Màu của một món tỳ hưu trang sức chỉ cho biết nó trông thế nào, không cho biết nó làm bằng gì. Tỳ hưu đen có thể là obsidian (thuỷ tinh núi lửa), onyx nhuộm, thuỷ tinh đúc hay bạc xi đen; tỳ hưu xanh có thể là phỉ thuý, nephrite, serpentine, thạch anh nhuộm hoặc nhựa. Người mua chọn theo màu nên biết mỗi màu thường đi với những chất liệu nào để hỏi người bán cho đúng.
Bài này đi từng màu phổ biến trên kệ tỳ hưu đeo: đen, xanh lục, vàng, đỏ, trắng, cùng một vài màu ít gặp. Mỗi màu có danh sách chất liệu hay gặp, điểm nhận biết sơ bộ và điều cần hỏi. Phần cuối nói về chuyện chọn màu theo ngũ hành — như một quan niệm để tham khảo, không phải quy tắc.
Tỳ hưu màu đen: obsidian, onyx, thuỷ tinh hay kim loại xi
Obsidian. Thuỷ tinh tự nhiên hình thành khi dung nham nguội nhanh, độ cứng khoảng 5–5,5 Mohs. Soi đèn pin mạnh qua phần mỏng như tai, đuôi đôi khi thấy ánh nâu khói hoặc ánh cầu vồng (obsidian ánh bạc, ánh cầu vồng). Đây là màu đen phổ biến nhất của tỳ hưu đá.
Onyx đen. Tên thương mại của chalcedony (thạch anh vi tinh) màu đen; phần lớn onyx đen trên thị trường được nhuộm, đây là xử lý lâu đời và được chấp nhận nếu ghi rõ. Mặt bóng như sơn mài, đen đều tuyệt đối.
Thuỷ tinh đen đúc khuôn. Rẻ, nét chạm tròn lì vì được ép khuôn, thường có bọt khí nhỏ khi soi kỹ. Không có hại, chỉ cần gọi đúng tên.
Bạc xi đen, thép đen. Con tỳ hưu kim loại được phủ màu đen hoặc oxy hoá tạo màu tối. Cầm lạnh, nặng, gõ nhẹ nghe tiếng kim loại. Lớp đen sẽ mòn ở chỗ nhô cao.
Câu nên hỏi. Đá gì, có nhuộm hay không, đúc hay chạm. Người bán gọi chung "đá đen" mà không nói được tên khoáng vật thì nên xin thêm ảnh soi đèn.
Tỳ hưu màu xanh lục: chất liệu nào hay bị gọi chung là "ngọc"
Màu xanh là nơi tên gọi lộn xộn nhất. Chữ "ngọc" ở Việt Nam được dùng rất rộng, nên bảng dưới tách theo khoáng vật.
| Chất liệu | Đặc điểm nhìn thấy | Điều cần hỏi |
|---|---|---|
| Phỉ thuý (jadeite) | Xanh có thể từ nhạt đến đậm, thường có vân bông, mặt bóng như thuỷ tinh khi đánh kỹ | Loại A (không xử lý), B (tẩy, bơm nhựa), C (nhuộm); có giấy giám định không |
| Nephrite (ngọc bích) | Xanh rau cải, xanh đậm, độ bóng như mỡ, dai, ít giòn | Nguồn đá, có nhuộm hay không |
| Serpentine | Xanh vàng nhạt, mềm hơn (khoảng 3–5 Mohs), dễ xước | Có được bán dưới tên "ngọc" mà không ghi serpentine không |
| Aventurine (thạch anh xanh) | Có ánh lấp lánh li ti do khoáng vật mica bên trong | Tự nhiên hay thuỷ tinh "đá sao" nhân tạo |
| Thạch anh nhuộm xanh | Màu đọng đậm trong khe nứt, lỗ xỏ | Có ghi nhuộm không |
| Thuỷ tinh, nhựa xanh | Trong đều, bọt khí tròn, cầm ấm nhanh | Gọi đúng là thuỷ tinh hoặc nhựa |
Với tỳ hưu ngọc xanh, nếu người bán dùng chữ "ngọc phỉ thuý" và mức giá cao, giấy giám định từ một phòng giám định độc lập là điều nên đòi. Với món giá thấp, chỉ cần người bán gọi đúng tên vật liệu là đủ trung thực.
Tỳ hưu màu vàng và màu đỏ: hoàng long, citrine, mã não, chu sa
Màu vàng. Phổ biến nhất là "hoàng long ngọc", tên thương mại của chalcedony hoặc thạch anh vi tinh màu vàng, có khi vàng chanh, khi vàng nghệ, thường có vân mây. Kế đến là thạch anh vàng: citrine tự nhiên khá hiếm, phần nhiều "citrine" trên thị trường là thạch anh tím được nung chuyển màu, thường có sắc cam đậm ở đáy tinh thể. Thạch anh tóc vàng có những sợi kim rutil vàng trong lòng đá. Và tất nhiên có tỳ hưu vàng kim loại thật hoặc mạ vàng.
