Mã não cứng khoảng 7 Mohs, không tan trong nước, chịu được phần lớn hoá chất gia dụng, nên làm sạch chỉ cần nước ấm, chút xà phòng dịu, bàn chải mềm và khăn khô. Thứ cần giữ cẩn thận hơn là màu nhuộm (nếu có), dây chun, dây cước, chi tiết kim loại và keo dán; phần lớn hư hỏng của đồ mã não đến từ những phần này và từ va đập, không phải từ bản thân đá.
Bài này đi qua từng tình huống: rửa vòng sau khi đeo, lau tượng bám bụi lâu ngày, có nên ngâm muối hay phơi nắng, phơi trăng theo tập quán, cất giữ khi không dùng, thay dây, và xử lý khi đá mờ, mẻ. Mỗi lời khuyên kèm lý do để bạn tự áp dụng cho món đồ của mình.
Mã não chịu được gì, cần tránh gì
Bảng dưới gom những tác nhân thường gặp trong nhà và mức độ ảnh hưởng tới đá mã não, đá nhuộm và các phần đi kèm. Đây là hướng dẫn chung; với món giá trị cao, có thể hỏi người bán về cách giữ riêng.
| Tác nhân | Với mã não tự nhiên | Với mã não nhuộm | Với dây, kim loại, keo |
|---|---|---|---|
| Nước sạch | Không ảnh hưởng | Không ảnh hưởng khi rửa nhanh | Ngâm lâu làm chun mục, keo bong |
| Xà phòng dịu | An toàn | An toàn khi pha loãng | Rửa sạch, lau khô ngay |
| Cồn, axetôn, chất tẩy | Ít ảnh hưởng | Có thể kéo màu ra | Làm hỏng chun, xỉn bạc, bong sơn |
| Nước muối đậm | Có thể đọng muối trong lỗ xốp, khe nứt | Tương tự, có thể làm nhạt màu một số loại | Ăn mòn kim loại, mục chun |
| Nắng trực tiếp lâu ngày | Phần lớn bền màu | Màu hữu cơ có thể nhạt dần | Chun giòn, dây sợi bạc màu |
| Nhiệt cao, sốc nhiệt | Có thể rạn, nứt | Có thể rạn, đổi màu | Keo chảy, chun hỏng |
| Va đập xuống nền cứng | Có thể sứt, mẻ, vỡ | Tương tự | Khoen, móc có thể bung |
Nhìn bảng có thể thấy: mã não tự nhiên khá dễ giữ, nhưng hiếm món mã não chỉ có đá. Hầu như vòng nào cũng có dây, tượng nào cũng có đế dán hoặc chi tiết khác; giữ gìn đúng nghĩa là giữ cho cả những phần đó.
Rửa vòng mã não sau khi đeo
Vòng đeo hằng ngày bám mồ hôi, dầu da, kem dưỡng, lâu dần làm hạt mờ và dây bẩn. Một lần rửa nhẹ mỗi vài tuần là đủ:
- Pha một bát nước ấm (không nóng) với vài giọt xà phòng rửa tay dịu hoặc dầu gội em bé.
- Nhúng vòng vào, dùng bàn chải đánh răng lông mềm chải nhẹ từng hạt, chú ý khe giữa các hạt và quanh lỗ xỏ.
- Không ngâm quá vài phút, nhất là vòng dây chun hoặc có charm dán keo.
- Tráng lại bằng nước sạch để không còn xà phòng đọng.
- Thấm khô bằng khăn bông mềm, rồi đặt vòng nằm trên khăn ở chỗ thoáng, râm cho khô hẳn dây. Không treo vòng ướt, vì sức nặng các hạt kéo giãn chun.
- Với vòng dây tết sợi, chỉ lau đá bằng khăn ẩm, tránh làm ướt dây; dây sợi ướt lâu khô dễ mốc.
