên chỉ coi là một gợi ý cùng với các dấu hiệu khác.
Không vẽ tay không có nghĩa là kém. Phần lớn mèo Tokoname hiện đại vẫn kết hợp vẽ tay một phần và in một phần. Đó là cách làm bình thường của gốm sản xuất số lượng lớn, không phải hàng giả. Điều đáng hỏi là phần nào vẽ tay, phần nào in, để giá bán tương xứng với công làm.
Đọc mô tả "hàng Nhật" cho đúng
Trên thị trường Việt Nam, cụm "mèo Nhật" được dùng rất rộng. Có khi nó chỉ dáng Nhật, tức mèo làm theo kiểu Tokoname nhưng sản xuất ở nước khác; có khi chỉ hàng nhập từ Nhật thật. Cả hai đều có thể đẹp, chỉ là giá trị và giá bán khác nhau đáng kể. Bạn nên hỏi thẳng: "làm theo dáng Nhật" hay "sản xuất tại Nhật".
Mèo sản xuất tại Nhật thường có thông tin xưởng, vùng gốm, và chữ trên đồng tiền, yếm viết đúng chữ Nhật, có khi kèm chữ kana. Mèo làm cho thị trường Trung Hoa thường mang câu chúc chữ Hán giản thể như 招财进宝. Không có chữ kana không có nghĩa là hàng giả, nhưng chữ giản thể trên một con mèo quảng cáo "hàng Nhật" là điểm nên hỏi lại.
Mèo Kutani và mèo vẽ tay cao cấp có khi đi kèm hộp gỗ, giấy giới thiệu xưởng. Với món đắt tiền, hãy xin ảnh đáy, ảnh hộp, ảnh dấu xưởng và hỏi chính sách đổi trả nếu xuất xứ không đúng mô tả.
Một dấu hiệu khác là sự đồng đều quá mức. Khi người bán có hàng chục con mèo "vẽ tay Kutani" giống nhau từng nét, rất có thể đó là hàng in. Đồ vẽ tay thật, dù cùng mẫu, vẫn khác nhau ở độ đậm của màu, độ cong của ria, vị trí bông hoa nhỏ trên lưng. Xin ảnh hai, ba con cùng mẫu đặt cạnh nhau là cách kiểm đơn giản mà hiệu quả.
Mèo dáng Nhật trên quầy hàng Việt: chọn kiểu nào
Nếu bạn mua mèo để bày quầy thu ngân chứ không để sưu tầm, dáng Tokoname là lựa chọn dễ nhất. Khách hàng ở Việt Nam đã quen hình ảnh mèo mặt tròn ôm đồng tiền, nhìn là nhận ra ngay, và mẫu này có đủ cỡ, đủ màu, có loại gắn máy vẫy. Men trắng bóng của dáng Tokoname cũng dễ lau, hợp quầy quán ăn, tiệm tạp hoá.
Dáng Seto thon gọn hợp những nơi cần vẻ tinh tế hơn: quầy lễ tân khách sạn nhỏ, tiệm trà, văn phòng thiết kế. Con mèo trông giống mèo thật, ít "hoạt hình", nên ít lấn át phong cách nội thất tối giản. Mèo Seto thường tay cố định, không có máy, nên cũng không phải lo pin.
Mèo vẽ kín màu kiểu Kutani đẹp nhất khi đứng một mình trong tủ kính có đèn, nơi người xem có thể ngắm kỹ hoa văn. Đặt trên quầy đông khách, mèo dễ bị chạm tay, lau nhiều làm mòn lớp vàng, lại dễ bị đặt chồng đồ lên. Nếu thích màu sắc rực rỡ cho quầy, bạn có thể chọn mèo in decal theo lối Kutani, giá mềm hơn và chịu lau tốt hơn.
Bày và giữ mèo gốm Nhật trong tủ sưu tầm
Mèo gốm vẽ tay, nhất là mèo Kutani, cần được đối xử như đồ gốm mỹ thuật hơn là đồ trang trí quầy hàng.
- Bày trong tủ kính để tránh bụi bám vào kẽ hoa văn, chỗ khó lau sạch mà không làm mòn màu.
