Mã não đen đồng đều, đen tuyền như mực mà bạn thấy trên vòng, nhẫn, mặt dây gần như luôn là mã não hoặc chalcedony đã được nhuộm đen; mã não đen tự nhiên rất hiếm và thường không đen kịt. Đá nhuộm vẫn là đá thật, cứng khoảng 7 Mohs, bền, màu đen tạo bằng cách cho carbon thấm vào lỗ xốp nên khá ổn định.
Điều người mua cần biết là phân biệt mã não đen với những thứ trông tương tự như obsidian, thạch anh khói đậm, tourmaline đen, thuỷ tinh đen và nhựa, rồi chọn kiểu mặt hạt (bóng hay mờ) hợp với mình. Bài cũng nhắc những quan niệm hay đi kèm màu đen để bạn đọc chúng với khoảng cách vừa phải.
Mã não đen được tạo ra như thế nào
Kỹ thuật nhuộm đen mã não được ghi chép từ thế kỷ 19 ở các xưởng đá vùng Idar-Oberstein (Đức) và lan ra nhiều nơi. Cách làm phổ biến là ngâm đá trong dung dịch đường hoặc mật trong nhiều ngày để đường thấm vào lỗ xốp, sau đó xử lý bằng axit sunfuric đậm đặc kèm nhiệt. Axit rút nước khỏi đường, để lại carbon đen nằm trong các lỗ xốp li ti. Kết quả là đá đen đều từ ngoài vào trong, không phải lớp sơn phủ bên ngoài.
Vì carbon nằm sâu trong đá, mã não đen nhuộm theo cách này rất bền màu, không phai khi rửa, khi gặp nắng. Đó là lý do mã não đen được dùng nhiều cho nhẫn nam, khuy măng sét, mặt dây trơn trong ngành trang sức suốt hơn một thế kỷ, thường dưới tên thương mại "black onyx".
Lớp đá nào chặt, ít lỗ xốp thì ngấm ít, nên đôi khi một hạt mã não nhuộm đen vẫn có dải xám hoặc trắng mờ. Thợ thường chọn đá đồng đều để nhuộm cho hạt đen kịt; các mẫu đen trắng sọc (sardonyx, onyx sọc) có khi cũng là kết quả của việc lớp xốp ngấm đen, lớp chặt giữ màu trắng.
Mã não đen và những thứ dễ nhầm
Trên kệ đá đen, nhiều loại khác hẳn nhau về bản chất được bày cạnh nhau với tên gọi chung chung. Bảng dưới gom cách nhận biết cơ bản bằng mắt và đèn pin:
| Loại | Bản chất | Khi soi đèn pin mạnh qua mép | Bề mặt, vết vỡ | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Mã não đen (nhuộm) | Thạch anh vi tinh thấm carbon | Thường không lọt sáng; mép rất mỏng có thể hơi xám | Bóng sáp, vỡ không có mặt phẳng | Đen đều, bền màu |
| Obsidian đen | Thuỷ tinh núi lửa tự nhiên | Mép mỏng có thể lọt ánh nâu xám | Vỡ vỏ sò sắc cạnh, rất bóng | Mềm hơn, khoảng 5–5,5 Mohs |
| Thạch anh khói đậm | Thạch anh tinh thể | Lọt sáng nâu xám, thấy trong | Bóng thuỷ tinh | Hay bị gọi nhầm là thạch anh đen |
| Tourmaline đen | Khoáng tourmaline (schorl) | Không lọt sáng | Thô có sọc dọc song song | Thường dạng thanh, hạt vụn |
| Thuỷ tinh đen | Thuỷ tinh nhân tạo | Có thể thấy bọt khí | Có đường khuôn, giá rẻ bất thường | Mềm hơn, dễ mẻ |
| Nhựa đen | Polymer | Không lọt sáng | Nhẹ, ấm tay | Gõ vào nhau tiếng đục, nhẹ |
Chỉ nhìn bằng mắt, phân biệt mã não đen với thuỷ tinh đen khá khó. Cầm nặng tay, cảm giác mát lâu, độ bóng sáp mịn là những dấu hiệu gợi ý; còn kết luận chắc chắn cần đo chiết suất hoặc tỉ trọng ở nơi có thiết bị.