Với vòng mã não nhuộm, bước rửa này vẫn an toàn; chỉ cần tránh cồn, nước tẩy và ngâm lâu.
Làm sạch tượng, quả cầu mã não bám bụi lâu ngày
Tượng, quả cầu bày lâu bám bụi trong các khe chạm, nhất là ở bếp hoặc gần cửa sổ mặt đường. Cách đơn giản nhất là dùng chổi lông mềm, như chổi trang điểm hay cọ vẽ, quét bụi khô trước. Sau đó lau bằng khăn ẩm vắt kỹ. Với khe sâu, dùng bàn chải mềm nhúng nước xà phòng loãng, chải nhẹ rồi lau lại bằng khăn ẩm nước sạch.
Nếu tượng không có chi tiết dán, có thể rửa dưới vòi nước. Đặt một chiếc khăn dưới đáy chậu để tượng không trượt va vào thành chậu. Với quả cầu, rửa xong lau khô ngay và đặt lại lên đế; quả cầu ướt rất trơn, rơi khỏi tay khi đang lau là tình huống vỡ phổ biến.
Với tượng có đế dán nỉ, đế gỗ hoặc chi tiết kim loại gắn keo như đồng tiền ngậm miệng thiềm thừ, chỉ lau, không rửa. Nước thấm vào keo sẽ làm bong chi tiết, nước đọng trong nỉ gây mốc. Không dùng máy rửa siêu âm cho tượng mã não có vết rạn hoặc nhiều chi tiết mỏng, vì rung động có thể làm rạn lan rộng.
Ngâm muối, phơi nắng, phơi trăng: tập quán và thực tế
Ngâm nước muối. Đây là cách "tẩy uế" nhiều người làm với đá. Muối không phá huỷ thạch anh, nhưng có thể đọng lại trong lỗ xốp, khe nứt của mã não, khi khô kết tinh lại và về lâu dài có thể làm rạn lan rộng; muối còn ăn mòn kim loại, làm mục chun. Nếu muốn giữ tập quán, cách nhẹ hơn là đặt món đồ cạnh hoặc trên bát muối khô, không ngâm.
Phơi nắng. Mã não tự nhiên phần lớn bền màu với nắng, nhưng mã não nhuộm hữu cơ có thể nhạt dần, và nắng gắt làm chun giòn, dây sợi bạc màu. Nếu muốn phơi theo tập quán, chọn nắng sớm trong thời gian ngắn, tránh nắng trưa.
Phơi trăng. Đây là tập quán phổ biến ở cộng đồng chơi đá, đặc biệt vào đêm rằm. Ánh trăng không ảnh hưởng gì tới đá. Điều thực tế cần lưu ý là sương đêm làm ướt dây; đặt món đồ trong nhà cạnh cửa sổ là đủ để giữ tập quán mà không làm ướt dây.
Xông trầm, xông khói. Một số gia đình xông trầm hương cho vật phẩm. Khói không hại đá, nhưng có thể bám thành lớp mờ trên bề mặt bóng nếu xông nhiều; lau lại bằng khăn ẩm sau khi xông.
Không có tập quán nào là bắt buộc. Việc làm sạch vật lý mới là điều món đồ thật sự cần. Các tập quán tẩy uế là lựa chọn theo niềm tin của từng người, mỗi nơi làm một kiểu, bạn có thể theo nếp nhà mình.
Cất giữ đồ mã não khi không dùng
Mã não cứng nhưng không phải không bị tổn thương. Cách cất ảnh hưởng nhiều tới độ bóng và độ bền lâu dài:
- Cất riêng từng món: túi vải mềm, túi nhung hoặc hộp có ngăn. Để lẫn với đá cứng hơn như kim cương, sapphire, hoặc với chìa khoá kim loại, bề mặt bóng sẽ bị xước dần.
- Vòng nằm, không treo: treo vòng chun lâu ngày làm dây giãn. Đặt vòng nằm tròn trong khay.
