Giấy giám định cho một pho tượng đá cỡ lớn thường ghi được tên vật liệu, ảnh, kích thước, khối lượng và kết luận tự nhiên hay đã xử lý, nhưng hay thiếu một vài chỉ số mà giấy của viên đá nhỏ luôn có, nhất là tỉ trọng chính xác. Lý do nằm ở dụng cụ: phần lớn thiết bị trong phòng giám định đá được làm cho mẫu vừa lòng bàn tay, còn một con tỳ hưu hay thiềm thừ nặng vài ký thì không đặt lên cân thuỷ tĩnh hay khúc xạ kế theo cách thông thường được.
Hiểu giới hạn này giúp bạn đọc giấy cho đúng: ô bỏ trống không có nghĩa là giấy kém, còn một con số quá đẹp trên món nặng mười ký lại đáng hỏi thêm. Bài đi qua từng dòng thường gặp trên giấy của tượng lớn, các phần của tượng mà giấy có thể không nói tới, và việc nên chuẩn bị trước khi mang tượng đi kiểm.
Vì sao tượng lớn khó giám định hơn viên đá nhỏ
Với một viên đá mài giác cỡ móng tay, người giám định có đủ bộ đo cơ bản: đặt mặt phẳng lên khúc xạ kế để đọc chiết suất, cân trong không khí rồi cân trong nước để tính tỉ trọng, soi kính hiển vi để xem bao thể, chiếu đèn tử ngoại để xem phát quang. Mỗi phép đo cho ra một con số hoặc một quan sát, và các con số ghép lại sẽ khoanh vùng được tên khoáng vật.
Tượng lớn phá vỡ gần hết các điều kiện ấy. Bề mặt chạm khắc cong, ít chỗ phẳng và bóng đủ để áp lên lăng kính của khúc xạ kế. Khối lượng vượt sức của cân thuỷ tĩnh trong phòng, vốn chỉ chịu vài trăm gam đến vài ký tuỳ loại. Tượng dày, đục nên ánh sáng không xuyên qua để soi bao thể bên trong. Có tượng còn gắn chặt vào đế gỗ hoặc đế đá khác, không tách ra được nếu chủ không đồng ý.
Vì thế, với tượng lớn, phòng giám định thường dựa nhiều hơn vào quan sát bề mặt bằng kính phóng đại và vào các máy phân tích quang phổ chỉ cần chiếu vào một điểm nhỏ, như phổ hồng ngoại hay phổ Raman ở những nơi có trang bị. Các máy này nhận diện được thành phần vật liệu ở điểm được chiếu và phát hiện một số chất tẩm, nhưng chỉ nói về đúng chỗ được đo. Kết luận cho cả pho tượng vì thế luôn là suy ra từ vài điểm, và giấy cẩn thận sẽ thể hiện điều đó.
Những dòng thường có trên giấy cho một pho tượng
Mỗi nơi cấp có mẫu giấy riêng, nhưng một tờ giấy cho tượng đá cỡ lớn thường có các phần sau. Dùng danh sách này để soát xem tờ giấy trong tay thiếu gì:
- Số hiệu và ngày cấp: dãy số riêng của tờ giấy, dùng để hỏi lại nơi cấp. Không có số hiệu thì tờ giấy gần như không kiểm chứng được.
- Ảnh của chính món đồ: chụp trên nền trơn, thường một góc chính diện. Ảnh là phần nối tờ giấy với pho tượng, quan trọng hơn mọi chỉ số.
- Mô tả hình dạng: "tượng chạm hình cóc ba chân", "tượng chạm hình tỳ hưu", kèm màu quan sát được, ví dụ "xanh lục loang trắng".
- Kích thước: dài, rộng, cao tính bằng centimet hoặc milimet; có giấy ghi rõ đo cả đế hay chỉ thân tượng.
- Khối lượng: với tượng lớn thường ghi bằng gam hoặc kilôgam thay vì carat.
- Các chỉ số đo được: chiết suất (thường là số đo điểm), phát quang, kết quả quang phổ nếu có; ô tỉ trọng có thể trống hoặc ghi "không đo".
- Kết luận: tên vật liệu, tự nhiên hay nhân tạo, có phát hiện xử lý hay không.
- Ghi chú: phần nhiều người bỏ qua nhưng lại nói rõ giới hạn của phép kiểm, ví dụ "kiểm tra trên bề mặt", "không bao gồm phần đế".
Nếu tờ giấy chỉ có tên đá và một con dấu, không ảnh, không kích thước, không khối lượng, thì nó không gắn được với pho tượng nào cụ thể. Một tờ như vậy có thể đi kèm bất kỳ món đồ cùng màu nào.
Chiết suất đo điểm và tỉ trọng: hai ô hay ghi khác thường
Khi không có mặt phẳng bóng, người giám định dùng cách đo điểm: nhỏ một giọt dung dịch tiếp xúc lên lăng kính, đặt một chỗ cong của tượng chạm vào giọt dung dịch rồi đọc vạch sáng tối qua thị kính. Cách này cho một con số gần đúng, thường chỉ đến hai chữ số thập phân, ví dụ chiết suất khoảng 1,61 hay khoảng 1,66. Với đá đa tinh thể như ngọc bích, mã não thì như vậy là đủ để phân nhóm, nhưng không đọc được độ lưỡng chiết như ở viên đá mài giác.
