Cách lau rửa khuyên tai đá phụ thuộc vào ba đặc tính của viên đá: độ cứng, độ xốp và việc đá đã qua xử lý hay chưa. Đá cứng, đặc như thạch anh, garnet, mã não để nguyên màu có thể rửa bằng nước ấm pha xà phòng dịu. Đá mềm hoặc xốp như ngọc lam, hổ phách, malachite, lapis chỉ nên lau bằng khăn hơi ẩm, không ngâm, không dùng hoá chất.
Khuyên tai khác vòng tay ở chỗ nó vừa nhỏ, vừa có chốt kim loại đi qua da, nên cần sạch cả hai phần: viên đá để giữ màu và độ bóng, chốt để tránh kích ứng. Bài này chia đá thành ba nhóm theo cách làm sạch, đưa bảng tra cho các loại hay gặp, và chỉ ra những phương pháp phổ biến trên mạng nhưng gây hại cho đá.
Ba đặc tính quyết định cách làm sạch
Độ cứng cho biết viên đá có dễ trầy không. Bụi trong nhà chứa nhiều hạt cát với độ cứng khoảng 7 trên thang Mohs. Đá cứng từ 7 trở lên như thạch anh, garnet chịu được lau khăn mà không xước. Đá mềm hơn, như ngọc lam (khoảng 5–6), lapis (khoảng 5), malachite (khoảng 3,5–4), hổ phách (khoảng 2–2,5), thì mỗi lần lau khô trên lớp bụi là một lần tạo vết xước rất mảnh.
Độ xốp cho biết viên đá có hút nước, dầu, hoá chất vào trong không. Ngọc lam, hổ phách, lapis, một phần mã não đều có độ xốp nhất định. Đá xốp ngâm nước lâu có thể đổi màu, hút dầu da và mỹ phẩm thì xỉn dần theo thời gian. Ngọc lam được biết đến là loại đá có thể chuyển sang sắc xanh lục khi hấp thụ dầu và hoá chất lâu ngày.
Xử lý là những gì con người đã làm với viên đá: nhuộm màu, ngâm nhựa hoặc sáp để lấp vết nứt và tăng độ bóng, tẩy axit rồi bơm nhựa (như ngọc loại B), ổn định bằng nhựa (rất phổ biến với ngọc lam). Đá đã xử lý thường nhạy cảm với nhiệt, dung môi và rung siêu âm hơn đá tự nhiên. Khi không biết viên đá có qua xử lý không, hãy làm sạch theo cách nhẹ nhàng nhất.
Bảng làm sạch khuyên tai theo loại đá
Bảng tra dưới chia đá thành ba nhóm theo mức chịu đựng. Các con số độ cứng là khoảng giá trị đã được ghi nhận trong khoáng vật học, có thể dao động tuỳ mẫu.
| Loại đá | Độ cứng Mohs (khoảng) | Nước ấm + xà phòng dịu | Ngâm | Máy rửa siêu âm | Lưu ý riêng |
|---|---|---|---|---|---|
| Thạch anh (trắng, hồng, tím, citrine) | 7 | Được | Ngắn được | Thường được với đá không nứt, không nhuộm | Tránh sốc nhiệt; thạch anh tím, hồng giữ khỏi nắng gắt |
| Garnet | 6,5–7,5 | Được | Ngắn được | Thường được | Tránh đổi nóng lạnh đột ngột |
| Mã não để nguyên màu, onyx đen | 6,5–7 | Được | Ngắn được | Hạn chế | Mã não nhuộm: chỉ lau ẩm |
| Ngọc bích (jadeite, nephrite) | 6–7 | Được | Hạn chế | Không với ngọc đã xử lý | Ngọc bơm nhựa kỵ nhiệt và dung môi |
| Ngọc lam | 5–6 | Chỉ lau ẩm | Không | Không | Tránh dầu, mỹ phẩm, nước hoa |
| Lapis lazuli | 5–5,5 | Chỉ lau ẩm | Không | Không | Có thể đã nhuộm hoặc phủ sáp; tránh axit |
| Malachite | 3,5–4 | Chỉ lau ẩm | Không | Không | Rất kỵ axit, amoniac; dễ xước |
| Hổ phách | 2–2,5 | Chỉ lau ẩm | Không | Không | Kỵ cồn, nước hoa, dung môi, nhiệt; rất dễ xước |
| Đá mặt trăng | 6–6,5 | Được, nhẹ tay | Không | Không | Có mặt cát khai, dễ tách khi rung hoặc va |
Nếu khuyên tai có hạt đá gắn keo, bất kể loại đá nào, hãy xếp nó vào nhóm "chỉ lau ẩm". Keo là phần yếu nhất của món đồ khi gặp nước nóng và rung. Tương tự, khuyên có ổ kín đáy nên tránh ngâm lâu, vì nước lọt vào khe giữa đá và đáy ổ khó khô, lâu ngày để lại vệt ố nhìn thấy qua đá trong suốt.