Mặt bóng, mặt mờ, mặt cắt giác: ba kiểu hạt mã não đen
Mặt bóng. Đây là kiểu cổ điển: hạt đánh bóng tới khi phản chiếu ánh đèn rõ nét. Mặt bóng làm màu đen sâu hơn, sang trọng khi đi cùng bạc hay vàng. Nhược điểm là lộ vết xước và dấu vân tay, cần lau thường xuyên.
Mặt mờ (matte). Hạt được mài hoặc phun cát cho bề mặt mờ mịn như nhung. Kiểu này hợp vòng nam, phối với đồ thường ngày, ít lộ dấu tay. Lưu ý: mặt mờ dễ bám dầu da, lâu ngày có thể loang bóng ở chỗ hay chạm, đó là hiện tượng bình thường.
Mặt cắt giác. Hạt được cắt nhiều mặt phẳng nhỏ, bắt sáng lấp lánh. Mặt giác trên đá đen tạo hiệu ứng lấp lánh khá kín đáo. Các cạnh giác là chỗ dễ mẻ nhất nếu va vào vật cứng.
Phối kiểu. Nhiều vòng phối hạt mờ xen hạt bóng, hoặc đen xen hạt kim loại. Đây là lựa chọn thẩm mỹ thuần tuý; không có quy tắc phong thủy nào bắt buộc phải theo.
Kích thước hợp lý. Vòng nam thường dùng hạt 8–12 mm; vòng nữ 6–8 mm. Hạt đen to trông nặng hơn hạt màu sáng cùng cỡ, nên khi phân vân giữa hai cỡ, chọn cỡ nhỏ hơn một nấc thường an toàn.
Màu đen trong quan niệm dân gian và cách đọc vừa phải
Theo cách xếp ngũ hành phổ biến, màu đen thuộc hành Thuỷ, nên mã não đen hay được giới thiệu là hợp người mệnh Thuỷ và mệnh Mộc. Một số tài liệu phong thủy đại chúng còn gán cho đá đen hình ảnh vững vàng, che chắn. Đây là lớp biểu tượng văn hoá, mỗi trường phái nói một kiểu; không có cơ sở nào cho thấy đá đen tạo ra lá chắn vật lý hay "hút" điều xấu.
Có quan niệm cho rằng người mệnh Hoả nên tránh đá đen vì Thuỷ khắc Hoả. Nếu bạn tin theo ngũ hành, có thể cân nhắc; nếu không, cứ chọn màu bạn thích. Không có lý do gì để lo lắng hay thấy bất an chỉ vì đã lỡ đeo một chuỗi màu đen.
Ở góc thời trang, mã não đen là màu trung tính, dễ phối nhất trong các màu đá: đi với áo sơ mi văn phòng, với đồng hồ kim loại, với vòng bạc. Nhiều người chọn mã não đen đơn giản vì nó không nổi bật quá mức. Lý do đó hoàn toàn chính đáng, không cần thêm câu chuyện phong thủy nào đi kèm.
Nhẫn, mặt dây, khuy áo mã não đen: điểm cần xem
Ngoài vòng hạt, mã não đen rất phổ biến ở dạng mặt nhẫn, mặt dây trơn và khuy măng sét. Mỗi dạng có điểm riêng:
- Mặt nhẫn phẳng hoặc cong: xem mép đá có khít với ổ nhẫn không, có khe hở để bụi, nước đọng không. Mặt phẳng lớn dễ lộ vết xước hơn mặt cong.
