Lời kiêng "không đặt vật phẩm dưới sàn" có gốc ở phép kính: tượng thần, tượng linh vật trong quan niệm dân gian không nên ở dưới chân người. Bên cạnh đó là những lý do rất thực tế như bụi sàn, nước lau nhà, chân người đá phải, trẻ nhỏ và thú cưng với tới. Phần lớn vật phẩm bày trong nhà vì vậy hợp nhất với kệ, tủ, bàn có độ cao vừa phải.
Nhưng cũng có ngoại lệ hiển nhiên: đôi sư tử đá trước cổng, cặp voi đá hai bên lối vào, bình hút lộc cỡ lớn đứng góc phòng vốn được làm để đặt dưới đất. Bài này tách lời kiêng ra từng phần, chỉ rõ món nào hợp đặt thấp, món nào nên đưa lên kệ, và độ cao nào hợp cho từng loại nhà.
Gốc của lời kiêng: chuyện tôn kính và chỗ ngồi của tượng
Trong nhà người Việt xưa, chỗ cao luôn dành cho những gì được kính trọng: bàn thờ đặt ở gian giữa, trên cao; người già ngồi ở phản, sập; khách quý được mời lên chiếu trên. Từ cách nghĩ ấy, tượng Thần Tài, tượng Di Lặc, tượng Quan Công hay tượng linh vật như tỳ hưu, kỳ lân, rồng đều được coi là không nên đặt dưới sàn, nơi người ta bước qua, quét rác, để giày dép.
Lời kiêng này còn gắn với ý "linh vật canh giữ". Một con tỳ hưu, một đôi kỳ lân đặt trên kệ nhìn ra cửa được coi là đúng tư thế; đặt dưới gầm bàn, bị khuất trong bóng tối, theo cách nghĩ dân gian là "bỏ quên", không còn đúng ý nghĩa ban đầu khi bày.
Không có sách nào ghi một độ cao bắt buộc. Lời kiêng được truyền như một phép lịch sự với đồ vật mang ý nghĩa: không để thứ mình trân trọng ở chỗ thấp nhất, bẩn nhất trong nhà. Hiểu theo nghĩa đó thì lời kiêng có lý với hầu hết mọi người, kể cả người không quan tâm phong thủy.
Những món hợp đặt dưới đất và những món không
Không phải vật phẩm nào cũng phải lên kệ. Kích thước, chất liệu và chỗ bày quyết định:
| Vật phẩm | Đặt dưới đất được không | Lưu ý |
|---|---|---|
| Đôi sư tử, kỳ lân, voi đá ngoài cổng | Được, đây là cách bày truyền thống | Đặt trên bệ hoặc đế đá, không để trực tiếp trên đất bùn; cỡ cân với cổng |
| Bình hút lộc, lu đá cỡ lớn trong nhà | Được nếu có đế chắc | Đế gỗ hoặc đế chống trượt, tránh lối đi chính, tránh chỗ lau sàn nhiều nước |
| Tượng linh vật cỡ nhỏ và vừa | Không nên | Đặt trên kệ, tủ, bàn; dưới sàn dễ bị đá, bị vấp, bám bụi |
| Tượng Thần Tài, Di Lặc, Quan Công, Tam Đa | Nhiều nhà kiêng | Lý do tôn kính; đặt trên kệ hoặc khám thờ |
| Quả cầu đá, cây đá quý | Không nên | Quả cầu lăn, cây đá rụng lá; sàn còn có nước lau nhà, robot hút bụi |
| Thuyền buồm gỗ cỡ lớn | Có nhà đặt trên tủ thấp | Không đặt thẳng trên sàn vì cột buồm, dây dễ gãy khi va |
Nguyên tắc dễ nhớ: món càng nhỏ, càng nhiều chi tiết, càng mang tính thờ kính thì càng nên lên cao; món cỡ lớn, đặc chắc, làm riêng cho ngoài trời hay đứng góc thì đặt thấp được, miễn có đế.
Lý do thực tế: sàn nhà là chỗ khắc nghiệt nhất
Bụi và nước lau sàn. Lớp bụi dày nhất trong nhà nằm ở sát sàn. Nước lau nhà có pha chất tẩy bắn vào chân tượng đồng làm xỉn, vào đế bột đá làm bong sơn, vào đá mềm như ngọc lam, malachit làm mất bóng.
Robot hút bụi và chổi. Robot hút bụi va liên tục vào vật cản thấp. Một con thiềm thừ bột đá đặt dưới gầm kệ có thể bị đẩy lệch, mẻ đế sau vài tuần mà chủ nhà không để ý.
Chân người. Ban đêm đi lấy nước, đá chân vào một tượng đồng nặng thì người đau, mà tượng bột đá thì vỡ. Lối đi trong căn hộ vốn hẹp, thêm vật cản thấp là thêm nguy cơ vấp ngã, nhất là với người già.