- Tránh nơi nóng ẩm: không cất trong ô tô, gần bếp, trong phòng tắm. Nhiệt làm chun giòn, ẩm làm dây sợi mốc và bạc xỉn.
- Tượng, quả cầu có đế: cất kèm đế, bọc khăn mềm, đặt trong hộp có lót xốp nếu phải chuyển nhà hoặc cất lâu.
- Ghi chú món nhuộm: nếu bạn có nhiều món, ghi chú món nào đã nhuộm để nhớ tránh hoá chất và nắng.
Khi chuyển nhà, gói từng tượng riêng, chèn kín khoảng trống trong thùng để món đồ không dịch chuyển; phần lớn tượng đá vỡ khi vận chuyển là do va vào nhau trong thùng.
Thay dây vòng mã não: khi nào và chọn dây gì
Dây chun là phần mau hỏng nhất của vòng đá. Dấu hiệu nên thay: vòng lỏng hơn khi mới mua, giữa các hạt xuất hiện khe hở thấy rõ dây, dây bạc màu, sờn ở chỗ lỗ xỏ, hoặc khi kéo nhẹ thấy dây không còn co lại nhanh. Với vòng đeo hằng ngày, chun thường cần thay sau vài tháng tới một năm, tuỳ chất lượng dây và thói quen đeo.
Có ba loại dây phổ biến. Chun co giãn tiện đeo, không cần khoá, nhưng giãn và mục theo thời gian. Dây cước bền hơn, không giãn, cần khoá hoặc nút thắt chặt, hợp với vòng hạt nặng. Dây tết sợi đẹp, có thể chỉnh độ rộng bằng nút trượt, nhưng thấm mồ hôi và cần giữ khô.
Bạn có thể tự thay dây nếu kiên nhẫn: xếp hạt theo thứ tự cũ trên khăn, luồn dây mới, thắt nút kép và giấu nút vào trong lỗ một hạt. Lỗ hạt mã não có thể có cạnh sắc, nên chọn dây đủ dày và kiểm tra miệng lỗ. Nếu vòng có hạt chủ hoặc charm phức tạp, mang tới tiệm làm trang sức sẽ nhanh và chắc hơn. Muốn so các mẫu vòng có ghi rõ loại dây và cỡ hạt, bạn có thể xem tại Vật Phẩm Phong Thủy.
Lịch chăm sóc gợi ý theo từng loại món
Không cần nhớ quá nhiều quy tắc. Bảng dưới gợi ý tần suất chăm sóc cho các loại món mã não phổ biến; bạn có thể điều chỉnh theo khí hậu nơi ở và tần suất dùng.
| Loại món | Sau mỗi lần dùng | Định kỳ | Kiểm tra |
|---|---|---|---|
| Vòng đeo hằng ngày | Lau khô mồ hôi bằng khăn mềm | Rửa nước xà phòng loãng vài tuần một lần | Dây chun mỗi tháng, thay khi giãn |
| Mặt dây, nhẫn | Lau nhanh | Rửa nhẹ hằng tháng, lau bạc nếu có | Khoen, ổ đá, móc khoá |
| Tượng nhỏ trên bàn làm việc | Không cần | Quét bụi hằng tuần, lau ẩm hằng tháng | Chi tiết dán keo, đế nỉ |
| Quả cầu có đế | Không cần | Lau ẩm hằng tháng | Đế còn vừa, quả cầu không lăn |
| Lát làm đế lót ly | Lau khô nước đọng | Rửa nhanh hằng tuần | Chân chống trượt, viền mép, vết rạn |
| Đồ cất lâu không dùng | Không áp dụng | Mở ra kiểm tra vài tháng một lần | Mốc dây, xỉn kim loại |
Ở những nơi nồm ẩm kéo dài như miền Bắc vào cuối xuân, nên kiểm tra dây sợi và túi vải cất đồ thường hơn, vì nấm mốc phát triển nhanh trên vải ẩm dù đá không bị ảnh hưởng.
