Một món trang sức con giáp có thể được làm bằng năm cách chính: tạc tròn thành khối ba chiều, chạm nổi trên mặt phẳng, khắc chìm vào bề mặt, đúc từ khuôn, hoặc dập từ tấm kim loại mỏng. Ngoài ra còn có tạo hình bằng điện phân cho vàng rỗng ruột và tiện, phay bằng máy CNC. Kỹ thuật quyết định món đồ nặng hay nhẹ, nét sắc hay mềm, bền hay dễ móp, và cả việc sau này có sửa được không.
Người mua thường chỉ nhìn ảnh và hỏi chất liệu. Biết thêm món đồ được làm bằng cách nào giúp bạn hiểu vì sao hai con rồng bạc cùng cỡ lại chênh nhau gấp mấy lần trọng lượng, vì sao mặt vàng "to mà nhẹ", hay vì sao con giáp trên đá lại có nét mềm như nước chảy. Bài đi qua từng kỹ thuật, kèm dấu hiệu nhận ra bằng mắt và tay.
Năm kỹ thuật chính và dấu hiệu nhận ra
Bảng tóm tắt để tra nhanh. Phần dưới bảng giải thích kỹ hơn từng cách.
| Kỹ thuật | Cách làm | Dấu hiệu nhận ra | Ảnh hưởng khi đeo |
|---|---|---|---|
| Tạc tròn | Con vật là khối ba chiều, nhìn được mọi phía | Có mặt sau hoàn chỉnh, chân và đuôi tách khỏi thân | Nổi khối đẹp, nhưng nhô cao, dễ vướng |
| Chạm nổi | Hình nhô lên khỏi nền phẳng, mặt sau phẳng | Nhìn nghiêng thấy hình cao hơn nền, mặt sau trơn hoặc rỗng | Gọn, ít vướng, hợp mặt dây và nhẫn |
| Khắc chìm | Hình khoét sâu vào bề mặt | Sờ thấy rãnh lõm, hình hiện bằng bóng tối trong rãnh | Phẳng, bền với va chạm, nét có thể mờ khi bụi đọng |
| Đúc | Kim loại nóng chảy rót vào khuôn | Đặc, nặng tay; có thể thấy dấu cuống rót đã mài ở mặt sau | Chắc, giữ nét tốt, sửa được |
| Dập | Tấm kim loại mỏng ép vào khuôn, thường hai nửa hàn ghép | Nhẹ so với cỡ, có đường nối quanh viền, bên trong rỗng | Rẻ, nhẹ, nhưng dễ móp, khó sửa |
Một món đồ thường kết hợp nhiều kỹ thuật. Ví dụ, con giáp được đúc rồi chạm thêm bằng tay để sắc nét, hoặc mặt dây dập nền rồi gắn một con vật đúc nổi lên trên.
Tạc tròn và chạm nổi: khác nhau ở mặt sau
Tạc tròn là kiểu con vật được làm đầy đủ như một bức tượng tí hon: nhìn từ trước, sau, hai bên đều thấy hình. Charm con giáp, con vật ngồi trên nhẫn, hạt chủ trên vòng thường là tạc tròn. Ưu điểm là khối sinh động, cầm lên xoay được, thấy rõ đuôi con chuột, chân con ngựa. Nhược điểm là các phần nhô như sừng, tai, đuôi mảnh dễ gãy nếu va mạnh.
Chạm nổi là hình nhô lên khỏi một mặt phẳng, giống như phù điêu. Có chạm nổi cao, khi hình nhô gần nửa khối, và chạm nổi thấp, khi hình chỉ nổi một chút như đồng xu. Mặt dây tròn hay mặt vuông có con giáp phần lớn làm theo cách này. Vì có nền đỡ phía sau, các chi tiết ít gãy hơn tạc tròn, và mặt sau phẳng nằm êm trên ngực.
Để phân biệt nhanh, hãy lật món đồ. Mặt sau có hình con vật hoàn chỉnh là tạc tròn; mặt sau phẳng, trơn hoặc có khắc chữ, ký hiệu là chạm nổi. Một số mặt chạm nổi khoét rỗng mặt sau để giảm trọng lượng, nhìn bên trong sẽ thấy lõm theo hình con vật, đó vẫn là chạm nổi.
Trên ngọc và đá, kỹ thuật tương tự gọi là tạc và chạm bằng mũi mài. Đá cứng nên nét thường mềm, tròn, ít góc cạnh; đây là đặc trưng chứ không phải lỗi. Còn trên kim loại, chạm tay sau khi đúc là bước làm cho mắt, vảy, lông sắc lên.
Khắc chìm: hình ảnh nằm trong rãnh
Khắc chìm là kiểu hình con vật được khoét sâu vào bề mặt, giống con dấu. Nhìn thẳng, hình hiện ra nhờ bóng tối trong rãnh; nếu rãnh được xi đen hoặc tô men, hình càng rõ. Đây là kiểu phổ biến trên nhẫn mặt phẳng, mặt dây dạng thẻ bài, mặt đá đen hoặc mã não khắc hình.