Hơi ẩm từ nền. Nhà tầng trệt, nhà ống ở vùng nồm ẩm như Hà Nội, Hải Phòng vào cuối xuân thường đọng nước trên mặt gạch. Đế gỗ, lớp nỉ dán dưới đáy tượng, hộp giấy đựng vật phẩm đặt sát sàn sẽ ngấm ẩm, sinh mốc và mùi.
Trẻ nhỏ và thú cưng. Trẻ bò, trẻ chập chững thích cầm nắm, ngậm, kéo những thứ ở tầm thấp. Mèo, chó có thể làm đổ, gặm. Vật phẩm có chi tiết nhỏ như đồng xu ngậm miệng thiềm thừ, hạt đá rời là nguy cơ hóc rất thật.
Chất liệu nào chịu được chỗ thấp, chỗ ẩm
Nếu bắt buộc phải đặt một món ở tầm thấp, chẳng hạn kệ tivi sát sàn hay bậc thềm, chất liệu sẽ quyết định nó bền được bao lâu.
| Chất liệu | Ở tầm thấp, gần sàn | Cần làm gì |
|---|---|---|
| Đá nguyên khối (cẩm thạch, đá xanh, granit) | Chịu va đập và ẩm khá tốt | Lau khô sau khi lau sàn bắn nước; đá vân sáng màu dễ ố khi dính nước bẩn |
| Đồng đúc | Chịu va đập tốt, nhưng xỉn nhanh khi dính nước có chất tẩy | Lau khô, tránh chỗ hay bị nước lau nhà bắn tới |
| Bột đá ép keo, sơn hoặc mạ | Dễ mẻ, bong sơn khi bị va và khi ẩm lâu | Không nên để thấp; nếu bắt buộc thì kê đế và đặt sâu vào trong kệ |
| Resin, composite | Nhẹ, dễ bị đẩy đổ, dễ trầy | Dùng sáp hoặc miếng dính chống trượt ở đế |
| Gỗ | Hút ẩm từ sàn, có thể mốc, mối mọt nếu sàn ẩm | Kê cao khỏi sàn, tránh chỗ đọng nước, kiểm tra mặt dưới định kỳ |
| Sứ men | Bền với nước nhưng vỡ khi va | Tránh lối đi; đặt ở góc ít người qua lại |
Nhìn chung, món đặt càng gần sàn càng nên là đá nguyên khối hoặc đồng đúc, có đế chắc. Những món bột đá, resin nhiều chi tiết thì để nơi cao và khô, vừa tôn được vẻ đẹp vừa tránh hư hỏng.
Chọn độ cao bày theo từng kiểu nhà
Không có con số chung, nhưng có thể dựa vào người sống trong nhà để chọn tầng kệ cho hợp:
- Nhà có trẻ dưới ba tuổi: đặt vật phẩm từ tầng ngang ngực người lớn trở lên, hoặc trong tủ kính có cửa. Tránh tầng dưới cùng của kệ mở.
- Nhà có mèo: mèo nhảy cao, nên đặt món dễ vỡ trong tủ có cửa, hoặc dùng miếng dán chống trượt, sáp dính đồ trưng bày ở đế.
- Nhà có người già: tránh vật cản ở lối đi và cạnh giường; vật phẩm nên ở độ cao ngang tầm mắt khi đứng để dễ ngắm, dễ lau mà không phải cúi hay kiễng.
- Văn phòng: bàn làm việc, kệ sau lưng, tủ hồ sơ thấp là các chỗ phổ biến; không đặt dưới gầm bàn nơi để chân và dây điện.
- Cửa hàng: quầy thu ngân và kệ phía sau quầy hợp hơn sàn gần cửa ra vào, nơi khách qua lại, xe đẩy hàng va phải.
Kệ quá cao, sát trần lại sinh vấn đề ngược: khó lau, khó ngắm, rơi từ trên cao thì vỡ chắc. Tầng kệ trong khoảng từ ngang thắt lưng đến ngang mắt người lớn thường là chỗ dễ chịu nhất cho vật phẩm cỡ nhỏ và vừa.
Đặt đôi sư tử, voi đá ngoài cổng cho đúng
Với những món làm riêng để đặt dưới đất, vài bước dưới đây giúp chúng đứng vững và bền qua nhiều mùa mưa nắng:
- Đo bề rộng cổng và chiều cao trụ để chọn cỡ; tượng quá to làm cổng chật, quá nhỏ thì lọt thỏm.
- Làm bệ: bệ xây hoặc đá kê cao hơn mặt sân một chút giúp tượng không ngập nước khi mưa lớn, không dính bùn đất bắn lên.
- Kiểm chất liệu có hợp ngoài trời không: đá nguyên khối, đồng đúc chịu nắng mưa tốt; bột đá sơn màu đặt ngoài trời dễ bong, phai sau vài mùa.
