Mã não đỏ trên thị trường có ba nguồn màu: màu tự nhiên do ôxít sắt trong đá, màu được đẩy đậm hơn bằng cách nung, và màu nhuộm thấm vào lỗ xốp. Đỏ tự nhiên thường là cam đỏ, đỏ nâu, đậm nhạt xen nhau theo vân; đỏ nung đều và ấm hơn; đỏ nhuộm hay tươi như son, màu đọng đậm ở khe nứt và lớp vân xốp.
Cả ba đều là mã não thật. Khác nhau ở chỗ người mua muốn trả tiền cho điều gì: nếu bạn chỉ cần một chuỗi đỏ đẹp làm quà Tết, hàng nhuộm đạt yêu cầu; nếu bạn muốn món đồ có màu nguyên bản của đá, cần biết cách nhìn. Bài này giải thích từng nguồn màu, cách soi bằng đèn pin, cách chọn vòng, tượng, mặt dây đỏ và cách giữ màu cho lâu.
Vì sao mã não có màu đỏ
Màu đỏ, cam, nâu đỏ của mã não chủ yếu đến từ ôxít sắt, cụ thể là các khoáng sắt như hematit hoặc goethit phân tán li ti giữa các lớp thạch anh vi tinh. Lượng sắt ít thì đá ngả cam vàng, nhiều hơn thì cam đỏ, đậm hơn nữa thì đỏ nâu. Giới đá quý gọi chalcedony màu cam đỏ là carnelian, màu nâu đỏ đậm là sard; ranh giới giữa hai tên không thật rõ, nhiều nơi gọi chung.
Vì sắt không phân bố đều khi đá hình thành, một khối mã não đỏ tự nhiên thường có chỗ đậm chỗ nhạt, có lớp trắng đục xen giữa, có vệt mây. Khi soi đèn, ánh sáng xuyên qua lớp đỏ cho sắc ấm như than hồng, khá dễ chịu. Đây chính là vẻ mà người chơi đá thích ở mã não đỏ tự nhiên: không đều, nhưng sống động.
Khi được nung, các khoáng sắt chứa nước như goethit mất nước và chuyển thành hematit, sắc vàng nâu chuyển sang cam đỏ, đỏ. Đây là phản ứng hoá học có thật, đã được thợ thủ công khai thác từ thời cổ, như các hạt carnelian thời văn minh sông Ấn. Vì vậy, nhiều món "mã não đỏ tự nhiên" thực ra là đá tự nhiên đã qua nung, một cách xử lý được xem là ổn định và khó phát hiện bằng mắt.
Ba loại mã não đỏ và dấu hiệu nhận biết
Bảng dưới gom những dấu hiệu hay dùng để phân biệt bằng mắt và đèn pin. Không có dấu hiệu nào chắc chắn tuyệt đối; nên xem nhiều dấu hiệu cùng lúc, và với món giá trị cao thì cần phòng giám định.
| Loại | Sắc đỏ | Khi soi đèn | Vân và khe nứt | Độ bền màu |
|---|---|---|---|---|
| Đỏ tự nhiên | Cam đỏ, đỏ nâu, có chỗ nhạt ngả vàng hoặc trắng | Ánh ấm, màu chuyển dần, có vệt mây | Màu theo vân nhưng không đọng ở khe nứt | Bền |
| Đỏ nung | Cam đỏ đều hơn, ít vùng vàng | Ánh ấm, đồng đều hơn đá tự nhiên | Vân vẫn còn, khó thấy khác biệt | Bền, đây là xử lý ổn định |
| Đỏ nhuộm | Đỏ tươi như son, đỏ cờ, có khi ngả hồng | Màu tập trung ở lớp xốp, lớp chặt gần như trắng trong | Màu đậm hơn hẳn ở khe nứt, quanh lỗ xỏ | Tuỳ thuốc nhuộm, có loại phai khi gặp nắng, hoá chất |
| Thuỷ tinh đỏ giả mã não | Đỏ đều tuyệt đối hoặc vân lặp lại | Có thể thấy bọt khí tròn | Không có lớp vân thật, có khi có đường khuôn | Màu bền nhưng không phải đá |
Dấu hiệu dễ thấy nhất của hàng nhuộm là màu đọng ở khe nứt và quanh miệng lỗ xỏ hạt. Thuốc nhuộm đi theo đường dễ thấm nhất, nên những chỗ đá bị rạn thường đậm hẳn, như vệt mực loang trên giấy.
Soi một chuỗi mã não đỏ bằng đèn pin điện thoại
Bạn không cần dụng cụ chuyên nghiệp để có được ấn tượng ban đầu. Đèn pin điện thoại và một chỗ hơi tối là đủ:
- Đặt chuỗi lên tờ giấy trắng dưới ánh sáng ban ngày, nhìn tổng thể độ đều màu giữa các hạt. Cả chuỗi đỏ giống nhau như đúc là dấu hiệu đầu tiên cần lưu ý.
- Cầm từng hạt, bật đèn pin áp sát một bên, nhìn từ phía đối diện. Hạt mã não thường cho ánh sáng lọt qua, hiện vân lớp hoặc vệt mây.