Ưu điểm lớn nhất của khắc chìm là bề mặt phẳng, không có gì nhô ra để móc vào vải hay va gãy. Người làm công việc tay chân, người không thích món đồ cộm, thường chọn kiểu này. Khắc chìm cũng hợp với cách thể hiện con giáp tối giản bằng đường nét, chỉ vài đường đã ra dáng con vật.
Nhược điểm là rãnh khắc đọng bụi, kem dưỡng, mồ hôi khô; lâu ngày hình mờ đi không phải vì mòn mà vì bẩn. Dùng bàn chải mềm và nước xà phòng nhẹ là đủ làm sạch. Với khắc chìm trên kim loại, sau nhiều năm đánh bóng, rãnh nông dần; người thợ có thể khắc lại cho sâu, nhưng mỗi lần khắc lại là một lần lấy bớt kim loại.
Một biến thể đáng biết là khắc laser. Máy laser khắc nét rất đều, mảnh, sạch, hợp hình tối giản hoặc chữ nhỏ. Nét laser thường nông hơn khắc tay, nhìn nghiêng ít có chiều sâu, và mòn nhanh hơn nếu món đồ hay cọ xát.
Đúc khuôn sáp: kỹ thuật phổ biến nhất cho con giáp kim loại
Mẫu được làm bằng sáp. Thợ tạc con giáp trên sáp bằng tay, hoặc in mẫu sáp từ máy in ba chiều theo file thiết kế. Mẫu sáp gắn lên cây sáp, đặt vào ống và đổ thạch cao chịu nhiệt bao quanh.
Nung chảy sáp, rót kim loại. Khi nung, sáp chảy ra để lại khoang rỗng đúng hình con vật. Kim loại nóng chảy được rót hoặc hút chân không vào khoang. Đây là lý do kỹ thuật này hay được gọi là đúc mất sáp.
Đập khuôn, cắt cuống, làm nguội. Sau khi nguội, thạch cao được đập vỡ, món đồ được cắt khỏi cuống rót. Chỗ cắt cuống thường ở mặt sau hoặc dưới chân, được mài phẳng; nhìn kỹ đôi khi vẫn thấy một vệt nhỏ.
Chạm sửa và đánh bóng. Món đồ vừa đúc ra thường hơi mờ nét. Thợ dùng mũi chạm và đá mài làm sắc mắt, vảy, lông, rồi đánh bóng. Bước này quyết định nhiều nhất sự khác biệt giữa hàng làm kỹ và làm vội.
Đúc đặc nên nặng và bền. Món đúc có thể đặc hoàn toàn hoặc khoét rỗng mặt sau. Đúc đặc nặng tay, chịu va chạm tốt, sửa được khi gãy chi tiết bằng cách hàn thêm.
Dấu hiệu đúc kém. Bề mặt có lỗ rỗ li ti, chi tiết mảnh như râu, đuôi bị thiếu hoặc đứt đoạn, có bọt khí lộ ra sau khi đánh bóng. Những lỗi này không sửa được triệt để.
Dập rỗng và tạo hình bằng điện phân: to mà nhẹ
Dập là ép tấm kim loại mỏng giữa hai nửa khuôn để tạo hình nổi. Với con giáp ba chiều, người ta dập hai nửa rồi hàn ghép lại, bên trong rỗng. Kỹ thuật này cho phép làm món to với ít kim loại, nên phổ biến ở mặt dây vàng cỡ lớn có giá vừa phải. Nhận ra bằng cách cầm thấy nhẹ bất ngờ so với kích thước, và soi viền thấy đường hàn nối chạy quanh.
Nhược điểm của dập rỗng là thành kim loại mỏng, bóp hoặc va mạnh sẽ móp, mà móp rồi thì rất khó gò lại cho đẹp. Một số món còn có lỗ thông hơi nhỏ, nước có thể vào bên trong và đọng lại. Nên tháo khi tắm, và không ngâm nước lâu.
Tạo hình bằng điện phân là cách bồi kim loại lên một khuôn dẫn điện, sau đó loại bỏ khuôn để lại vỏ kim loại rỗng. Vàng 24K làm theo cách này thường được gọi là vàng cứng hay vàng 3D trên thị trường: vẫn là vàng hàm lượng cao, nhưng nhờ cấu trúc tinh thể khi bồi nên cứng hơn vàng 24K đúc thông thường, cho phép làm con giáp to, chi tiết mà nhẹ.
Với cả hai loại rỗng, khi bán lại hoặc đổi, giá trị tính theo trọng lượng kim loại sẽ thấp hơn cảm giác "to" khi nhìn. Hỏi trọng lượng và cách làm trước khi mua để kỳ vọng đúng.