Làm sạch khuyên tai đá cứng: thạch anh, garnet, mã não
Nhóm đá cứng, đặc, không nhuộm chịu được cách làm sạch kỹ nhất. Làm theo trình tự dưới đây khoảng vài tuần một lần, hoặc khi thấy đá mờ, chốt bẩn:
- Đậy nắp xả bồn rửa hoặc đặt một bát nhỏ để hứng, tránh đánh rơi chốt chặn xuống cống.
- Pha nước ấm vừa tay với vài giọt nước rửa chén dịu, không chứa chất tẩy mạnh.
- Ngâm khuyên vài phút để chất bẩn mềm ra.
- Dùng bàn chải đánh răng lông mềm chải nhẹ mặt đá, mặt sau ổ và chân chốt, nơi mồ hôi và bã nhờn đọng nhiều nhất.
- Tráng lại bằng nước sạch cùng nhiệt độ, không đổi đột ngột sang nước lạnh.
- Thấm khô bằng khăn bông mềm, để khô hoàn toàn trong không khí trước khi cất, nhất là phần ren của chốt vặn.
Không dùng kem đánh răng, bột nở hay khăn có hạt mài để chà đá và kim loại. Chúng làm mờ mặt kim loại đánh bóng và mòn lớp mạ nhanh hơn nhiều.
Làm sạch khuyên tai đá mềm và xốp: ngọc lam, hổ phách, malachite, lapis
Với nhóm này, nguyên tắc là "ít nước, không hoá chất, không nhiệt". Làm ẩm một góc khăn mềm bằng nước sạch, vắt thật ráo, lau nhẹ mặt đá theo một chiều. Ngay sau đó lau lại bằng phần khăn khô. Phần chốt kim loại có thể lau riêng bằng bông tăm hơi ẩm, cẩn thận không để nước đọng lại quanh chân đá.
Hổ phách là loại nhạy cảm nhất trong nhóm: rất mềm, nhẹ, và bị cồn, nước hoa, keo xịt tóc, dung môi tẩy trang làm mờ bề mặt, có khi làm rạn. Khuyên hổ phách nên là món đeo sau cùng, khi mọi sản phẩm xịt đã khô, và tháo ra trước khi rửa mặt. Ngọc lam thì kỵ dầu: kem dưỡng da, dầu tẩy trang, mồ hôi nhiều dầu ngấm dần làm màu xanh trời chuyển sang xanh ngả lục. Đây là lý do nhiều thợ khuyên không đeo khuyên ngọc lam khi ngủ, vì mặt gối thường có dầu tóc.
Malachite và lapis đều có thành phần nhạy với axit; nước chanh, giấm, một số nước tẩy rửa gia dụng có thể làm mặt đá mất bóng. Lapis rẻ trên thị trường thường đã được nhuộm hoặc phủ sáp; lau mạnh với nước ấm có thể làm lộ những vùng màu không đều.
Những cách làm sạch phổ biến nhưng gây hại
Dung dịch tẩy bạc dạng nhúng. Dung dịch này làm sạch bạc rất nhanh nhưng có tính axit hoặc chứa hợp chất mạnh. Nhúng cả khuyên có gắn đá vào là để đá xốp, đá nhuộm, đá đã ngâm nhựa tiếp xúc với hoá chất. Nếu cần làm sạch chốt bạc, hãy dùng khăn lau bạc, lau riêng phần kim loại.
Máy rửa siêu âm cho mọi món. Siêu âm làm sạch tốt kim loại và đá cứng không nứt, nhưng rung động có thể làm lan vết nứt sẵn có, làm bong keo, làm tách đá mặt trăng theo mặt cát khai, và làm hỏng lớp nhựa ổn định trong ngọc lam. Chỉ dùng khi chắc viên đá thuộc nhóm chịu được.
Ngâm muối qua đêm. Có quan niệm dân gian ngâm vật phẩm trong nước muối để "tẩy uế". Với khuyên tai, muối ăn mòn kim loại chốt, đọng trong ren và khe ổ, còn đá xốp thì hút muối vào bên trong. Nếu gia đình bạn có nếp làm sạch theo quan niệm, có thể chọn cách không chạm nước như đặt khuyên cạnh bát muối khô, thay vì ngâm.
Phơi nắng để "nạp năng lượng". Đây là quan niệm, không phải phương pháp làm sạch. Về mặt vật lý, phơi nắng gắt nhiều giờ có thể làm nhạt màu thạch anh tím, thạch anh hồng, và làm khô, rạn hổ phách.
Nước sôi hoặc hơi nước nóng. Đổi nhiệt đột ngột có thể làm nứt đá có bao thể hoặc vết nứt sẵn, và làm bong keo. Nước ấm vừa tay là đủ cho mọi trường hợp cần dùng nước.
Cất giữ sau khi làm sạch
Đá sạch mà cất sai thì vài ngày lại xước. Nguyên tắc đầu tiên là mỗi đôi một ngăn hoặc một túi vải riêng, đặc biệt không để khuyên thạch anh, garnet chung với ngọc lam, hổ phách: đá cứng sẽ cào xước đá mềm chỉ sau vài lần hộp bị lắc. Gắn chốt chặn vào thân chốt trước khi cất để không thất lạc.