- Chất liệu ổ: bạc 925 phổ biến, đẹp khi phối đen nhưng xỉn theo thời gian; thép không gỉ bền, ít xỉn; vàng đắt hơn. Hỏi người bán để biết cách bảo quản phần kim loại.
- Mặt dây trơn: xem lỗ xỏ hoặc khoen kim loại gắn đá có chắc không. Khoen dán keo có thể bung khi gặp nước nóng nhiều lần.
- Khuy măng sét, kẹp cà vạt: đá thường nhỏ và mỏng, dễ mẻ khi rơi. Cất trong hộp có ngăn riêng.
- Hạt khắc chữ, khắc hoa văn: đá đen nhuộm khi khắc lộ lớp bên trong cũng đen, nếu lộ màu xám trắng là lớp đá ngấm nhuộm chưa đều.
Với nhẫn, đo cỡ ngón vào cuối ngày khi tay hơi nở, vì đá không thể nới cỡ như vòng chun.
Mã não đen sọc trắng và hạt đen khắc hoa văn
Bên cạnh loại đen tuyền, thị trường có nhiều mẫu mã não đen xen dải trắng: dải thẳng song song kiểu onyx, dải cong đồng tâm, hoặc những đường trắng mảnh như chỉ. Phần lớn là mã não tự nhiên có lớp chặt và lớp xốp xen nhau, sau khi nhuộm thì lớp xốp chuyển đen, lớp chặt giữ trắng hoặc xám. Kiểu đá này được thợ khắc cameo từ thời cổ khai thác: khắc lộ lớp trắng nổi trên nền đen.
Khi chọn mẫu đen sọc, nhìn xem dải trắng có chạy liên tục, uốn theo cấu trúc tự nhiên không. Dải trắng đứt đoạn đột ngột, mép dải sắc như kẻ thước, hoặc nằm hẳn trên bề mặt mà không đi vào trong hạt có thể là hoa văn in, vẽ hoặc tẩm. Soi đèn nghiêng giúp thấy dải có nổi gờ hay lõm không; hoa văn sơn thường hơi gồ và bóng khác phần đá.
Hạt đen khắc hoa văn trắng, như nhiều mẫu thiên châu đen trắng, dùng kỹ thuật khắc tẩm hoặc tẩy màu cục bộ. Hoa văn được tạo bằng kỹ thuật nào thì độ bền khác nhau: hoa văn khắc tẩm đi vào một độ sâu nhất định, hoa văn in hay sơn có thể mờ, tróc sau thời gian đeo. Nếu bạn quan tâm loại hạt này, danh mục có bài riêng về thiên châu để đọc kỹ hơn.
Mua mã não đen online: những câu nên hỏi trước khi đặt
Vì mã não đen nhìn qua ảnh rất giống thuỷ tinh đen và nhựa đen, mua online cần hỏi kỹ hơn so với đá màu. Các câu hỏi dưới đây ngắn, người bán hiểu nghề trả lời được ngay:
- Đá gì, tên đầy đủ là gì? Nếu chỉ ghi "đá đen phong thủy", "đá năng lượng đen", hỏi rõ là mã não, obsidian, tourmaline hay thuỷ tinh.
- Đá đã nhuộm hay tự nhiên? Câu trả lời trung thực với hàng đen tuyền thường là "đã nhuộm"; người bán khẳng định tự nhiên cần lý do rõ ràng.
- Cỡ hạt bao nhiêu mi-li-mét, chu vi vòng bao nhiêu, dây chun hay dây cước? Ảnh chụp cận thường khiến hạt trông to hơn thực tế.
- Mặt hạt bóng hay mờ, có ảnh chụp dưới ánh sáng tự nhiên không? Ảnh chụp trên nền đen dưới đèn studio dễ che vết xước, vết mài ẩu.
- Trọng lượng cả chuỗi bao nhiêu gam? Với cùng cỡ hạt và số hạt, nhựa nhẹ hơn hẳn đá; số cân giúp bạn so sánh giữa các nơi bán.
