Phần lớn gia đình Việt giữ bàn thờ gia tiên cho đồ thờ: bát hương, đèn, lọ hoa, mâm bồng, chén nước, ảnh hoặc bài vị, và kiêng đặt lên đó những vật phẩm mang ý chiêu tài như tỳ hưu, thiềm thừ, bắp cải ngọc. Lý do theo quan niệm là bàn thờ để tưởng nhớ người đã khuất, không phải chỗ cầu lộc. Lý do thực tế là mặt bàn thờ vốn chật, lại có lửa hương nến.
Ban Thần Tài – Thổ Địa thì khác: thiềm thừ, kim nguyên bảo, tỳ hưu nhỏ đặt trong khám là cách bày khá phổ biến ở nhà buôn bán. Còn quả cầu đá, cây đá quý, thuyền buồm thường thuộc về kệ trang trí. Bài này giúp bạn phân biệt ba chỗ ấy, biết những điều nhiều nhà kiêng, và cách bày tách cho gọn khi phòng thờ nhỏ.
Ba chỗ hay bị lẫn: bàn thờ gia tiên, ban Thần Tài, kệ bày
Nhiều thắc mắc bắt nguồn từ việc gọi chung mọi chỗ có bát hương là "bàn thờ". Thực tế mỗi chỗ có nếp bày riêng:
| Chỗ | Thường đặt gì | Vật phẩm phong thủy nhiều nhà kiêng hoặc tránh |
|---|---|---|
| Bàn thờ gia tiên | Bát hương, đèn, lọ hoa, mâm bồng, chén nước, đài rượu, ảnh, bài vị | Tỳ hưu, thiềm thừ, bắp cải ngọc, cây tiền, đồ chơi trang trí, đồ nhựa nhiều màu |
| Ban Thần Tài – Thổ Địa | Tượng Thần Tài, Thổ Địa, bát hương, đèn, lọ hoa, mâm quả; nhiều nhà thêm thiềm thừ, kim nguyên bảo, tỳ hưu nhỏ | Đồ quá to chiếm hết khám, đồ dễ cháy sát đèn, vật phẩm hình thú dữ |
| Bàn thờ Phật trong nhà | Tượng hoặc ảnh Phật, bát hương, đèn, hoa, nước, quả | Vật phẩm chiêu tài, tượng linh vật, đồ trang trí không liên quan |
| Kệ trang trí, tủ trưng bày | Quả cầu đá, cây đá quý, thuyền buồm, tượng linh vật, bình ngọc | Không có kiêng riêng; chỉ cần sạch, chắc, đúng tầm |
Bảng trên là cách làm phổ biến, không phải quy định. Nếp bày ban thờ khác nhau giữa các vùng và các gia đình; nhà có người theo Phật giáo nghiêm thường hỏi thêm ý nhà chùa về cách bày ban Phật.
Vì sao nhiều nhà kiêng để vật phẩm chiêu tài trên bàn thờ gia tiên
Lý do được nhắc nhiều nhất là sự tách bạch về ý nghĩa. Bàn thờ gia tiên là nơi con cháu tưởng nhớ ông bà, cha mẹ, báo cáo việc nhà vào ngày giỗ, ngày Tết. Những vật phẩm như tỳ hưu, thiềm thừ mang ý cầu tài lộc trong buôn bán; đặt chúng cạnh bát hương tổ tiên, theo cách nghĩ của nhiều người lớn tuổi, giống như đem chuyện làm ăn lên chỗ thờ kính.
Lý do thứ hai là sự trang nghiêm của mặt bàn. Bàn thờ đẹp trong mắt người Việt thường gọn, cân đối, ít màu sắc lòe loẹt. Một con tỳ hưu mạ vàng bóng loáng hay một cây tiền treo tua đỏ đặt cạnh bát hương dễ làm mặt bàn rối mắt.
Lý do thứ ba nằm ở chỗ thờ ai. Thiềm thừ, kim nguyên bảo gắn với Thần Tài; tượng linh vật gắn với ý trấn trạch hay chiêu tài. Đặt chúng ở ban Thần Tài hay kệ riêng thì đúng chỗ; đặt trên bàn thờ gia tiên thì bị coi là lẫn lộn.
Dĩ nhiên vẫn có gia đình đặt một quả cầu thạch anh nhỏ hay một đôi hồ lô trên bàn thờ và thấy bình thường. Không có văn bản nào cấm. Nếu trong nhà có người lớn giữ nếp cũ, hỏi ý họ trước khi thêm bất cứ món gì lên bàn thờ là cách tránh va chạm đơn giản nhất.
Lý do thực tế: hương, nến, tàn và chỗ chật
Lửa và nhiệt. Đèn dầu, nến, hương cháy liên tục vào ngày rằm, mùng một. Tượng resin, bột đá phủ sơn, cây tiền có dây ruy băng đặt sát những nguồn lửa này có thể ngả màu, cong vênh, hoặc tệ hơn là bắt lửa. Đồ đồng thì nóng lên khi gần đèn.
