Lời kiêng liên quan nhiều nhất tới việc lau dọn vật phẩm là kiêng quét nhà, đổ rác, dọn dẹp lớn trong mấy ngày đầu năm mới, với ý sợ "quét lộc" ra khỏi nhà. Ngoài ra, một số gia đình ngại dời chỗ đồ thờ, đồ bày vào ngày rằm, mùng một hoặc khi nhà đang có việc lớn. Vì vậy, việc lau dọn vật phẩm thường được dồn vào những ngày cuối năm, trước Tết.
Những lời kiêng này không cấm bạn chạm vào vật phẩm; chúng chủ yếu nói về thời điểm dọn dẹp lớn. Bài này giải thích từng lời, chỉ ra lý do thực tế phía sau nếu có, và gợi ý một lịch lau dọn vật phẩm trong năm vừa hợp nếp nhà vừa giữ đồ sạch, khỏi phải dồn hết vào mấy ngày bận rộn nhất trước Tết.
Kiêng quét dọn mấy ngày đầu năm: gốc và cách hiểu
Tục kiêng quét nhà mấy ngày đầu năm có ở nhiều vùng của người Việt và ở một số nước láng giềng. Cách giải thích phổ biến nhất là: những ngày đầu năm, những gì có trong nhà được coi là "lộc" của năm mới, quét đi hay đổ rác ra ngoài giống như đẩy lộc ra cửa. Nhiều nhà vì vậy dọn dẹp thật sạch trước giao thừa, sang mấy ngày Tết chỉ quét gom vào một góc, đợi qua lễ hoá vàng mới đổ.
Thời gian kiêng không giống nhau: có nhà kiêng ba ngày đầu năm, có nhà chỉ kiêng mùng một, có nhà không kiêng gì. Với vật phẩm, lời kiêng này thường được hiểu rộng ra thành "không dọn dẹp, không xê dịch đồ bày trong mấy ngày Tết", để mọi thứ ở yên chỗ cũ đón năm mới.
Nhìn từ phía thực tế, lời kiêng này có một ý hợp lý: mấy ngày Tết là lúc khách khứa đông, trẻ con chạy nhảy, nhà cửa đã được dọn sẵn từ trước. Đây không phải lúc thích hợp để nhấc tượng xuống lau, để quả cầu đá lăn lóc trên bàn. Dồn việc lau dọn về trước Tết vừa thuận nếp vừa giảm nguy cơ vỡ đồ khi nhà đông người.
Bao sái cuối năm và vật phẩm quanh bàn thờ
Bao sái là gì. Bao sái là cách gọi việc lau dọn bàn thờ, đồ thờ, thường làm vào những ngày cuối tháng Chạp. Nhiều nhà làm quanh dịp cúng ông Công ông Táo, có nhà làm muộn hơn một chút; ngày giờ cụ thể theo nếp từng gia đình.
Vật phẩm có cần chờ ngày bao sái không. Vật phẩm bày ở kệ, tủ trang trí không phải đồ thờ, nên không cần chờ ngày bao sái. Riêng những món đặt ở ban Thần Tài, bàn thờ thì thường được lau cùng lúc với đồ thờ.
Thứ tự lau. Nhiều nhà lau đồ thờ trước, vật phẩm trang trí sau, dùng khăn riêng cho từng loại. Bát hương thường được xử lý theo nếp riêng của từng gia đình, cẩn thận hơn cả.
Nước dùng để lau. Có nơi lau bàn thờ bằng nước sạch, có nơi dùng nước đun lá thơm như ngũ vị, hương bài. Với vật phẩm, nên dùng loại nước hợp chất liệu: đồ bột đá không lau ướt nhiều, đồ đồng không để nước đọng, đá xốp chỉ lau khô.
Lịch lau dọn vật phẩm gợi ý trong năm
Thay vì dồn hết vào cuối năm, có thể chia việc ra theo nhịp dưới đây. Đây là gợi ý; nhà có nếp riêng thì điều chỉnh theo nếp.
| Thời điểm | Việc nên làm | Ghi chú |
|---|---|---|
| Hằng tuần | Phủi bụi bằng chổi lông mềm, khăn khô | Nhanh, không cần nhấc đồ xuống |
| Hằng tháng, ngày bình thường | Nhấc từng món lau kỹ, lau kệ bên dưới | Tránh ngày rằm, mùng một nếu nhà ngại xê dịch đồ những ngày ấy |
| Cuối mùa nồm (miền Bắc) | Kiểm tra mốc ở đế gỗ, gỉ ở đồ kim loại, lau khô kỹ | Thời gian tuỳ thời tiết từng năm |
| Cuối tháng Chạp | Tổng vệ sinh, kiểm tra sứt mẻ, thay đế, thay dây đỏ | Làm trước giao thừa vài ngày để kịp sửa |
| Mấy ngày Tết | Chỉ phủi bụi nhẹ nếu cần, không dọn lớn | Theo lời kiêng phổ biến; tránh vỡ đồ khi nhà đông khách |
| Sau Tết | Thu dọn đồ trang trí Tết bày tạm, đưa vật phẩm về chỗ cũ | Nhiều nhà làm sau lễ hoá vàng |
Với lịch này, đến cuối năm việc tổng vệ sinh nhẹ hơn nhiều, bạn có thời gian kiểm tra kỹ từng món thay vì lau vội cho xong.