- Chính sách đổi trả nếu hàng nhận về không đúng mô tả, và có cho kiểm hàng trước khi thanh toán không.
Câu trả lời mơ hồ, né tránh ở câu hỏi về nhuộm hay về tên đá là dấu hiệu nên cân nhắc thêm, dù giá có hấp dẫn đến đâu.
Giữ mã não đen luôn sâu màu
Mã não đen nhuộm carbon bền màu, nên việc giữ gìn chủ yếu là giữ độ bóng và bảo vệ phần dây, phần kim loại:
- Sau khi đeo, lau bằng khăn mềm khô để bỏ mồ hôi và dầu da; với mặt mờ, lau nhẹ theo một chiều.
- Khi bẩn nhiều, rửa nhanh bằng nước ấm pha vài giọt xà phòng dịu, dùng bàn chải mềm, rồi lau khô ngay. Không ngâm qua đêm, nhất là vòng chun.
- Tránh để món đồ tiếp xúc với nước hoa, kem dưỡng, chất tẩy mạnh; chúng ít hại đá nhưng làm xỉn bạc và mục chun.
- Cất riêng trong túi vải, tránh để chung với đá cứng như kim cương, sapphire có thể làm xước bề mặt bóng.
- Kiểm tra dây vài tháng một lần, thay khi thấy giãn hoặc sờn ở chỗ lỗ xỏ.
Nếu muốn xem thêm các mẫu vòng, nhẫn mã não đen có ghi rõ đá nhuộm hay tự nhiên, cỡ hạt và chất liệu ổ, bạn có thể tham khảo tại Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Mã não đen và onyx đen có phải là một?
Trong ngành trang sức, "black onyx" thường chỉ mã não hoặc chalcedony đã nhuộm đen, nên hai tên gần như dùng cho cùng một thứ. Theo nghĩa khoáng vật hẹp, onyx là chalcedony có dải song song, nên có người dùng tên onyx cho cả loại đen trắng sọc.
Mã não đen tự nhiên có tồn tại không?
Có chalcedony màu đen hoặc xám rất đậm tự nhiên, nhưng hiếm và thường không đen kịt đồng đều như hàng thương mại. Nếu người bán khẳng định món mã não đen tuyền là tự nhiên chưa xử lý và lấy đó làm lý do định giá cao, nên đề nghị có phiếu giám định.
Mã não đen có phai màu không?
Mã não đen nhuộm bằng phương pháp carbon hoá đường rất bền màu, không phai khi rửa nước, phơi nắng hay đeo lâu. Nếu một hạt "mã não đen" bị tróc lộ màu khác ở bề mặt, có thể đó là lớp sơn phủ, hoặc không phải mã não.
Làm sao phân biệt mã não đen với obsidian?
Soi đèn pin mạnh qua mép mỏng: obsidian thường lọt ánh nâu xám, mã não đen nhuộm hầu như không lọt sáng. Obsidian mềm hơn và vết vỡ của nó sắc như mảnh thuỷ tinh, cong hình vỏ sò. Với món đã đánh bóng tròn, cách chắc nhất vẫn là đo ở nơi có thiết bị.
Người mệnh Hoả đeo mã não đen được không?
Theo cách xếp ngũ hành phổ biến, Thuỷ khắc Hoả nên một số người mệnh Hoả tránh đá đen. Đây chỉ là quan niệm; không có bằng chứng nào cho thấy đeo đá đen gây hại cho ai. Bạn có thể chọn theo sở thích hoặc theo niềm tin của mình.
Vòng mã não đen mờ bị loang bóng có phải hỏng không?
Không hẳn. Mặt mờ được tạo bằng mài hoặc phun cát, khi cọ xát nhiều với da và quần áo, những chỗ hay chạm có thể bóng lên. Đây là hao mòn tự nhiên; nếu muốn đều lại, xưởng chế tác đá có thể xử lý lại bề mặt.