- Cố định đế bằng vữa hoặc keo chuyên dụng nếu ở nơi có trẻ con leo trèo, hoặc khu vực gió mạnh.
- Đặt sao cho không lấn ra vỉa hè, lối đi chung; giữ khoảng thông cho người đi bộ và xe ra vào.
Với đôi sư tử, kỳ lân, cách xếp con đực con cái bên nào thường được giải thích trong các bài riêng về từng linh vật; ở đây chỉ nhấn mạnh phần bệ và chất liệu, vì đó là lý do phần lớn tượng ngoài cổng xuống cấp sớm.
Lỡ để vật phẩm dưới sàn lâu ngày thì làm gì
Khi dọn nhà hay kê lại đồ đạc, nhiều người phát hiện một con tỳ hưu, một bình ngọc nhỏ đã nằm dưới gầm tủ từ lâu, phủ đầy bụi. Không cần lo lắng gì thêm ngoài việc làm sạch và tìm chỗ mới cho nó. Việc đầu tiên là nhìn kỹ xem món đồ còn nguyên không: đếm các chi tiết nhỏ như đồng xu trong miệng thiềm thừ, sừng và đuôi tỳ hưu, nắp bình; tìm quanh gầm tủ xem có mảnh vỡ hay chi tiết rơi ra không, trước khi hút bụi cuốn mất.
Lau bụi khô trước bằng chổi lông mềm, sau đó lau ẩm nhẹ tuỳ chất liệu: đá nguyên khối và đồng chịu được khăn ẩm, bột đá sơn màu chỉ nên lau khăn khô hoặc hơi ẩm rồi lau khô ngay. Xem kỹ đế: nước lau sàn có thể đã ngấm vào đế gỗ, làm mốc hoặc bong lớp nỉ lót.
Nhà nào có nếp tẩy uế đồ vật sau khi để chỗ không sạch thì có thể làm theo nếp; nhiều nhà chỉ cần lau sạch rồi đặt lên chỗ trang trọng hơn là thấy yên lòng. Nếu món đồ đã sứt mẻ do va chạm dưới sàn, cân nhắc sửa hay thay tuỳ mức hỏng và giá trị kỷ niệm.
Dịp này cũng là lúc tự hỏi món đồ có thật sự hợp với nhà mình không. Một vật phẩm nằm dưới gầm tủ nhiều tháng có thể là món không còn chỗ, không còn hợp mắt. Đặt lại vào một kệ đẹp, hoặc trao cho người thích hợp hơn, đều tốt hơn là để nó tiếp tục bám bụi.
Câu hỏi thường gặp
Đặt tượng tỳ hưu dưới sàn nhà có được không?
Nhiều gia đình kiêng vì coi tỳ hưu là linh vật, không nên ở dưới chân người. Về thực tế, sàn có bụi, nước lau nhà, robot hút bụi và chân người dễ va phải. Đặt tỳ hưu trên kệ, tủ hoặc bàn có độ cao vừa phải là cách phổ biến và an toàn hơn.
Đôi sư tử đá trước cổng đặt dưới đất có phạm không?
Không. Sư tử, kỳ lân, voi đá ngoài cổng vốn được làm để đặt dưới đất, đó là cách bày truyền thống ở đình, chùa, nhà dân. Chỉ cần có bệ kê cao hơn mặt sân, chất liệu chịu nắng mưa và không lấn ra lối đi chung.
Bình hút lộc cỡ lớn có đặt dưới sàn được không?
Được, nhiều bình cỡ lớn được làm để đứng góc phòng. Nên có đế gỗ hoặc đế chống trượt, đặt tránh lối đi chính và chỗ lau sàn nhiều nước. Nếu nhà có trẻ nhỏ hay thú cưng, chọn góc ít người qua lại.
Nhà có trẻ nhỏ nên đặt vật phẩm cao bao nhiêu?
Với trẻ dưới ba tuổi, nên đặt từ tầng ngang ngực người lớn trở lên hoặc trong tủ kính có cửa. Đặc biệt cất cao những món có chi tiết nhỏ rời như đồng xu, hạt đá, vì trẻ có thể ngậm và hóc. Kiểm tra cả độ chắc của kệ.
Đặt vật phẩm dưới gầm bàn làm việc có sao không?
Gầm bàn là chỗ để chân, dây điện và bụi, vật phẩm đặt ở đó dễ bị đá vỡ, bám bẩn và gần như không ai nhìn thấy. Nhiều người cũng kiêng vì lý do tôn kính. Đưa lên mặt bàn hoặc kệ phía sau sẽ hợp lý hơn.
Tượng để dưới sàn lâu ngày cần làm lễ gì không?
Không có nghi lễ bắt buộc. Lau sạch theo đúng chất liệu, kiểm tra đế và vết sứt, rồi đặt lên chỗ phù hợp là đủ. Nhà có nếp tẩy uế riêng thì làm theo nếp nhà, không cần chi tiền thuê người làm lễ.