Thứ làm tỳ hưu đeo hằng ngày xuống cấp nhanh nhất thường không phải va đập mà là những thứ bạn bôi, xịt lên người mỗi sáng: nước hoa và keo xịt tóc có cồn, kem chống nắng và kem dưỡng có dầu, nước rửa tay khô, cùng mồ hôi. Chúng làm bạc đen nhanh, lớp xi mòn sớm, đá xốp và đá nhuộm đổi màu, hổ phách mờ dính, keo dán mũ treo yếu đi.
Bài này đi theo từng chất liệu tỳ hưu phổ biến: bạc, vàng, thép, đá cứng, đá mềm và đá xốp, hổ phách, trầm gỗ, xem mỗi loại sợ chất gì. Sau đó là quy tắc "đeo sau cùng, tháo trước tiên", cách làm sạch khi lỡ dính, và những thói quen nhỏ cho người ra nhiều mồ hôi.
Mỗi chất liệu tỳ hưu sợ gì trong bàn trang điểm
Bảng tóm tắt theo chất liệu. Mức độ là ước lượng thực tế khi đeo hằng ngày, không phải thí nghiệm.
| Chất liệu | Nhạy với | Biểu hiện thường gặp |
|---|---|---|
| Bạc 925 | Hợp chất lưu huỳnh (một số kem, thuốc nhuộm tóc, mồ hôi), clo | Xỉn vàng rồi đen, nhất là mặt dưới, kẽ chạm |
| Bạc xi, đồng mạ, hợp kim mạ | Cồn, dầu, mồ hôi axit, chà xát | Lớp xi mòn loang, lộ lõi ở chỗ nhô |
| Vàng 18K, vàng tây | Ít nhạy; vàng tuổi thấp có thể xỉn nhẹ với clo, mồ hôi | Mất bóng do lớp dầu, kem bám |
| Thép 316L, titan | Rất ít | Mờ do kem, dầu bám; lớp mạ màu vẫn mòn |
| Đá cứng (thạch anh, mã não, obsidian) | Ít nhạy hoá chất; đá nhuộm có thể phai với cồn | Mờ bóng do màng dầu, kem chống nắng |
| Đá mềm, xốp (lapis, ngọc lam, malachite, serpentine) | Cồn, axit, dầu, nước hoa | Đổi màu, mất bóng, loang vết |
| Hổ phách, san hô, xà cừ | Cồn, dung môi, nhiệt, axit | Mờ, dính, mất bóng, có thể nứt |
| Trầm, gỗ | Nước, xà phòng, dầu thơm khác mùi | Mất mùi tự nhiên, sẫm màu, có thể nứt |
Đọc bảng theo nguyên tắc: một món tỳ hưu có nhiều chất liệu thì tính theo chất liệu yếu nhất. Vòng obsidian chặn tỳ hưu bạc xỉn vì bạc; mặt ngọc bọc vàng với mũ treo dán keo thì yếu ở keo.
Nước hoa, keo xịt tóc và nước rửa tay khô: vấn đề nằm ở cồn
Phần lớn nước hoa, keo xịt tóc, nước rửa tay khô có cồn với hàm lượng cao, cộng tinh dầu và hương liệu. Cồn bay hơi nhanh nên với kim loại cứng và đá cứng, tác động không lớn. Nhưng với các vật liệu hữu cơ như hổ phách, xà cừ, với đá xốp, đá nhuộm, và với lớp keo, lớp phủ nhựa trên bề mặt đá, cồn là dung môi: nó làm mặt mờ, làm màu nhuộm loang, làm keo mềm dần.
Thói quen hay gặp là đeo vòng xong mới xịt nước hoa lên cổ tay, hoặc đeo mặt dây rồi xịt lên cổ. Giọt nước hoa đọng ngay trên con tỳ hưu, lặp lại mỗi ngày, vài tháng sau thấy mặt đá mất bóng ở đúng chỗ đó. Chỉ cần đổi thứ tự là tránh được.
Nước rửa tay khô là thủ phạm khó tránh nhất với nhẫn tỳ hưu, vì bạn chà cả bàn tay. Nếu dùng thường xuyên, chọn nhẫn bằng vàng, thép, titan hoặc đá cứng không nhuộm; nhẫn hổ phách, nhẫn có mũ dán keo nên tháo khi sát khuẩn, hoặc chuyển sang đeo mặt dây.
Keo xịt tóc khi khô để lại lớp màng nhựa mỏng trên mặt dây, làm đá trong trông đục. Xịt tóc xong, đợi khô vài phút rồi mới đeo mặt dây; nếu đã dính, rửa bằng nước ấm pha xà phòng dịu là hết.
Kem chống nắng, kem dưỡng: màng dầu và hạt khoáng
Kem chống nắng vật lý chứa kẽm oxit, titan dioxit dạng hạt mịn; kem chống nắng hoá học và kem dưỡng có dầu, silicon. Khi đeo vòng, nhẫn, các chất này bám vào kẽ chạm của tỳ hưu thành lớp màng xám, làm đá mất độ trong và kim loại mất bóng. Hạt khoáng trong kem còn có thể đóng vai bột mài rất nhẹ khi vòng cọ qua lại trên da cả ngày.