- Quan sát xem màu phân bố ra sao: đỏ chuyển dần, đan xen lớp nhạt là dấu hiệu của đá tự nhiên hoặc đá nung; lớp đỏ đậm xen lớp gần như trong suốt không màu là kiểu hay gặp ở hàng nhuộm.
- Nhìn kỹ miệng lỗ xỏ và các vết rạn. Màu đậm như mực đọng ở đây là dấu hiệu nhuộm rõ nhất.
- Tìm bọt khí tròn nhỏ trong hạt. Bọt khí tròn hay gặp ở thuỷ tinh, không có ở mã não.
- Chụp ảnh lại khi soi để so sánh giữa các chuỗi, hoặc gửi cho người bán hỏi thêm.
Kết quả soi chỉ giúp bạn đặt câu hỏi đúng cho người bán. Đá nung rất khó phân biệt với đá tự nhiên chưa xử lý bằng mắt thường, kể cả với người có kinh nghiệm.
Chọn vòng mã não đỏ cho đeo hằng ngày
Vòng là dạng mã não đỏ bán chạy nhất. Ngoài chuyện màu, vài điểm sau quyết định chuỗi có đeo thoải mái và bền không:
- Cỡ hạt: cổ tay nhỏ (chu vi dưới 15 cm) thường hợp hạt 6–8 mm; cổ tay trung bình hợp 8–10 mm; hạt 12 mm trở lên khá nặng, hợp người cổ tay to hoặc đeo như điểm nhấn.
- Chu vi vòng: đo cổ tay bằng thước dây, cộng thêm khoảng 1–2 cm để vòng không bó. Vòng quá chật làm chun nhanh giãn và hằn da.
- Độ tròn và độ bóng: lăn chuỗi trên mặt bàn, hạt méo sẽ lăn lệch. Bề mặt nên bóng đều, không có vết mài xước.
- Lỗ xỏ: lỗ nên ở chính giữa hạt, không lệch, miệng lỗ không mẻ. Lỗ mẻ sắc cạnh sẽ cứa dây.
- Dây: chun co giãn tiện đeo nhưng giãn sau vài tháng tới một năm; dây cước bền hơn nhưng cần khoá. Hỏi người bán dùng loại nào và có thay dây không.
- Hạt chặn, charm: nếu chuỗi có tỳ hưu, hồ lô hay charm kim loại, xem chất liệu charm, vì bạc và hợp kim mạ có thể xỉn khi gặp mồ hôi.
Với người làm việc tay chân nhiều, chuỗi hạt nhỏ đeo sát cổ tay ít va đập hơn chuỗi hạt to lỏng lẻo.
Mã não đỏ và các loại đá đỏ dễ nhầm trên kệ
Cùng một khay "đá đỏ" có thể có nhiều loại khác hẳn nhau. Biết vài đặc điểm cơ bản giúp bạn hỏi đúng tên khi người bán chỉ gọi chung là "đá đỏ phong thủy":
| Loại | Độ trong khi soi đèn | Đặc điểm dễ thấy | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Mã não đỏ, carnelian | Bán trong, ánh ấm | Vân lớp hoặc vệt mây, bóng sáp | Cứng khoảng 7 Mohs |
| Jasper đỏ | Đục hoàn toàn, không lọt sáng | Màu gạch, nâu đỏ, có đốm hoặc vệt | Cũng họ thạch anh vi tinh nhưng lẫn nhiều tạp chất |
| Ngọc hồng lựu (garnet) | Trong, đỏ rượu sẫm | Bóng thuỷ tinh, thường hạt nhỏ | Khoáng vật khác hẳn, nặng hơn mã não |
| San hô đỏ | Đục | Vân sợi dọc, có lỗ nhỏ tự nhiên | Nguồn gốc sinh vật, mềm, kỵ axit; nhiều loài được bảo vệ |
| Hổ phách đỏ | Trong đến bán trong | Nhẹ, ấm tay | Nhựa cây hoá thạch, không phải đá |
| Thuỷ tinh, nhựa đỏ | Tuỳ loại | Đều màu tuyệt đối, có bọt khí, đường khuôn | Không phải đá tự nhiên |
Điểm phân biệt nhanh nhất giữa mã não đỏ và jasper đỏ là đèn pin: mã não cho ánh sáng lọt qua ở mép, jasper gần như không. Với san hô, hãy hỏi kỹ nguồn gốc, vì buôn bán một số loài san hô bị hạn chế theo công ước quốc tế về loài hoang dã.
Tượng, quả cầu và mặt dây mã não đỏ
Tượng mã não đỏ thường nhỏ, cao vài phân tới hơn một gang tay, vì khối mã não đỏ đồng màu lớn khá hiếm. Hồ lô, tỳ hưu, thiềm thừ, cá chép là các mẫu hay gặp. Khi chọn tượng, nhìn xem vân và vùng màu được thợ bố trí ra sao: con tượng đẹp là con có màu đỏ ở phần thân chính, vùng nhạt hay vệt trắng rơi vào chỗ phụ. Tượng đỏ rực đồng đều từ đầu tới chân, kích thước lớn, nhiều khả năng đã nhuộm.