Với pho tượng to, có khi không tìm được chỗ nào áp được vào lăng kính. Lúc đó ô chiết suất có thể trống, và kết luận dựa vào quang phổ cùng quan sát bề mặt. Đây là chuyện bình thường, miễn giấy ghi rõ phương pháp đã dùng.
Ô tỉ trọng là ô hay khác thường nhất. Để có tỉ trọng, phải cân món đồ trong không khí và trong nước. Tượng nặng vượt sức cân trong phòng thì người giám định có thể bỏ ô này, hoặc dùng cách cân bằng thiết bị lớn hơn với độ chính xác thấp hơn. Vì vậy, khi thấy một pho tượng mười mấy ký mà giấy ghi tỉ trọng đến ba chữ số thập phân, bạn có quyền hỏi đã cân bằng thiết bị gì. Câu trả lời rõ ràng thì yên tâm, còn ấp úng thì đáng xem lại cả tờ giấy.
Một điểm nữa: tượng có lỗ khoan, hốc rỗng, vết nứt trám keo hay gắn đế thì tỉ trọng đo được của cả khối không còn là tỉ trọng của riêng loại đá. Con số lúc đó chỉ có ý nghĩa tham khảo.
Tượng ghép khối, gắn đế, sơn phủ: giấy nói đến phần nào
Tượng ghép nhiều khối. Tượng lớn đôi khi được chạm từ hai, ba khối đá dán lại, nhất là phần đầu, sừng, đuôi hay đồng tiền ngậm miệng. Giấy giám định thường chỉ kết luận về vật liệu ở những điểm đã đo; nếu người giám định thấy đường ghép, họ có thể ghi chú "có dấu hiệu ghép" hoặc "phần đầu gắn rời". Không thấy ghi chú này không có nghĩa là tượng liền khối, nhất là khi đường ghép nằm ở chỗ khuất.
Đế đi kèm. Đế gỗ, đế đá màu khác hay đế bột đá đúc thường không thuộc phạm vi giám định trừ khi chủ yêu cầu. Ghi chú "không bao gồm đế" là cách nói thẳng thắn. Nếu đế dán chặt vào tượng, khối lượng ghi trên giấy có thể là khối lượng cả cụm; bạn nên hỏi lại để biết con số đó gồm những gì.
Lớp sơn, sáp, keo bóng. Nhiều tượng đá được đánh sáp hoặc phủ keo cho bóng và che vết rạn nhỏ. Lớp này có thể làm sai số đo điểm và che bề mặt thật. Giấy cẩn thận sẽ ghi "bề mặt có lớp phủ" hoặc kết luận có chữ "tẩm", "phủ". Với hàng đá nhuộm màu, màu thường đọng ở kẽ chạm và vết rạn, chỗ mà người giám định soi kỹ nhất.
Phần mạ, dát kim loại. Tượng gắn đồng tiền mạ, viền mạ vàng hay mắt gắn đá khác thì các phần này hầu như không được kết luận trên giấy của phần đá chính. Muốn biết, bạn phải yêu cầu riêng và chấp nhận giấy có thêm dòng mô tả cho từng phần.
Mỗi loại tượng thường kiểm được gì
Bảng dưới đây gom các trường hợp hay gặp với vật phẩm đá cỡ lớn, để bạn hình dung trước tờ giấy sẽ có những gì. Đây là mô tả chung, mỗi nơi cấp có thể làm khác:
| Loại tượng | Thường kiểm được | Giới hạn hay gặp |
|---|---|---|
| Tượng ngọc bích, phỉ thúy để bàn (dưới 2 kg) | Chiết suất đo điểm, tỉ trọng nếu vừa cân, phổ hồng ngoại để tìm chất tẩm | Phần sâu bên trong không soi được; kết luận dựa vào bề mặt |
| Tượng thạch anh, mã não cỡ vừa | Tên nhóm khoáng vật, dấu hiệu nhuộm ở kẽ chạm | Nung màu có khi không xác định được |
| Tượng đá lớn trên 5 kg | Ảnh, kích thước, khối lượng, quang phổ ở vài điểm | Thường không có tỉ trọng chính xác, ít khi có chiết suất |
| Tượng có đế dán liền | Phần đá chính | Khối lượng có thể gồm đế; đế không được kết luận |
| Tượng chạm từ nhiều khối | Vật liệu ở các điểm đã đo | Đường ghép khuất có thể không được nhận ra |
Bảng cho thấy một quy luật: tượng càng to, tờ giấy càng ít con số và càng nhiều chữ mô tả. Điều đó không làm tờ giấy kém giá trị, chỉ đòi bạn đọc kỹ phần ghi chú hơn.
Trước khi mang tượng đi giám định
Gửi một pho tượng lớn đi kiểm tốn công vận chuyển hơn hẳn một viên đá nhỏ. Mấy bước chuẩn bị sau giúp tờ giấy nhận về dùng được:
- Hỏi trước nơi giám định xem họ nhận tượng cỡ bao nhiêu, đo được những gì với món nặng như của bạn, và giấy sẽ ghi phạm vi kiểm thế nào.