Tàn hương và khói. Tàn rơi vào kẽ vảy tỳ hưu, khe miệng thiềm thừ, kẽ lá bắp cải ngọc rất khó lau. Khói hương lâu ngày để lại lớp màng vàng nâu trên đá sáng màu và làm mờ quả cầu trong.
Mặt bàn chật. Bàn thờ gia tiên ở căn hộ, nhà phố thường chỉ rộng vài gang tay. Thêm vật phẩm là phải dồn bát hương, lọ hoa sát mép, tăng nguy cơ đổ khi thắp hương hay dọn mâm cúng.
Đồ đặt trước bát hương. Nhiều người đặt tỳ hưu hay đồng tiền ngay trước bát hương cho "đúng hướng". Chỗ đó lại là nơi tay với vào cắm hương, rút chân hương, nên vật phẩm hay bị gạt rơi, hoặc chính tay áo, tóc người thắp hương quệt vào lửa vì phải vươn qua món đồ.
Việc bao sái. Cuối năm nhiều nhà lau dọn bàn thờ cẩn thận. Càng nhiều món, việc lau càng lâu và càng dễ làm rơi vỡ. Đồ thờ ít thì dọn nhanh, gọn và an toàn.
Nếp bày khác nhau giữa các vùng và các nhà
Đi qua vài tỉnh sẽ thấy bàn thờ gia tiên không có một mẫu chung. Nhiều nhà ở đồng bằng Bắc Bộ giữ kiểu bàn thờ gỗ nhiều tầng với hoành phi, câu đối, mâm bồng, đài rượu, ít chỗ trống. Ở miền Trung, bàn thờ nhiều nhà thanh hơn, đồ thờ ít mà tinh. Ở Nam Bộ, bàn thờ thường đi cùng tủ thờ cao, có khi đặt chung không gian với bàn thờ Phật hoặc bàn thờ ông bà theo tầng.
Chính vì vậy mà chuyện "được đặt gì lên bàn thờ" có câu trả lời khác nhau tuỳ nơi. Có nhà coi đôi hồ lô gỗ, bình hoa sứ có hoạ tiết sen là đồ thờ, đặt trên bàn thờ là bình thường. Có nhà lại cho rằng chỉ những đồ thờ chính mới được đặt, mọi thứ khác dù đẹp cũng để ở chỗ khác.
Gia đình hai bên nội ngoại khác vùng cũng hay có những khác biệt nhỏ như vậy. Cách giữ hoà khí đơn giản nhất là theo nếp của người đang trực tiếp giữ việc thờ cúng trong nhà, thường là bố mẹ hoặc người con trưởng. Khi bạn tự lập bàn thờ riêng, có thể hỏi ý người lớn rồi chọn cách gọn gàng nhất cho không gian của mình.
Điểm chung giữa các vùng, nếu có, là sự sạch sẽ và ngăn nắp. Một bàn thờ ít đồ mà sạch luôn được coi trọng hơn một bàn thờ đầy vật phẩm nhưng bám bụi, tàn hương.
Ban Thần Tài: bày vật phẩm sao cho gọn
Ở nhà buôn bán, ban Thần Tài là chỗ vật phẩm chiêu tài xuất hiện nhiều nhất. Vài điểm giúp khám thờ không bị ngợp:
- Chọn cỡ theo lòng khám: thiềm thừ, tỳ hưu, kim nguyên bảo nên thấp hơn tượng Thần Tài và Thổ Địa rõ rệt, đặt hai bên hoặc phía trước, không che mặt tượng.
- Mỗi loại một món hoặc một đôi là đủ. Khám đầy thiềm thừ, tỳ hưu, cóc ngậm tiền, mèo vẫy tay vừa rối mắt vừa khó lau.
- Tránh đặt sát đèn, sát chân hương. Chừa khoảng trống giữa đồ trang trí và nguồn lửa, nhất là với đồ resin và đồ có tua vải.
- Ưu tiên chất liệu dễ lau: đồng, đá nguyên khối, sứ men. Bột đá nhiều kẽ để trong khám dễ bám tàn, lau lâu.
- Không cần chạy theo mọi lời mách "phải có món này mới đủ". Ban Thần Tài theo nếp phổ biến chỉ cần tượng, bát hương, đèn, hoa, nước, quả; phần còn lại tuỳ ý gia chủ.
Nếu nhà bạn vừa có bàn thờ gia tiên vừa có ban Thần Tài, giữ vật phẩm chiêu tài ở ban Thần Tài, đừng chuyển qua lại giữa hai chỗ.
Phòng thờ nhỏ: cách bày tách mà vẫn gần
Nhiều căn hộ chỉ có một góc nhỏ cho bàn thờ, không đủ chỗ cho kệ riêng. Có thể làm theo thứ tự này để giữ được cả đồ thờ lẫn vật phẩm yêu thích:
- Giữ nguyên mặt bàn thờ cho đồ thờ chính. Đây là phần không đổi.
- Tận dụng tầng dưới của tủ thờ hoặc ngăn kéo: nhiều tủ thờ hiện nay có tầng dưới kín hoặc mở, có thể đặt quả cầu đá, bình ngọc ở đó, cách xa lửa.