- Đèn tủ nên là đèn LED ánh sáng ấm, không phát nhiều nhiệt; tránh để nắng chiếu trực tiếp làm phai màu vẽ trên men.
- Lau bằng chổi lông mềm khô; chỉ dùng khăn ẩm khi thật cần, và tránh chà vào chỗ vẽ vàng.
- Nhóm mèo theo vùng hoặc theo kiểu dáng: một hàng Tokoname, một hàng Seto, một hàng Kutani giúp người xem nhận ra khác biệt ngay.
- Giữ lại hộp gốc, giấy đi kèm; với đồ sưu tầm, hộp và giấy là một phần giá trị khi trao đổi về sau.
- Ghi chép nguồn mua, năm mua, ảnh từng con vào một sổ hoặc tệp riêng, tiện tra lại khi bộ sưu tập lớn dần.
Với mèo có máy vẫy trong tủ sưu tầm, tháo pin ra khi không cho chạy. Pin chảy dịch trong lòng một con mèo vẽ tay quý là điều đáng tiếc mà rất dễ tránh.
Chọn con đầu tiên nếu mới bắt đầu sưu tầm
Nếu bạn mới bắt đầu, một con mèo dáng Tokoname trắng, cỡ vừa, vẽ tay một phần là điểm khởi đầu hợp lý: dễ nhận ra, dễ so sánh với những con sau, giá không quá cao. Tiếp theo có thể thêm một con dáng Seto thon gọn để thấy rõ khác biệt về tỉ lệ đầu và thân.
Mèo Kutani là món để dành khi bạn đã quen mắt với nét vẽ, vì giá chênh lệch rộng và dễ gặp hàng vẽ in giả lối Kutani. Mèo Gotokuji trắng trơn, không đồng tiền, là con mèo nhỏ gọn nhiều người mang về làm kỷ niệm sau chuyến đi Tokyo, hợp đặt bàn làm việc.
Dù sưu tầm theo hướng nào, cuối cùng vẫn là mắt bạn quyết định: con mèo có nét mặt bạn thích nhìn mỗi ngày là con đáng giữ nhất. Khi xem thêm mẫu, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy và so với bảng dáng ở trên.
Câu hỏi thường gặp
Mèo thần tài bán ở Việt Nam có phải đều là hàng Nhật không?
Phần lớn là hàng làm theo dáng Nhật, sản xuất ở nhiều nước, không phải nhập từ Nhật. Điều đó không làm con mèo kém ý nghĩa trang trí. Nếu bạn cần hàng sản xuất tại Nhật để sưu tầm, hãy hỏi rõ xuất xứ, xưởng và xin ảnh dấu xưởng.
Mèo Tokoname và mèo Seto khác nhau dễ thấy nhất ở đâu?
Ở tỉ lệ đầu và thân. Mèo Tokoname đầu to, mặt tròn, mắt to, trông như mèo hoạt hình, thường ôm đồng tiền lớn. Mèo Seto thân thon, mặt dài hơn, dáng gần mèo thật, tay giơ cao. Đặt cạnh nhau là nhận ra ngay.
Mèo Kutani có dùng để bày quầy hàng được không?
Được, nhưng mèo Kutani vẽ tay thường đắt và dễ mòn màu nếu lau nhiều, nên hợp tủ trưng bày hơn quầy thu ngân đông khách. Nếu muốn bày quầy, chọn mèo men bóng chữ nung, dễ lau và bền hơn.
Mèo Gotokuji vì sao không cầm đồng tiền?
Mèo ở chùa Gotokuji giữ dáng gốc gắn với tích của chùa: mèo trắng ngồi giơ tay, không cầm tiền hay vật gì. Nhiều người hiểu đây là lời chúc duyên lành hơn là tiền bạc. Đồng tiền koban là chi tiết các vùng gốm thêm vào về sau.
Mua mèo Nhật cũ ở chợ đồ cổ cần để ý gì?
Kiểm vết nứt, vết dán lại ở tai và tay, độ phai của màu vẽ, dấu xưởng dưới đáy. Mèo cũ có vết mòn tự nhiên ở chỗ hay chạm tay. Với món giá cao, nên nhờ người có kinh nghiệm xem giúp trước khi quyết.