Hộp nên kín sáng, tránh để trên bậu cửa sổ hay gần đèn nóng. Phòng tắm ẩm không phải nơi tốt để cất khuyên, nhất là khuyên có chốt bạc, vì độ ẩm và các hợp chất lưu huỳnh trong không khí làm bạc xỉn nhanh. Một gói hút ẩm nhỏ trong hộp giúp chốt bạc giữ màu lâu hơn.
Khi đi xa, hộp đựng khuyên dạng ngăn nhỏ có nắp từng ô an toàn hơn túi zip chung, vì chốt có thể đâm thủng túi và các chiếc va nhau. Nếu muốn xem mẫu khuyên tai có ghi rõ loại đá và xử lý màu để biết cách chăm sóc ngay từ đầu, bạn có thể tham khảo tại Vật Phẩm Phong Thủy.
Lịch làm sạch gợi ý theo cách đeo
Không cần làm sạch kỹ mỗi ngày. Tần suất phụ thuộc vào cách bạn đeo:
- Đeo hằng ngày, ra mồ hôi nhiều, đội mũ bảo hiểm: lau khô nhẹ mỗi tối khi tháo; làm sạch kỹ theo nhóm đá khoảng mỗi tuần.
- Đeo văn phòng, môi trường máy lạnh: lau khô mỗi lần tháo; làm sạch kỹ vài tuần một lần.
- Đeo dịp đặc biệt vài lần mỗi tháng: lau sau mỗi lần đeo, làm sạch kỹ trước khi cất lâu.
- Sau khi đi biển, bơi hồ có clo: tráng nước sạch và lau khô ngay trong ngày, kể cả đá đã được xếp vào nhóm chỉ lau ẩm (lau nhanh, không ngâm).
- Khi tai vừa bị ngứa hoặc viêm: làm sạch kỹ cả khuyên trước khi đeo lại, hoặc thay đôi khác có chốt titan.
- Mỗi năm một lần: mang khuyên giá trị tới tiệm kim hoàn để kiểm chấu, keo, chốt và đánh bóng phần kim loại.
Thói quen nhỏ quan trọng nhất là tháo khuyên ra trước khi tắm, gội, rửa mặt, trang điểm và đeo vào sau cùng. Riêng điều này đã giảm phần lớn chất bẩn bám vào đá và chốt.
Câu hỏi thường gặp
Có thể rửa khuyên tai đá bằng nước rửa tay khô không?
Không nên. Nước rửa tay khô chứa cồn và chất làm ẩm, có thể làm mờ hổ phách, ngọc lam, đá nhuộm và để lại lớp nhờn trên đá giác. Với chốt kim loại, thỉnh thoảng lau bằng bông tẩm cồn là được, nhưng tránh để cồn chạm vào đá mềm hoặc đá xốp.
Khuyên tai ngọc lam bị ngả xanh lục có lấy lại màu được không?
Thường khó lấy lại hoàn toàn, vì màu thay đổi do đá đã hấp thụ dầu và hoá chất vào bên trong. Lau sạch có thể cải thiện bề mặt, nhưng phần đã ngấm thì khó thay đổi. Cách tốt nhất là phòng ngừa: tránh mỹ phẩm, dầu và mồ hôi nhiều dầu.
Máy rửa siêu âm tại tiệm có an toàn cho khuyên thạch anh không?
Với thạch anh không nứt, không nhuộm, không gắn keo, siêu âm thường an toàn. Nếu đá có vết nứt nhìn thấy, là citrine hay thạch anh đã nhuộm hoặc gắn keo, hãy nói với thợ để chọn cách làm sạch bằng tay.
Làm sao biết khuyên ngọc của mình có phải ngọc đã bơm nhựa không?
Bằng mắt thường rất khó phân biệt. Ngọc bơm nhựa đôi khi có độ bóng hơi giống nhựa và vân bị mờ. Muốn chắc chắn cần phòng giám định có thiết bị chuyên dụng. Khi không chắc, hãy làm sạch theo cách nhẹ nhàng, tránh nhiệt và dung môi.
Có cần dùng dung dịch làm sạch trang sức chuyên dụng không?
Với đa số khuyên tai đá cứng, nước ấm và xà phòng dịu đã đủ. Dung dịch chuyên dụng tiện nhưng cần đọc kỹ nhãn xem có phù hợp với loại đá không. Nhiều loại ghi rõ không dùng cho ngọc lam, hổ phách, ngọc trai và đá xốp.
Khuyên tai hổ phách bị xước có đánh bóng lại được không?
Hổ phách mềm nên có thể đánh bóng lại để làm mờ vết xước, nhưng việc này nên để thợ có kinh nghiệm làm, vì nhiệt từ ma sát mạnh có thể làm hổ phách nứt hoặc biến màu. Tự chà bằng kem hay bột mài tại nhà dễ làm xước thêm.