Mặt tỳ hưu đá bọc viền là con tỳ hưu chạm từ ngọc, mã não, thạch anh, obsidian… được gắn vào một khung kim loại (vàng, bạc, đôi khi thép) có khoen treo, thay vì chỉ khoan lỗ xỏ dây. Phần kim loại vừa là chỗ móc dây chuyền, vừa che những điểm dễ mẻ của đá, vừa làm món đồ trông sang hơn. Nhưng bọc không khéo thì đá lỏng, xoay, rơi, hoặc nứt ngay từ lúc thợ ép viền.
Bài này so các kiểu bọc phổ biến cho mặt tỳ hưu đá, cho biết mỗi kiểu hợp với dáng tỳ hưu nào, những chỗ hay hỏng, và cách kiểm một mặt bọc khi mua hoặc khi nhận lại từ thợ.
Bốn kiểu bọc mặt tỳ hưu đá thường gặp
Mỗi kiểu có cách giữ đá khác nhau. Khi xem mẫu, nhận ra kiểu bọc giúp bạn đoán được độ bền.
| Kiểu bọc | Cách giữ đá | Hợp với | Điểm yếu |
|---|---|---|---|
| Mũ treo dán keo | Một chóp kim loại nhỏ có khoen, cắm chốt vào lỗ khoan trên đầu hoặc lưng tỳ hưu, cố định bằng keo | Mặt nhỏ, giá mềm, muốn thấy trọn con tỳ hưu | Keo lão hoá, gặp nước nóng, hoá chất có thể bung |
| Chấu giữ | Ba đến sáu chấu kim loại bấu vào các điểm trên thân đá | Tỳ hưu tròn khối, cần lộ nhiều đá | Chấu móc vải, có thể bật khi va; đá mềm bị chấu cấn mẻ |
| Viền ôm (bọc khung) | Một dải kim loại ôm quanh chu vi mặt đá, gấp mép giữ | Mặt tỳ hưu phù điêu dẹt, dạng bài | Che một phần đá; ép viền mạnh tay dễ nứt đá |
| Lồng dây, quấn dây | Dây kim loại uốn ôm quanh con tỳ hưu thành lồng hoặc quấn chéo | Đá hình dáng không đều, không muốn khoan | Dây mảnh có thể giãn, đá xoay trong lồng |
Với tỳ hưu tròn khối, kiểu chấu hoặc mũ treo phổ biến nhất vì giữ được dáng con vật. Với mặt phù điêu dẹt kiểu ngọc bài, viền ôm cho cảm giác chắc chắn và cổ điển. Một số mặt kết hợp: viền ôm phần đế, chấu giữ phần đầu.
Vì sao bọc viền lại giúp tỳ hưu đá bền hơn
Tỳ hưu đá đeo cổ có hai điểm yếu cố hữu. Thứ nhất là lỗ khoan: lỗ xỏ ngang qua thân làm thành đá ở hai đầu lỗ mỏng đi, dây kéo lâu ngày có thể làm mẻ mép lỗ, nhất là với đá giòn như obsidian, thạch anh. Thứ hai là các chi tiết nhô ra như sừng, tai, đuôi — chỉ một cú va vào mép bàn là gãy.
Khung kim loại giải quyết cả hai. Khoen treo bằng kim loại thay cho lỗ xỏ, lực kéo của dây dồn lên kim loại chứ không lên đá. Viền ôm hoặc chấu đặt đúng chỗ còn che những điểm dễ va. Vì vậy với mặt tỳ hưu đá đeo hằng ngày, nhất là đá có giá trị như phỉ thuý, bọc viền thường được thợ khuyên.
Đổi lại, đá bị che bớt, và món đồ phụ thuộc vào chất lượng khung. Khung bạc mỏng, chấu yếu, keo kém thì "bảo vệ" lại thành điểm hỏng. Bọc viền cũng làm mặt nặng hơn một chút, cần chọn dây chuyền đủ khoẻ.
Với ngọc phỉ thuý, nhiều người còn có thói quen bọc vàng để ngọc "tôn" hơn, theo thẩm mỹ phổ biến ở Hồng Kông, Thượng Hải xưa. Đó là lựa chọn thẩm mỹ; về độ bền, kiểu bọc đúng mới là điều quyết định.
Những chỗ hay lỏng, hay hỏng trên mặt tỳ hưu bọc viền
Keo dưới mũ treo. Mũ treo dán keo là kiểu hỏng phổ biến nhất. Keo epoxy tốt bền nhiều năm, nhưng nước nóng, sữa tắm, nước rửa tay khô chứa cồn và thời gian làm keo giòn dần. Dấu hiệu sớm: con tỳ hưu xoay nhẹ quanh mũ treo khi bạn vặn thử.
Chấu mòn hoặc bật. Chấu ở mặt ngoài cọ áo, cọ da, mòn mỏng dần. Chấu móc vào sợi len, vải ren rồi bị kéo bật ra. Đá có thể rơi mà người đeo không biết.