Dời vật phẩm vào ngày rằm, mùng một: có cần kiêng không
Một số gia đình giữ nếp không dời chỗ đồ bày, không sắp xếp lại nhà cửa vào ngày rằm và mùng một âm lịch, vì đó là ngày thắp hương, cúng lễ, nên để mọi thứ yên ổn. Đây là nếp riêng, không phổ biến ở mọi nơi. Nhiều nhà khác vẫn dọn dẹp bình thường vào những ngày này, chỉ tránh làm ồn, làm bụi lúc đang thắp hương.
Nếu nhà bạn có nếp kiêng, việc dời vật phẩm có thể làm vào ngày trước hoặc sau. Không có lý do thực tế nào buộc phải dời đúng ngày rằm. Nếu nhà bạn không có nếp ấy, cũng không cần tự đặt thêm một điều kiêng mới.
Có một trường hợp đáng để ý: khi trong nhà đang có việc lớn như đám cưới, đám tang, nhà đông người ra vào nhiều ngày. Lúc này, dời hay lau vật phẩm vừa bất tiện vừa dễ vỡ. Phần lớn gia đình để mọi thứ ở nguyên chỗ, thậm chí cất bớt những món dễ vỡ vào tủ, đợi việc xong mới bày lại.
Dời vật phẩm sang chỗ mới cho gọn
Khi đã chọn được ngày phù hợp, việc dời vật phẩm sang chỗ mới làm theo thứ tự này giúp đỡ sót, đỡ vỡ:
- Chuẩn bị chỗ mới trước: lau sạch kệ, đo kích thước, lót nỉ hoặc miếng chống trượt nếu cần.
- Chụp ảnh cách bày cũ để nếu muốn trả về hoặc giữ thứ tự thì có cái để nhìn.
- Dời từng món một, hai tay đỡ phần thân chắc nhất, không cầm vào sừng, đuôi, tay, chi tiết mảnh.
- Lau món đồ ngay khi đã nhấc lên, kiểm tra đế và mặt dưới; đây là lúc dễ phát hiện vết sứt, mốc nhất.
- Đặt vào chỗ mới, chỉnh hướng nhìn, khoảng cách giữa các món; đứng ra xa xem lại tổng thể.
- Nếu nhà bạn có nếp thắp nén hương báo khi thay đổi chỗ đồ thờ hay đồ có ý nghĩa, làm theo nếp; không có nếp thì không cần.
Với những món nặng như tượng đồng cỡ lớn, bình đá, nên có hai người cùng dời, đi chậm, dọn trống lối đi trước. Một lần trượt tay là đủ làm vỡ món đồ và làm hỏng cả sàn.
Vật phẩm ở cửa hàng: dọn trước khi nghỉ Tết, bày lại ngày mở hàng
Cửa hàng, quầy buôn bán có nhịp riêng quanh Tết. Nhiều nơi đóng cửa vài ngày rồi mở hàng lại vào một ngày chủ cửa hàng chọn. Vật phẩm ở quầy thu ngân, ban Thần Tài của cửa hàng vì vậy thường được lau dọn vào buổi cuối cùng trước khi nghỉ, cùng lúc với việc dọn quầy, kiểm kho.
Trong những ngày cửa hàng đóng, mặt bằng không có người trông, đôi khi điện tắt, cửa cuốn kéo kín. Đây là lúc nên cất những món dễ vỡ, nhỏ, có giá trị vào tủ có khoá hoặc mang về nhà, chỉ để lại những món lớn, nặng, cố định. Việc này đơn giản là để phòng mất cắp và phòng chuột bọ làm đổ, không liên quan gì tới kiêng kỵ.
Ngày mở hàng, nhiều chủ cửa hàng bày lại vật phẩm, thắp hương ban Thần Tài theo nếp rồi mới đón khách. Nếu bạn muốn bày lại vật phẩm trước ngày mở hàng một hôm cho thong thả, cũng không có gì trái nếp. Điều đáng làm là kiểm tra lại vị trí: quầy thu ngân sau Tết có khi được kê lại, vật phẩm cũ cần chỗ mới cho hợp.
Những việc nên làm trước giao thừa
Nếu bạn chỉ có một buổi cuối năm dành cho vật phẩm, đây là danh sách những việc đáng làm nhất:
- Lau bụi toàn bộ vật phẩm, ưu tiên những món ở chỗ dễ thấy như phòng khách, quầy hàng, ban Thần Tài.