Xi, mạ và tô men: lớp hoàn thiện trên con giáp
Sau khi tạo hình, món đồ thường được hoàn thiện bề mặt. Với bạc, ba kiểu phổ biến là để trắng tự nhiên, xi bạch kim (rhodium) cho sáng và chậm xỉn, hoặc xi đen trong khe để con vật nổi khối như đồ cổ. Xi bạch kim là lớp rất mỏng, chỗ cọ xát nhiều sẽ mòn trước và lộ màu bạc hơi ngả vàng bên dưới; đây là hao mòn bình thường, tiệm kim hoàn có thể xi lại.
Mạ vàng trên bạc hoặc đồng cho màu vàng với chi phí thấp. Độ bền tuỳ độ dày lớp mạ; trên con giáp, tai, mũi, sừng và lưng là chỗ lộ nền trước. Không nên dùng khăn lau bạc có hạt mài cho món mạ.
Tô men là phủ lớp màu lên một phần con vật, như mào gà đỏ, mắt rồng xanh, áo khỉ vàng. Men nung là thuỷ tinh, bền màu nhưng giòn, va mạnh có thể nứt; men nguội là nhựa, dễ làm, màu tươi nhưng có thể xước và ố theo thời gian. Hỏi người bán là loại nào, và tránh để món tô men tiếp xúc nước hoa, cồn.
Cuối cùng là đánh bóng: bóng gương cho cảm giác sang nhưng lộ vết xước nhanh; mờ cát hay chải xước thì giấu xước tốt, hợp đeo hằng ngày. Nhiều món kết hợp, nền mờ để con vật bóng nổi lên.
Kỹ thuật ảnh hưởng thế nào tới việc chọn mua
Không kỹ thuật nào tốt hơn tuyệt đối; mỗi cách hợp một nhu cầu. Vài gợi ý:
- Đeo hằng ngày, va chạm nhiều: chọn chạm nổi thấp hoặc khắc chìm, đúc đặc. Tránh tạc tròn có chi tiết mảnh nhô ra.
- Muốn món nổi bật, đeo dịp: tạc tròn hoặc chạm nổi cao, chấp nhận cẩn thận hơn khi đeo.
- Muốn món to mà ngân sách vừa: dập rỗng hoặc vàng tạo hình điện phân, nhưng nhớ chúng dễ móp.
- Muốn sửa được lâu dài: đúc đặc. Món đúc gãy sừng, gãy đuôi có thể hàn lại; món dập rỗng thủng thì thường phải bỏ.
- Muốn nét sắc và đối xứng tuyệt đối: hàng phay CNC hoặc đúc từ mẫu in ba chiều; muốn nét có "hồn tay": hàng chạm tay sau đúc.
- Đá và ngọc: kỹ thuật tạc mài quyết định độ mềm nét; xem kỹ các khe sâu xem có vết mài thô không.
Khi mua online, đừng ngại hỏi thẳng: món này đúc đặc hay rỗng, có chạm tay sau đúc không, nặng bao nhiêu gam. Người bán hiểu hàng sẽ trả lời được ngay.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết mặt dây con giáp là đúc đặc hay dập rỗng khi mua online?
Hỏi trọng lượng và so với kích thước. Món đúc đặc nặng hơn hẳn món dập cùng cỡ. Xin thêm ảnh chụp viền và mặt sau: món dập ghép hai nửa thường có đường hàn quanh viền hoặc lỗ thông hơi nhỏ.
Vàng 24K tạo hình điện phân có phải vàng giả không?
Không. Đó vẫn là vàng hàm lượng cao, chỉ khác cách tạo hình nên rỗng ruột và cứng hơn vàng 24K đúc. Điều cần biết là món loại này nhẹ so với kích thước và dễ móp nếu bị bóp mạnh.
Con giáp in ba chiều có kém hơn làm tay không?
In ba chiều thường chỉ dùng để làm mẫu sáp, sau đó vẫn đúc kim loại như cách truyền thống. Chất lượng phụ thuộc vào thiết kế và khâu chạm sửa, đánh bóng sau đúc nhiều hơn là việc mẫu làm bằng tay hay bằng máy.
Mặt dây khắc chìm bị mờ hình thì làm thế nào?
Thường là do bụi bẩn đọng trong rãnh. Rửa bằng nước ấm pha xà phòng nhẹ, chải bằng bàn chải mềm. Nếu rãnh đã mòn nông sau nhiều năm, thợ kim hoàn có thể khắc sâu lại hoặc xi đen trong rãnh để hình rõ hơn.
Chạm tay có nghĩa là toàn bộ món được làm bằng tay không?
Không hẳn. Phần lớn trang sức con giáp được đúc trước, sau đó thợ chạm tay để làm sắc chi tiết. Món chạm tay hoàn toàn từ phôi kim loại rất hiếm và thường được ghi rõ.
Kỹ thuật nào hợp làm quà cho người lớn tuổi?
Chạm nổi thấp hoặc khắc chìm, đúc đặc thường hợp nhất vì gọn, bền, không vướng vào áo hay khăn. Chi tiết nhô cao và mảnh dễ gãy, lại khó chăm sóc với người mắt kém.