Với bạc, một số mỹ phẩm và thuốc bôi có hợp chất lưu huỳnh làm bạc đen nhanh hơn bình thường. Người hay nhuộm tóc, uốn tóc có thể thấy dây chuyền bạc đen hẳn sau vài ngày vì hoá chất bám trên tóc, cổ áo. Nên tháo đồ bạc khi làm tóc ở tiệm.
Với đá mềm và đá xốp, dầu thấm vào lỗ rỗng, lâu dần làm màu sẫm không đều. Ngọc lam, lapis đặc biệt dễ bị như vậy.
Cách xử lý đơn giản: bôi kem trước, đợi kem thấm khô, lau tay sạch rồi mới đeo. Cuối ngày, rửa món tỳ hưu bằng nước ấm pha xà phòng dịu (trừ trầm, gỗ, hổ phách chỉ nên lau ẩm), thấm khô. Thói quen này mất hai phút mà giữ được độ bóng của món đồ rất lâu.
Mồ hôi: vì sao cùng một món mà người này đeo đen nhanh, người kia không
Thành phần mồ hôi khác nhau. Mồ hôi có nước, muối, axit lactic, urê và nhiều chất khác, tỉ lệ khác nhau theo người, theo chế độ ăn, theo mức vận động và thời tiết. Vì vậy cùng một chiếc nhẫn bạc, người này đeo cả năm vẫn sáng, người kia vài tuần đã đen.
Không phải dấu hiệu bệnh. Có lời đồn bạc đen là cơ thể "có độc" hay "bị gió". Bạc đen chủ yếu do bạc phản ứng với hợp chất lưu huỳnh trong không khí, mồ hôi, mỹ phẩm. Nếu bạn lo về sức khoẻ, hãy hỏi bác sĩ, đừng dựa vào màu chiếc nhẫn.
Khí hậu nóng ẩm làm nặng hơn. Mùa hè miền Nam, mùa nồm miền Bắc, người làm việc ngoài trời ra nhiều mồ hôi thấy bạc, đồng, hợp kim mạ xuống màu nhanh hơn hẳn mùa khô.
Đồng để vệt xanh trên da. Tỳ hưu đồng hoặc bạc pha nhiều đồng gặp mồ hôi có thể để lại vệt xanh. Rửa xà phòng là sạch; không phải dị ứng, nhưng nếu da ngứa, mẩn kéo dài thì nên đi khám da liễu.
Chọn chất liệu theo cơ địa. Người ra nhiều mồ hôi nên cân nhắc tỳ hưu vàng, thép 316L, titan, đá cứng không nhuộm; bạc thì chấp nhận lau thường xuyên hoặc chọn bạc giả cổ vốn đã có lớp tối.
Quy tắc "đeo sau cùng, tháo trước tiên" trong một ngày
Người làm trang sức hay dặn khách một nguyên tắc ngắn: trang sức là thứ đeo sau cùng khi chuẩn bị ra ngoài và tháo trước tiên khi về nhà. Áp dụng cho tỳ hưu:
- Buổi sáng: tắm, bôi kem dưỡng, kem chống nắng, xịt nước hoa, xịt tóc, mặc quần áo xong xuôi.
- Rửa và lau khô tay để bỏ lớp kem còn dính.
- Lúc này mới đeo vòng, nhẫn, mặt dây tỳ hưu.
- Trong ngày: tháo nhẫn khi dùng nước rửa tay khô nhiều lần, khi rửa bát, lau dọn bằng chất tẩy, khi tập thể thao ra nhiều mồ hôi.
- Buổi tối về nhà: tháo tỳ hưu trước khi tẩy trang, tắm, bôi kem đêm.
- Lau món đồ bằng khăn mềm khô, hoặc rửa nhanh nếu chất liệu cho phép, rồi cất vào chỗ riêng, sạch sẽ.
Theo tập quán của nhiều gia đình, tỳ hưu tháo ra được đặt ở chỗ cao ráo, sạch, không để lẫn với đồ bẩn. Thói quen ấy trùng với cách bảo quản tốt: một khay nhỏ có lót vải ở bàn đầu giường là đủ.
Dấu hiệu tỳ hưu đã bị mỹ phẩm, mồ hôi ảnh hưởng và khi nào mang đi thợ
Hoá chất tác động từ từ nên người đeo hằng ngày thường không nhận ra. Mỗi tháng một lần, cầm món tỳ hưu ra chỗ sáng và xem các dấu hiệu sau:
- Kẽ chạm xám, đục: màng kem, dầu, bụi tích lại. Rửa nước ấm xà phòng dịu là sạch; chưa cần thợ.
- Bạc đen loang cả mặt trên: bạc đã xỉn nặng. Khăn đánh bạc xử lý được phần lớn; xỉn quá dày, nhiều kẽ sâu thì thợ bạc làm sáng bằng máy nhanh và đều hơn.