- Kiểm tra sứt mẻ, bong sơn, đứt dây; món nào cần sửa thì mang đi sửa sớm, đừng để sát Tết thợ đông việc.
- Thay dây đỏ đã phai trên kiếm tiền xu, hồ lô, chuông gió; thay tua, túi gấm sờn.
- Lau sạch tàn hương bám trên vật phẩm ở ban Thần Tài; kiểm tra món nào đang đặt quá sát đèn, sát chân hương thì dời ra.
- Cất bớt những món không còn hợp, để kệ thoáng đón năm mới.
- Nếu định bày thêm đồ trang trí Tết tạm thời như cành đào, cây quất, mâm ngũ quả gần kệ vật phẩm, chừa khoảng cách để không va, không đổ nước lên đồ.
Nếu cuối năm định mua thêm một món để bày đón Tết, xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy và đặt sớm để có thời gian nhận hàng, kiểm hàng, đổi nếu cần trước khi các đơn vị giao hàng nghỉ Tết.
Lỡ làm rơi, làm vỡ vật phẩm trong mấy ngày Tết
Nhà đông người thì chuyện va làm rơi vật phẩm có thể xảy ra, và đôi khi lại đúng vào mấy ngày đầu năm. Có người lo lắng vì nghe nói vỡ đồ đầu năm là điềm không tốt. Theo quan niệm dân gian, mỗi vùng có cách nói khác nhau; có nơi còn nói "của đi thay người". Không có cơ sở nào để coi một món đồ vỡ là báo hiệu điều gì.
Việc cần làm trước tiên là an toàn: thu dọn mảnh vỡ cẩn thận, nhất là mảnh sứ, mảnh đá sắc, để trẻ con và khách không giẫm phải. Gom mảnh vào hộp riêng, không vứt chung với rác thường nếu bạn định nhờ thợ gắn lại.
Nếu nhà kiêng đổ rác mấy ngày đầu năm, có thể để hộp mảnh vỡ ở góc riêng, sau Tết mới xử lý. Món còn sửa được thì đợi qua Tết mang đến thợ; món không sửa được thì gói lại cẩn thận rồi bỏ, hoặc giữ một mảnh làm kỷ niệm nếu đó là món có ý nghĩa. Đừng để chuyện một món đồ vỡ làm mất vui cả nhà ngày Tết.
Câu hỏi thường gặp
Mùng một Tết có được lau vật phẩm không?
Nhiều gia đình kiêng dọn dẹp lớn mấy ngày đầu năm, nên việc lau vật phẩm thường được làm trước giao thừa. Phủi bụi nhẹ một món bị bẩn thì ít ai coi là phạm. Nếu nhà bạn giữ nếp kiêng chặt, để sau Tết lau cũng không ảnh hưởng gì tới món đồ.
Bao sái bàn thờ có cần lau luôn tỳ hưu, thiềm thừ không?
Những món đặt trên ban Thần Tài hoặc bàn thờ thường được lau cùng lúc với đồ thờ. Dùng khăn riêng, lau đồ thờ trước rồi đến vật phẩm. Món ở kệ trang trí thì không cần chờ ngày bao sái, có thể lau bất cứ lúc nào thuận tiện.
Dời tượng sang chỗ khác vào ngày rằm có sao không?
Một số nhà có nếp không dời đồ vào ngày rằm, mùng một vì đó là ngày cúng lễ. Đây là nếp riêng, không phải quy định chung. Nếu nhà bạn giữ nếp này thì làm vào ngày khác; nếu không, chỉ cần tránh lúc đang thắp hương.
Làm vỡ vật phẩm đầu năm có phải điềm xấu không?
Đó là lời truyền dân gian, không có cơ sở. Có nơi còn nói ngược lại là "của đi thay người". Việc cần làm là thu dọn mảnh vỡ an toàn, giữ lại nếu định nhờ thợ gắn, và đừng để chuyện này làm mất vui ngày Tết.
Nên lau vật phẩm bao lâu một lần?
Phủi bụi mỗi tuần, lau kỹ mỗi tháng, tổng vệ sinh và kiểm tra sứt mẻ vào cuối năm là nhịp phù hợp với phần lớn gia đình. Nhà gần đường lớn, gần bếp hoặc ở vùng nồm ẩm thì lau dày hơn. Cách lau tuỳ chất liệu từng món.
Đồ trang trí Tết có nên để chung kệ với vật phẩm không?
Được, nhưng nên chừa khoảng cách. Cành đào, chậu quất cần tưới nước, mâm ngũ quả có thể chảy nước, dễ làm ướt hoặc va đổ vật phẩm. Đặt đồ Tết ở chỗ riêng hoặc phía ngoài kệ, sau Tết thu dọn rồi trả lại khoảng thoáng cho vật phẩm.