Màu đỏ. Mã não đỏ (carnelian) hay được nung để màu đều và đậm hơn; mã não nhuộm đỏ cũng rất phổ biến. Garnet đỏ rượu thường gặp ở dạng hạt vòng hơn là tượng chạm. Mắt hổ đỏ thường là mắt hổ vàng đã nung.
Riêng "tỳ hưu chu sa" cần nói kỹ. Chu sa thật là khoáng vật cinnabar, thành phần thuỷ ngân sulfua, mềm (khoảng 2–2,5 Mohs) và có thể gây hại nếu bị mài thành bột, nung nóng hoặc nuốt phải. Phần lớn tỳ hưu "chu sa" bán làm trang sức là bột chu sa hoặc bột màu trộn nhựa ép khuôn. Bạn nên hỏi rõ thành phần, không mài, không đốt, không để trẻ nhỏ ngậm, không ngâm nước nóng. Nếu không rõ nguồn gốc, chọn mã não đỏ là phương án an toàn hơn cho món đeo sát da hằng ngày.
Ở cả hai màu, dấu hiệu nhuộm thường lộ ra ở lỗ xỏ và kẽ chạm sâu: màu đậm hơn hẳn, như bị đọng lại. Không cần thử phá huỷ; soi kỹ bằng kính lúp 10x đã thấy khá nhiều.
Tỳ hưu màu trắng và các màu ít gặp
Màu trắng, tím, xanh dương ít phổ biến hơn trên kệ tỳ hưu, nhưng vẫn có người tìm. Mỗi màu đi kèm vài chất liệu chính:
- Trắng trong: thạch anh trắng (pha lê tự nhiên) thường có vết nứt bông, sợi mây bên trong; pha lê nhân tạo và thuỷ tinh thì trong veo, đôi khi có bọt khí tròn.
- Trắng đục: bạch ngọc (nephrite trắng), thạch anh trắng sữa, xà cừ, sứ trắng. Bạch ngọc có độ bóng dầu, cầm mát lâu; sứ có lớp men và cầm nhẹ hơn.
- Tím: thạch anh tím (amethyst), màu do sắt và bức xạ tự nhiên, có thể nhạt đi khi phơi nắng gắt kéo dài. Thạch anh tím thường có vùng màu đậm nhạt không đều.
- Xanh dương đậm: lapis lazuli có đốm pyrite vàng lấp lánh, mềm và kỵ hoá chất; sodalite xanh có vân trắng, hay bị bán nhầm thành lapis.
- Nâu vàng có ánh lụa: mắt hổ, nghiêng dưới đèn thấy một dải sáng chạy qua.
- Đen nâu trong: thạch anh khói, nhiều nơi gọi chung là "thạch anh đen".
Màu càng hiếm trên kệ thì càng dễ gặp hàng nhân tạo đóng vai. Gặp màu quá rực, quá đều so với mô tả thường thấy của khoáng vật đó, hãy hỏi thêm về xử lý.
Chọn màu tỳ hưu theo ngũ hành: đọc như một quan niệm
Nhiều người chọn màu tỳ hưu theo mệnh ngũ hành: mệnh Kim chuộng trắng, ánh kim; mệnh Mộc chuộng xanh lục; mệnh Thuỷ chuộng đen, xanh dương; mệnh Hoả chuộng đỏ, hồng, tím; mệnh Thổ chuộng vàng, nâu. Bên cạnh màu "bản mệnh" còn có màu "tương sinh", tức màu của hành sinh ra hành mình. Đây là cách hiểu phổ biến trong sách phong thủy đại chúng.
Cần nói rõ: đây là một quan niệm văn hoá, các trường phái không hoàn toàn thống nhất, và không có cơ sở nào cho thấy màu đá làm thay đổi tiền bạc hay sức khoẻ. Đọc nó như một gợi ý về sở thích, giống chọn màu áo hợp ngày lễ, thì nhẹ nhàng. Biến nó thành nỗi lo "đeo sai màu là hỏng việc" thì không nên.
Trong thực tế, màu hợp nhất thường là màu bạn muốn nhìn mỗi ngày, hợp với tông da, với trang phục đi làm và với các món đang đeo. Người da ngăm thường đẹp với vàng nghệ, đỏ mã não, xanh lục đậm; người da sáng đẹp với trắng, tím nhạt, xanh rêu. Nếu muốn theo ngũ hành, hãy lấy màu ngũ hành làm vòng lọc đầu, rồi chọn chất liệu thật, bền trong nhóm màu đó.
Quan trọng hơn màu là chất liệu đúng tên. Một con tỳ hưu màu hợp mệnh nhưng là nhựa nhuộm bán với giá đá tự nhiên vẫn là món mua hớ.
Hỏi người bán thế nào khi chọn tỳ hưu theo màu
Dưới đây là chuỗi câu hỏi ngắn, dùng được cả khi nhắn tin mua online:
- Màu này là đá gì? Đề nghị người bán ghi tên khoáng vật (ví dụ obsidian, chalcedony, nephrite), không chỉ "đá tự nhiên".