Viền ôm hở mép. Viền ép không đều để lại khe giữa kim loại và đá; bụi, mồ hôi vào khe, đá có thể lắc nhẹ. Khe lớn dần khi va đập.
Khoen treo mòn. Khoen nơi dây chuyền đi qua bị mài mòn theo thời gian, nhất là khi dây và khoen khác độ cứng. Khoen mòn mỏng thì một ngày dây kéo đứt khoen.
Đá nứt từ điểm chấu. Thợ siết chấu quá tay hoặc chấu đặt vào điểm yếu của đá (chỗ có vết nứt sẵn) có thể làm nứt từ đó. Vết nứt nhỏ đôi khi chỉ lộ ra sau vài tháng.
Nước đọng sau đáy kín. Kiểu viền có đáy kín phía sau giữ nước khi tắm, lâu ngày để lại vệt ố, mốc ở mặt sau đá.
Kiểm một mặt tỳ hưu bọc viền khi mua hoặc nhận lại từ thợ
Mười phút kiểm tra có thể giữ cho viên đá không rơi mất. Làm theo thứ tự:
- Cầm mặt dây, dùng ngón tay giữ khung và vặn nhẹ con tỳ hưu. Đá không được xoay, lắc hay kêu lạch cạch.
- Lắc nhẹ sát tai. Có tiếng lách cách là có chỗ lỏng.
- Nhìn kỹ các chấu bằng kính lúp: đầu chấu phải ôm sát mặt đá, không hở, không có chấu nào ngắn hơn hẳn.
- Lướt một miếng khăn len hoặc vải mỏng qua mặt dây. Nếu vải bị móc, đầu chấu đang sắc hoặc vểnh.
- Xem mũ treo: mép keo có lộ ra, ố vàng hay không; mũ có thẳng trục với thân tỳ hưu không. Mũ lệch làm mặt dây đeo bị nghiêng.
- Xem khoen: đủ dày, vừa với dây chuyền định dùng, mặt trong trơn, không sắc.
- Soi đèn qua đá ở vùng gần chấu, viền để tìm vết nứt mới. So với ảnh trước khi giao thợ nếu là món mang đi bọc.
- Hỏi ký hiệu kim loại của khung (vàng bao nhiêu tuổi, bạc 925…) và trọng lượng phần kim loại nếu bọc vàng.
Với món mang đi bọc, chụp ảnh viên đá từ mọi phía trước khi giao, ghi rõ trên phiếu tình trạng đá. Nếu có vết nứt, nói trước với thợ để họ chọn kiểu bọc tránh vùng đó.
Chọn kiểu bọc theo dáng con tỳ hưu
Cùng là mặt tỳ hưu đá, nhưng dáng khác nhau thì kiểu bọc hợp cũng khác. Một vài gợi ý theo kinh nghiệm của thợ:
- Tỳ hưu nằm tròn khối, cỡ nhỏ: mũ treo cắm chốt trên lưng hoặc đầu là gọn nhất, giữ trọn dáng con vật. Nên dùng chốt đủ dài, lỗ khoan đủ sâu để keo bám nhiều.
- Tỳ hưu tròn khối, cỡ lớn, đá nặng: chấu ở bốn đến sáu điểm kết hợp khoen đúc liền khung. Chỉ mũ treo dán keo là không đủ chắc cho khối đá nặng lủng lẳng.
- Tỳ hưu phù điêu trên mặt bài dẹt: viền ôm quanh chu vi, có thể chừa đáy hở để ánh sáng xuyên qua đá, cho ngọc trong trông tươi hơn.
- Tỳ hưu có sừng, đuôi nhô cao mảnh: nên có một chấu hoặc một đoạn viền che gần chi tiết mảnh nhất, vì đó là chỗ gãy trước tiên khi va.
- Tỳ hưu ôm tiền, ôm nén có khoảng rỗng giữa chân: lồng dây luồn qua khoảng rỗng giữ rất chắc mà không cần khoan, hợp với đá giòn.
- Tỳ hưu đá đã có lỗ xỏ ngang: có thể luồn một trục kim loại qua lỗ, hai đầu trục gắn vào khung, giữ đá chắc mà không cần chấu.
Khi đặt bọc, nên nhờ thợ cầm viên đá xem trước rồi mới đề xuất kiểu khung. Mang theo cả dây chuyền định dùng để thợ làm khoen vừa cỡ. Một thợ tốt sẽ giải thích vì sao chọn kiểu này mà không chọn kiểu kia, dựa trên dáng và độ giòn của đá. Nếu thợ chỉ có một kiểu cho mọi viên đá, bạn nên hỏi thêm vài nơi.