- Nếu có tường bên cạnh, gắn một kệ nhỏ thấp hơn mặt bàn thờ, đặt vật phẩm trang trí ở đó. Nhiều nhà giữ nếp không đặt đồ trang trí cao hơn bát hương.
- Chọn món ít, cỡ nhỏ, màu trầm để hợp với không khí phòng thờ: quả cầu đá trắng, đôi hồ lô gỗ, bình ngọc màu xanh nhạt.
- Lau vật phẩm vào cùng lúc lau bàn thờ, nhưng dùng khăn riêng, không dùng chung khăn lau bát hương.
Cách bày tách như vậy vừa giữ được nếp nhà, vừa không phải bỏ những món mình yêu thích, mà lại an toàn hơn khi thắp hương.
Đã lỡ đặt vật phẩm lên bàn thờ thì chuyển đi thế nào
Nhiều người đọc tới đây mới thấy lo vì nhà mình để tỳ hưu, cây tiền trên bàn thờ gia tiên đã lâu. Không có lý do để hoảng. Không có tài liệu nào nói chuyện đặt nhầm chỗ gây ra hậu quả gì; điều ấy chỉ là khác với nếp bày phổ biến.
Nếu muốn chuyển, chọn một ngày bình thường, không cần chờ ngày rằm hay mùng một. Nhiều gia đình thắp một nén hương, nói một câu thưa với ông bà rằng sắp xếp lại bàn thờ cho gọn, rồi nhẹ nhàng nhấc món đồ xuống. Đây là nếp tỏ lòng kính, không phải nghi lễ bắt buộc, và không cần thuê ai làm.
Lau sạch tàn hương bám trên vật phẩm bằng chổi lông mềm và khăn khô, rồi đặt sang ban Thần Tài, kệ trang trí hoặc tủ trưng bày. Nhân dịp này, kiểm tra luôn đế và mặt dưới xem có vết cháy xém, vết sơn chảy do nhiệt không. Món nào có vết xém thì đừng đặt lại gần lửa nữa; lớp sơn hay lớp keo đã chịu nhiệt một lần thường yếu hơn, lần sau bong nhanh hơn. Đồ đồng ám khói có thể lau bằng khăn mềm hơi ẩm, không cần chà mạnh.
Nếu không chắc nên đặt món đồ ở đâu, xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để biết món ấy hợp kệ, hợp bàn làm việc hay hợp tủ kính, rồi chọn chỗ cho phù hợp.
Câu hỏi thường gặp
Có được đặt thiềm thừ lên bàn thờ gia tiên không?
Phần lớn gia đình không đặt, vì thiềm thừ gắn với ý chiêu tài và thường thuộc về ban Thần Tài. Không có quy định cấm, nhưng nếu trong nhà có người lớn giữ nếp cũ thì nên hỏi ý họ. Đặt ở ban Thần Tài hoặc kệ riêng vẫn là cách được nhiều nhà chọn hơn.
Quả cầu thạch anh đặt trên bàn thờ có sao không?
Không có lời kiêng chung về quả cầu đá, nhưng mặt bàn thờ chật và có lửa hương nến, quả cầu dễ lăn rơi, dễ bám khói. Nếu muốn bày gần phòng thờ, đặt ở tầng dưới tủ thờ hoặc kệ bên cạnh, có đế chắc, cách xa nguồn lửa.
Ban Thần Tài cần những vật phẩm gì?
Theo nếp phổ biến chỉ cần tượng Thần Tài, Thổ Địa, bát hương, đèn, lọ hoa, nước và mâm quả. Thiềm thừ, kim nguyên bảo, tỳ hưu nhỏ là phần nhiều nhà thêm vào theo ý thích, không bắt buộc. Nên chọn ít món, cỡ nhỏ hơn tượng.
Đặt vật phẩm cao hơn bát hương có bị kiêng không?
Nhiều gia đình giữ nếp không đặt đồ trang trí cao hơn bát hương hay cao hơn tượng thờ, coi đó là phép kính. Đây là tập quán, không phải quy định. Về thực tế, kệ cao sát trần cũng khó lau và dễ rơi đồ, nên đặt thấp hơn là hợp lý.
Chuyển vật phẩm khỏi bàn thờ có cần xem ngày không?
Không có yêu cầu bắt buộc. Nhiều nhà chọn một ngày bình thường, thắp nén hương thưa chuyện với ông bà rồi chuyển. Nếu gia đình bạn có nếp xem ngày cho mọi việc liên quan bàn thờ thì làm theo nếp ấy, không cần mời người ngoài làm lễ.
Lau vật phẩm và đồ thờ chung một khăn được không?
Nên dùng khăn riêng. Khăn lau bát hương, đèn thường dính tàn và dầu, đem lau đá sáng màu hay đồ mạ dễ để lại vệt. Nhiều nhà cũng giữ nếp khăn lau bàn thờ chỉ dùng cho bàn thờ, không dùng vào việc khác.