- Tự đo và ghi lại kích thước, cân tượng bằng cân sức khoẻ hoặc cân hàng, chụp ảnh sáu mặt trước khi gửi để đối chiếu khi nhận lại.
- Lau sạch bụi nhưng không đánh sáp, không bôi dầu ngay trước khi gửi, vì lớp dầu mới làm khó đo điểm.
- Nói rõ bạn muốn kết luận cho phần nào: chỉ thân tượng, hay cả đế, cả phần gắn rời, cả đồng tiền ngậm miệng.
- Đóng gói có lót xốp kín, chèn chặt các phần nhô ra như sừng, đuôi, tai; ghi chú phần nào là gắn rời để người mở hộp biết.
- Khi nhận lại, so ảnh trên giấy với tượng ngay tại chỗ, đọc phần ghi chú trước khi ra về.
Nếu tượng chưa mua mà người bán đề nghị mang đi kiểm, nên thoả thuận trước ai chịu phí và nếu kết luận khác lời người bán thì xử lý ra sao. Thoả thuận bằng tin nhắn còn hơn lời nói.
Đọc giấy xong, dùng nó vào việc gì
Với một pho tượng phong thủy bày phòng khách, giá trị lớn nhất của tờ giấy là gọi đúng tên vật liệu. Theo quan niệm của nhiều gia đình, tượng ngọc, tượng đá tự nhiên mang ý nghĩa bền lâu hơn tượng bột đá, nên người mua muốn biết món mình bày làm từ gì. Tờ giấy trả lời câu đó, không trả lời chuyện tượng có hợp mệnh, hợp hướng hay không, vì đó là phần quan niệm nằm ngoài khoa học vật liệu.
Tờ giấy còn hữu ích khi bạn muốn tặng, để lại cho con cháu, hay sau này bán lại. Hãy cất giấy cùng ảnh chụp sáu mặt bạn tự chụp, ghi thêm ngày mua và nơi mua. Giấy giám định không thay được hoá đơn hay giấy bảo hành; ba thứ này mỗi thứ chứng minh một việc khác nhau.
Cuối cùng, nếu bạn đang chọn tượng mới, xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy rồi hỏi thêm về giấy tờ đi kèm trước khi đặt; một mô tả trung thực ngay từ đầu bớt được nhiều chuyến mang tượng đi kiểm.
Câu hỏi thường gặp
Tượng đá to không có giấy giám định thì có phải hàng giả không?
Không hẳn. Phần lớn tượng đá bày nhà được bán không kèm giấy vì chi phí và công vận chuyển đi kiểm khá lớn so với giá trị món đồ. Thiếu giấy chỉ có nghĩa là bạn phải dựa vào mô tả của người bán và tự quan sát, nên càng cần hỏi kỹ tên đá, xử lý và kích thước.
Giấy ghi "kiểm tra trên bề mặt" có đáng tin không?
Đó là cách ghi trung thực về phạm vi kiểm, nhất là với tượng lớn không soi xuyên được. Kết luận vẫn có giá trị cho vật liệu ở những điểm đã đo. Điều bạn nên nhớ là phần bên trong và những chỗ khuất không được khẳng định, nên tượng ghép khối hay trám keo sâu có thể không lộ ra.
Có thể tự đo tỉ trọng tượng lớn tại nhà để đối chiếu với giấy không?
Có thể ước lượng bằng cách cân trong không khí và đo thể tích nước dâng, nhưng sai số lớn, nhất là khi tượng có lỗ hổng, gắn đế hay có bọt khí giữa kẽ chạm. Kết quả tự đo chỉ nên dùng để phát hiện chênh lệch rất lớn, không dùng để bác bỏ một tờ giấy.
Một tờ giấy dùng chung cho cặp tượng đôi được không?
Có nơi cấp một giấy mô tả cả cặp, có nơi cấp riêng từng con. Giấy chung thường ghi khối lượng và kích thước của cả hai, ảnh chụp cả cặp. Nếu sau này bạn muốn tách cặp để tặng, giấy riêng từng con sẽ tiện hơn, nên hỏi trước khi gửi kiểm.
Tượng có lớp sáp bóng thì có nên tẩy trước khi đi giám định không?
Không nên tự tẩy bằng dung môi mạnh vì có thể làm hỏng bề mặt hoặc lớp màu. Chỉ cần lau sạch bụi bằng khăn mềm. Người giám định sẽ tự xử lý ở một điểm nhỏ nếu cần và ghi chú lớp phủ trên giấy.
Giấy giám định có ghi tượng hợp mệnh nào không?
Giấy giám định là văn bản về vật liệu: tên đá, tự nhiên hay nhân tạo, xử lý, kích thước, khối lượng. Chuyện hợp mệnh, hợp tuổi là quan niệm dân gian, không thuộc phạm vi kiểm của phòng giám định. Tờ giấy nào ghi thêm những câu như vậy thì phần đó không phải kết luận giám định.