Xử lý khi mã não bị mờ, mẻ, nứt
Bề mặt mờ. Thường do lớp dầu da, kem dưỡng bám. Rửa bằng nước ấm và xà phòng dịu như hướng dẫn ở trên là bóng lại. Nếu vẫn mờ sau khi rửa, có thể bề mặt đã bị xước li ti sau nhiều năm cọ xát; thợ đá có thể đánh bóng lại.
Mẻ nhỏ ở hạt hoặc tượng. Mẻ nhỏ ở mép lỗ xỏ hoặc đầu tai tượng không ảnh hưởng nhiều tới độ bền, nhưng nếu cạnh mẻ sắc, nên nhờ thợ mài bo lại để không cứa da và dây.
Vết nứt mới xuất hiện. Vết nứt mới thường do va đập hoặc sốc nhiệt. Với hạt vòng, nên thay hạt mới vì hạt nứt có thể vỡ hẳn khi va tiếp. Với tượng, đặt ở chỗ ít va chạm, không rửa nước để nước không len vào vết nứt.
Màu nhạt đi. Với hàng nhuộm, màu nhạt dần là đặc tính của thuốc nhuộm. Không có cách tự nhuộm lại an toàn tại nhà; bạn có thể chấp nhận vẻ mới của món đồ hoặc thay món khác.
Về quan niệm vật phẩm vỡ. Dân gian có nhiều cách giải thích khi đá vỡ, nhưng thực tế đá vỡ là do lực tác động và vết rạn có sẵn. Không cần lo lắng; xử lý món đồ vỡ một cách trân trọng theo nếp nhà là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Mã não có rửa nước được không?
Được. Mã não không tan và không hút nước theo cách gây hại, rửa bằng nước sạch và xà phòng dịu là an toàn. Điều cần tránh là ngâm lâu với vòng dây chun, tượng có chi tiết dán keo, và với hàng nhuộm thì tránh thêm cồn, chất tẩy.
Ngâm mã não trong nước muối có hại không?
Muối không phá huỷ mã não, nhưng có thể đọng trong lỗ xốp, khe nứt, về lâu dài làm rạn lan rộng; muối còn làm mục chun và ăn mòn kim loại. Nếu muốn giữ tập quán, đặt món đồ cạnh bát muối khô thay vì ngâm.
Có nên đeo vòng mã não khi tắm, bơi?
Không nên. Xà phòng, dầu gội, nước nóng làm chun nhanh giãn, nước hồ bơi có clo và nước biển có muối làm hại dây và kim loại. Tháo vòng ra trước khi tắm, bơi và đeo lại khi da đã khô.
Mã não bị mờ có đánh bóng lại được không?
Được. Nếu mờ do bẩn, rửa sạch là bóng lại. Nếu mờ do xước bề mặt sau nhiều năm, thợ đá hoặc tiệm chế tác có thể đánh bóng lại bằng bột mài chuyên dụng. Không nên tự dùng kem đánh răng hay giấy nhám vì dễ làm xước thêm.
Bao lâu nên thay dây vòng mã não một lần?
Tuỳ loại dây và tần suất đeo. Dây chun với vòng đeo hằng ngày thường cần thay sau vài tháng tới một năm; dây cước bền hơn nhiều. Kiểm tra định kỳ, thấy dây giãn, sờn hay có khe hở giữa các hạt là lúc nên thay.
Có nên dùng máy rửa siêu âm cho đồ mã não?
Với hạt mã não tự nhiên không rạn, máy siêu âm thường không gây hại. Nhưng với món có vết rạn, đá nhuộm, chi tiết dán keo hoặc tượng nhiều chi tiết mỏng, rung động có thể làm rạn lan rộng hoặc bong keo, nên an toàn hơn là rửa tay.