Quả cầu mã não đỏ cỡ lớn ít gặp hơn quả cầu thạch anh; phần lớn có đường kính vài phân. Soi đèn qua quả cầu giúp thấy vân bên trong, đồng thời phát hiện vết rạn ngầm. Vết rạn tự nhiên không phải lỗi nghiêm trọng nếu không chạy hết khối, nhưng nên tránh đặt quả cầu có rạn sâu ở chỗ hay bị va.
Mặt dây mã não đỏ thường là hình giọt nước, hồ lô, đồng xu, lá. Mặt dây mỏng xuyên sáng đẹp khi đeo ngoài trời. Với mặt dây cho trẻ em, chọn cỡ không quá nhỏ, dây có khoá tự bung khi bị kéo mạnh để tránh siết cổ, và không cho trẻ nhỏ ngậm, vì mặt dây nhỏ có thể gây hóc.
Giữ màu mã não đỏ
Đỏ tự nhiên và đỏ nung khá bền. Màu do khoáng sắt bên trong đá nên không phai khi rửa nước hay phơi nắng thông thường. Vẫn nên tránh để món đồ trong xe ô tô đóng kín giữa trưa hè, vì thay đổi nhiệt đột ngột có thể làm đá rạn.
Đỏ nhuộm cần cẩn thận hơn. Một số thuốc nhuộm hữu cơ có thể nhạt dần khi gặp nắng gắt kéo dài, cồn, nước tẩy rửa, nước hoa. Lau bằng khăn ẩm rồi lau khô là đủ, không ngâm lâu trong nước, không dùng nước rửa chén đậm đặc.
Không ngâm nước muối đậm. Ngâm muối là tập quán "tẩy uế" một số người làm. Muối không hại thạch anh nhiều, nhưng có thể đọng trong lỗ xốp, khe nứt, làm hại dây chun và phần kim loại. Nếu muốn giữ tập quán, có thể đặt chuỗi cạnh bát muối khô thay vì ngâm.
Cất riêng khi không đeo. Mã não cứng nhưng các hạt cọ vào đá cứng khác vẫn mờ dần. Túi vải mềm hoặc ngăn hộp có lót là chỗ cất hợp lý, cũng giúp chun không bị kéo căng.
Thay dây định kỳ. Chun đứt giữa đường là lý do phổ biến nhất khiến hạt rơi, vỡ. Thấy chun bắt đầu giãn, có khoảng hở giữa các hạt, nên thay. Nếu muốn so thêm mẫu vòng có ghi rõ cỡ hạt, chất liệu dây, bạn có thể xem tại Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Mã não đỏ và hồng ngọc khác nhau thế nào?
Hồng ngọc (ruby) là corundum, cứng 9 Mohs, trong và đắt hơn nhiều lần, màu đỏ do crom. Mã não đỏ là thạch anh vi tinh, cứng khoảng 7, đục đến bán trong, màu do sắt. Hai loại khác hẳn nhau về khoáng vật, chỉ giống ở màu đỏ.
Mã não đỏ nung có được coi là đá tự nhiên không?
Đá nung vẫn là đá tự nhiên đã qua xử lý nhiệt, không phải đá tổng hợp. Trong ngành đá quý, nung là một trong những xử lý phổ biến và được chấp nhận rộng rãi, nhưng người bán có trách nhiệm vẫn nên ghi rõ khi biết.
Vì sao vòng mã não đỏ của mình đeo lâu lại nhạt màu?
Nếu chuỗi đã nhuộm bằng thuốc nhuộm kém bền, nắng, mồ hôi, xà phòng và nước hoa có thể làm màu nhạt dần, nhất là ở bề mặt. Đá đỏ tự nhiên hoặc đã nung hầu như không phai trong điều kiện đeo bình thường.
Mã não đỏ có hợp làm quà Tết không?
Màu đỏ gắn với không khí năm mới trong văn hoá Việt nên vòng, quả cầu, hồ lô mã não đỏ là món quà phổ biến dịp Tết. Bạn có thể tặng như một lời chúc, không cần kèm lời hứa may mắn hay tài lộc cụ thể.
Có nên lau mã não đỏ bằng cồn không?
Với đá tự nhiên hoặc đá nung, lau nhanh bằng cồn thường không gây hại, nhưng với đá nhuộm, cồn có thể kéo màu ra. Vì khó biết chắc món đồ đã nhuộm hay chưa, cách an toàn là lau bằng khăn ẩm nước sạch, sau đó lau khô.
Carnelian giá đắt hơn mã não đỏ thường không?
Carnelian và mã não đỏ nhiều khi là cùng một thứ dưới hai tên. Giá phụ thuộc vào sắc màu, độ trong, kích thước, độ đều và màu tự nhiên hay nhuộm, chứ không phụ thuộc vào việc nhãn ghi tên tiếng Anh hay tiếng Việt.