Chọn kim loại cho khung: vàng, bạc hay thép
Vàng 18K và vàng tây là lựa chọn phổ biến cho mặt tỳ hưu ngọc, phỉ thuý: đủ cứng để chấu không mềm oặt, ít xỉn, màu ấm làm nổi xanh của ngọc. Vàng 24K rất mềm, chấu và viền dễ biến dạng, không hợp để giữ đá đeo hằng ngày dù màu đẹp.
Bạc 925 rẻ hơn, hợp với đá tối màu như obsidian, mắt hổ, thạch anh khói. Bạc mềm hơn vàng 18K, chấu cần làm dày hơn; bạc cũng xỉn, nhưng khung bạc xỉn đôi khi lại tạo vẻ cổ. Bạc xi vàng là phương án trung gian, lớp xi sẽ mòn ở cạnh khung.
Thép không gỉ ít gặp ở khung bọc thủ công vì khó gia công, chủ yếu xuất hiện ở mũ treo đúc sẵn. Hợp kim mạ rẻ nhất, cũng nhanh hỏng nhất.
Theo quan niệm của nhiều người, tỳ hưu bọc vàng mang thêm ý "vàng giữ ngọc", sang trọng, hợp làm quà biếu. Về thực tế, hãy chọn kim loại theo đá và theo cách đeo: đá quý, đeo hằng ngày, chọn vàng 18K; đá giá vừa, đeo xen kẽ, bạc 925 là đủ.
Giữ gìn và sửa mặt tỳ hưu bọc viền
Làm sạch mặt bọc viền cần tính cả hai vật liệu. Nhúng nhanh nước ấm pha xà phòng dịu, chải nhẹ kẽ chấu bằng bàn chải mềm, xả sạch, thấm khô kỹ, đặc biệt ở khe giữa đá và kim loại. Không ngâm lâu với kiểu mũ treo dán keo. Không dùng dung dịch tẩy bạc nếu đá là loại xốp hoặc nhuộm, vì dung dịch thấm vào đá.
Mỗi vài tháng, kiểm lại chấu và độ chắc của đá theo các bước ở trên. Phát hiện lỏng sớm thì thợ chỉ cần siết chấu, dán lại keo, rất nhanh. Để đến lúc đá rơi mới sửa thì có khi đã mất đá.
Khi mang mặt tỳ hưu đi sửa, nói rõ loại đá. Một số đá như obsidian, fluorite, lapis không chịu được nhiệt khi thợ hàn gần, cần tháo ra trước. Thợ cẩn thận sẽ hỏi bạn điều này; nếu không hỏi, bạn hãy chủ động nói.
Nếu đang chọn mặt tỳ hưu bọc viền mới, có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy, rồi dùng danh sách kiểm tra trong bài khi nhận hàng.
Câu hỏi thường gặp
Mặt tỳ hưu đá nên bọc viền hay chỉ khoan lỗ xỏ dây?
Khoan lỗ xỏ dây rẻ, nhẹ, thấy trọn đá, hợp đá dai như nephrite. Bọc viền bền hơn cho đá giòn, đá giá trị, đeo hằng ngày, vì lực kéo dồn lên khoen kim loại. Nếu đá đã có lỗ khoan, vẫn có thể bọc thêm khi cần.
Mũ treo dán keo có bền không?
Keo tốt, thợ làm kỹ có thể bền nhiều năm. Điểm yếu là keo lão hoá khi gặp nước nóng, cồn, hoá chất. Kiểm tra định kỳ bằng cách vặn nhẹ con tỳ hưu; nếu xoay, mang đi dán lại ngay trước khi rơi.
Bọc viền có làm đá nứt không?
Có thể nếu thợ ép viền hoặc siết chấu quá mạnh, hoặc đá đã có vết nứt sẵn. Thợ có kinh nghiệm sẽ soi đá trước và chọn kiểu bọc tránh vùng yếu. Nên chụp ảnh đá trước khi giao thợ.
Bọc vàng 24K cho mặt tỳ hưu ngọc được không?
Được về mặt thẩm mỹ nhưng vàng 24K rất mềm, chấu và viền dễ biến dạng khi va, đá có thể lỏng. Vàng 18K thường được thợ khuyên cho khung giữ đá đeo hằng ngày vì cứng hơn mà vẫn đẹp màu.
Mặt tỳ hưu bọc viền đeo khi tắm được không?
Nước làm keo và khe viền mau xuống cấp, nước đọng sau đáy kín gây ố. Nên tháo ra khi tắm, rửa tay bằng dung dịch có cồn. Theo tập quán, nhiều gia đình cũng tháo tỳ hưu khi tắm nên đây là thói quen hợp lý.
Có thể tháo đá ra khỏi khung cũ để bọc khung mới không?
Thường được. Thợ sẽ mở chấu hoặc viền, hoặc làm mềm keo để lấy đá ra. Rủi ro là đá mẻ ở điểm tiếp xúc, nên chọn thợ quen việc, nói rõ loại đá và chấp nhận để thợ xem trước.