- Màu có qua xử lý không: nhuộm, nung, bơm nhựa, phủ sáp? Xử lý không xấu, giấu xử lý mới là vấn đề.
- Tỳ hưu chạm tay từ khối đá hay ép bột, đúc khuôn? Xin ảnh chụp cận kẽ chân, mặt dưới.
- Kích thước bao nhiêu milimét, nặng bao nhiêu gam? Màu trên ảnh phóng to thường đậm và rực hơn món thật nhỏ xíu trên tay.
- Xin một ảnh chụp dưới ánh sáng ban ngày, không qua bộ lọc. Màu dưới đèn vàng của quầy và đèn trắng của điện thoại có thể khác nhau rất rõ.
- Hỏi chính sách đổi trả nếu màu thực tế khác ảnh đáng kể.
Giữ lại tin nhắn mô tả của người bán. Khi có tranh chấp, mô tả chất liệu bằng chữ là căn cứ rõ nhất.
Giữ màu tỳ hưu bền theo từng nhóm chất liệu
Mỗi màu đi với một nhóm chất liệu, nên cách giữ màu khác nhau. Thạch anh tím, thạch anh hồng, một số loại đá nhuộm có thể nhạt đi khi phơi nắng trực tiếp nhiều giờ liền; thói quen "phơi tỳ hưu dưới nắng" theo lời truyền vì thế không hợp với những món này. Nếu gia đình muốn làm theo tập quán, ánh trăng hoặc nắng sớm ngắn là lựa chọn nhẹ hơn.
Đá nhuộm (onyx, mã não nhuộm, thạch anh nhuộm) kỵ ngâm cồn, nước tẩy rửa, và kỵ ngâm nước nóng lâu; màu có thể loang. Lapis và serpentine mềm, kỵ hoá chất và chà xát mạnh. Thuỷ tinh, pha lê bền màu nhưng dễ mẻ khi va. Kim loại xi màu (đen, vàng) mòn dần ở điểm nhô.
Một nguyên tắc chung: lau bằng khăn mềm hơi ẩm, để khô tự nhiên, cất trong túi vải riêng. Khi thấy màu thay đổi bất thường (bạc màu loang lổ, bong mảng), dừng đeo và hỏi người bán; đó thường là dấu hiệu của lớp nhuộm hoặc lớp phủ chứ không phải đá "hút năng lượng" như một số lời đồn.
Chọn màu là chọn thẩm mỹ và một chút gửi gắm; chọn chất liệu mới là chọn độ bền. Nhớ tách hai việc đó ra, bạn sẽ ít bị lời quảng cáo dẫn dắt hơn.
Câu hỏi thường gặp
Tỳ hưu đen bóng như gương có phải obsidian không?
Chưa chắc. Onyx nhuộm, thuỷ tinh đen và cả nhựa đen đánh bóng đều có thể bóng như gương. Obsidian thường để lộ ánh nâu khói khi soi đèn mạnh qua phần mỏng, cầm mát hơn nhựa. Muốn chắc chắn, cần một nơi giám định đá có thiết bị đo chiết suất, tỉ trọng.
Tỳ hưu màu xanh rẻ có phải ngọc giả không?
Không hẳn là giả, mà có thể là chất liệu khác ngọc phỉ thuý như serpentine, aventurine, thạch anh nhuộm hoặc thuỷ tinh. Những vật liệu đó bán đúng tên với giá phù hợp vẫn là giao dịch sòng phẳng. Vấn đề chỉ xuất hiện khi chúng bị gọi là phỉ thuý.
Đeo tỳ hưu chu sa có hại không?
Chu sa thật chứa thuỷ ngân sulfua, khá ổn định khi nguyên khối nhưng không nên mài, đốt, đun hoặc để trẻ ngậm. Nhiều món chu sa thực chất là bột trộn nhựa. Nếu không rõ thành phần, nên chọn chất liệu khác cho món đeo sát da hằng ngày.
Tỳ hưu thạch anh tím phai màu có sao không?
Thạch anh tím có thể nhạt đi khi tiếp xúc nắng mạnh trong thời gian dài, đây là tính chất khoáng vật bình thường. Món đá không hỏng, chỉ đổi sắc. Để giữ màu, tránh phơi nắng và cất chỗ tối khi không đeo.
Có nên chọn hai màu tỳ hưu trên một chiếc vòng không?
Được, nhiều người phối một con tỳ hưu kim loại với hạt đá màu, hoặc hai màu đá tương phản. Chỉ cần lưu ý độ cứng: đá mềm đặt cạnh đá cứng hoặc kim loại sẽ mau xước, nên có hạt chặn hoặc khoảng cách giữa chúng.
Màu tỳ hưu không hợp mệnh thì có nên tháo ra không?
Chọn màu theo mệnh là một quan niệm tham khảo, các trường phái nói khác nhau và không có căn cứ cho thấy màu sai gây điều xấu. Nếu bạn thích món đang đeo và nó bền, hợp trang phục, không có lý do phải tháo vì lo lắng.