- Lớp xi vàng, xi đen mòn lộ màu khác ở sừng, lưng, mặt dưới: lớp mạ đã hao. Không tự phủ được; muốn đều màu phải mang đi xi lại.
- Mặt đá mờ, mất bóng ở một vùng: thường là chỗ hay dính nước hoa, nước rửa tay. Với đá cứng, thợ đánh bóng lại được; với hổ phách, đá xốp thì khó, nên đổi thói quen trước khi hỏng thêm.
- Màu đá loang, đậm nhạt bất thường: dấu hiệu đá nhuộm phai hoặc dầu thấm vào đá xốp. Hỏi người bán về xử lý ban đầu; thường không phục hồi hoàn toàn được.
- Con tỳ hưu xoay quanh mũ treo, đá lắc trong chấu: keo yếu hoặc chấu lỏng. Tháo ra ngay, mang thợ dán lại, siết lại trước khi rơi mất.
- Dây chun nhão, dính, ngả vàng: dây đã ngấm dầu. Thay dây mới, đừng đợi đứt.
Phát hiện sớm thì phần lớn các dấu hiệu trên chỉ cần một lần rửa hoặc một lần thợ chỉnh nhỏ. Để lâu, hư hại cộng dồn, có khi phải thay cả lớp xi hoặc chấp nhận đá mất bóng vĩnh viễn.
Lỡ dính hoá chất: làm sạch từng loại tỳ hưu
Bạc, vàng, thép: rửa nước ấm pha vài giọt nước rửa bát, chải nhẹ kẽ chạm bằng bàn chải lông mềm, xả sạch, thấm khô. Bạc đã đen thì lau khăn đánh bạc; nếu là bạc giả cổ, chỉ lau phần nhô.
Đá cứng (thạch anh, mã não, obsidian, mắt hổ): rửa giống kim loại. Không ngâm lâu với đá nhuộm.
Đá mềm, xốp (lapis, ngọc lam, malachite): chỉ lau bằng khăn ẩm, không xà phòng mạnh, không ngâm, không máy siêu âm. Lau khô ngay.
Hổ phách: lau khăn ẩm, thấm khô; mặt mờ có thể lau một chút dầu ô liu trên khăn rồi lau lại khăn khô.
Trầm, gỗ: lau khăn khô, không rửa nước, không xịt nước hoa lên để "giữ mùi" — mùi nước hoa che mùi gỗ và cồn làm gỗ khô.
Với vòng xâu dây chun, sau khi rửa nên để khô tự nhiên, không sấy, vì nhiệt làm chun giòn. Nếu dây đã ngả màu, chảy nhão do dính kem dầu lâu ngày, nên thay dây. Món có mũ treo dán keo: chỉ lau, không ngâm.
Câu hỏi thường gặp
Xịt nước hoa trước hay sau khi đeo tỳ hưu?
Nên xịt nước hoa trước, đợi khô hẳn rồi mới đeo. Cồn và tinh dầu trong nước hoa ít hại kim loại cứng, nhưng làm hổ phách, đá xốp, đá nhuộm mờ và đổi màu, làm keo dán yếu đi. Đổi thứ tự là cách đơn giản nhất để tránh.
Vì sao tỳ hưu bạc đeo vài tuần đã đen?
Bạc phản ứng với hợp chất lưu huỳnh trong không khí, mồ hôi, mỹ phẩm, thuốc nhuộm tóc tạo thành lớp đen. Người ra nhiều mồ hôi, sống nơi nóng ẩm, dùng nhiều mỹ phẩm thấy bạc đen nhanh hơn. Lau khăn đánh bạc thường xuyên là sáng lại.
Bạc đen khi đeo có phải cơ thể có vấn đề sức khoẻ không?
Không có căn cứ để coi bạc đen là dấu hiệu bệnh. Màu đen chủ yếu do phản ứng hoá học thông thường. Nếu bạn lo lắng về sức khoẻ, hãy đi khám bác sĩ, không nên dựa vào màu của trang sức để tự đoán.
Kem chống nắng có làm hỏng tỳ hưu đá không?
Kem chống nắng không làm hỏng đá cứng nhưng để lại màng dầu và hạt khoáng làm đá mờ, kẽ chạm xám. Với đá xốp như ngọc lam, lapis, dầu có thể thấm làm sẫm màu. Bôi kem, đợi khô, lau tay rồi mới đeo.
Dùng nước rửa tay khô nhiều có nên tháo nhẫn tỳ hưu không?
Nên tháo nếu nhẫn có hổ phách, đá xốp, đá nhuộm hoặc mũ dán keo. Với nhẫn vàng, thép, titan, đá cứng không nhuộm thì ảnh hưởng ít hơn, nhưng vẫn nên rửa nhẫn bằng nước sạch cuối ngày để bỏ cặn.
Có nên xịt nước hoa lên vòng trầm tỳ hưu cho thơm không?
Không nên. Cồn làm gỗ trầm khô, sẫm màu và mùi nước hoa che mất mùi tự nhiên của trầm. Muốn vòng giữ mùi, đeo thường xuyên, cất trong hộp kín và tránh nước, nắng gắt.