Với quả cầu phong thủy, dòng quan trọng nhất trên giấy giám định là dòng kết luận vật liệu: thạch anh tự nhiên, thạch anh tổng hợp, thuỷ tinh, hay thạch anh nấu chảy. Bốn thứ này nhìn bằng mắt thường đều có thể trong veo, tròn bóng, nhưng khác nhau về cấu trúc, tỉ trọng và cách hình thành. Phòng giám định phân biệt chúng chủ yếu bằng kính phân cực, tỉ trọng và quan sát bao thể bên trong.
Bài giải thích từng chữ có thể xuất hiện ở dòng kết luận, cách dùng đường kính và khối lượng trên giấy để tự tính kiểm, những gì phần "quan sát phóng đại" nói với bạn, và các chữ xử lý cần để mắt với cầu có màu.
Bốn thứ hay bị gọi chung là "cầu thạch anh"
Thạch anh tự nhiên. Mài từ khối thạch anh khai thác trong tự nhiên. Thạch anh là khoáng vật kết tinh, công thức SiO2, độ cứng 7 trên thang Mohs, tỉ trọng khoảng 2,65. Cầu tự nhiên thường có ít nhiều bao thể: vệt mây, vết rạn bên trong, kim khoáng vật nhỏ. Cầu tự nhiên trong suốt hoàn toàn, không một gợn, cỡ lớn là hàng hiếm.
Thạch anh tổng hợp. Cũng là SiO2 kết tinh, cùng tỉ trọng, cùng độ cứng, nhưng được nuôi trong bình áp suất ở nhà máy. Thạch anh tổng hợp dùng nhiều trong công nghiệp điện tử và cũng được mài làm vật phẩm. Phân biệt với hàng tự nhiên khó hơn nhiều so với phân biệt thuỷ tinh, đôi khi cần máy phân tích chuyên sâu.
Thuỷ tinh và pha lê. Vật liệu vô định hình, không có cấu trúc tinh thể. Thuỷ tinh thông thường có tỉ trọng quanh 2,4–2,6; pha lê có pha chì nặng hơn hẳn, có loại trên 3. Dấu hiệu hay gặp là bọt khí tròn và vân xoáy do dòng chảy khi nấu. Trên thị trường, cầu thuỷ tinh hay được gọi là "cầu pha lê" hoặc gọi lẫn là "cầu thạch anh".
Thạch anh nấu chảy. Là thạch anh hoặc cát thạch anh được nung chảy rồi đúc. Thành phần vẫn là SiO2 nên người bán dễ nói "đây là thạch anh thật", nhưng sau khi nấu chảy nó không còn là tinh thể mà thành thuỷ tinh silica, tỉ trọng chỉ khoảng 2,2. Giấy giám định cẩn thận sẽ xếp loại này vào nhóm thuỷ tinh, không gọi là thạch anh.
Dòng kết luận trên giấy và nghĩa từng chữ
Cách ghi khác nhau tuỳ nơi cấp và có thể bằng tiếng Việt, tiếng Anh hoặc cả hai. Bảng dưới gom các cách ghi hay gặp với quả cầu:
| Ghi trên giấy | Nghĩa | Điều nên hỏi thêm |
|---|---|---|
| Thạch anh tự nhiên (Natural quartz) | Khoáng vật kết tinh hình thành trong tự nhiên | Có phát hiện xử lý màu hay lấp vết rạn không |
| Thạch anh tổng hợp (Synthetic quartz) | Cùng chất, cùng cấu trúc nhưng nuôi trong nhà máy | Người bán có ghi rõ từ đầu không |
| Thuỷ tinh (Glass) | Vật liệu vô định hình, không phải tinh thể | Có phải loại pha chì không, nếu muốn biết độ nặng |
| Thuỷ tinh silica, thạch anh nấu chảy | SiO2 đã nấu chảy, không còn cấu trúc tinh thể | Vì sao người bán gọi là thạch anh |
| Thạch anh, không xác định được nguồn gốc | Chắc chắn là thạch anh kết tinh, chưa đủ cơ sở kết luận tự nhiên hay tổng hợp | Có cần gửi phân tích sâu hơn không |
Dòng cuối là cách ghi thận trọng, không phải giấy kém. Phân biệt thạch anh tự nhiên với thạch anh tổng hợp có trường hợp cần thiết bị mà không phải nơi nào cũng có, và người giám định chọn ghi điều mình chắc chắn thay vì đoán.
Đường kính và khối lượng: phép tính kiểm nhanh
Giấy của quả cầu gần như luôn ghi đường kính và khối lượng. Hai con số này cho phép bạn tự tính tỉ trọng gần đúng, không cần cân nước. Thể tích hình cầu bằng bốn phần ba nhân số pi nhân bán kính mũ ba; lấy khối lượng chia thể tích là ra tỉ trọng.
Ví dụ giả định: quả cầu đường kính 10 cm, bán kính 5 cm, thể tích khoảng 524 cm³. Nếu là thạch anh với tỉ trọng 2,65, quả cầu nặng khoảng 1,39 kg. Nếu là thuỷ tinh thông thường quanh 2,5, nặng khoảng 1,31 kg. Nếu là thạch anh nấu chảy với tỉ trọng 2,2, chỉ khoảng 1,15 kg. Còn pha lê pha chì có thể vượt 1,6 kg.
Thạch anh và thuỷ tinh thông thường chỉ chênh vài phần trăm, nằm trong sai số của thước và cân ở nhà, nên phép tính này không đủ để phân biệt hai thứ đó. Nó hữu ích ở hai đầu: quả cầu nhẹ bất thường gợi ý thạch anh nấu chảy, quả cầu nặng bất thường gợi ý pha lê chì. Và quan trọng hơn, nó giúp bạn kiểm xem con số trên giấy có hợp lý với chính nó không.
Lưu ý sai số: đường kính lệch 1 mm ở quả cầu 10 cm làm thể tích lệch khoảng 3%. Hãy đo bằng thước kẹp ở vài hướng rồi lấy trung bình; quả cầu mài tay hiếm khi tròn tuyệt đối.
Bao thể, vân mây, bọt khí: đọc phần quan sát phóng đại
Nhiều giấy có một dòng ngắn mô tả những gì thấy dưới kính phóng đại. Đây là phần mà người mua quả cầu nên đọc kỹ, vì nó nói trực tiếp vì sao người giám định đi đến kết luận.
Với thạch anh tự nhiên, các mô tả hay gặp là vệt mây dạng màn mỏng, vết rạn có cầu vồng nhỏ bên trong, bao thể lỏng hoặc khí có hình dạng không đều, kim khoáng vật. Các bao thể này góc cạnh, có hình dạng theo cấu trúc tinh thể. Với thuỷ tinh, mô tả hay gặp là bọt khí tròn hoặc kéo dài, vân xoáy, đôi khi là cặn không tan.
Kính phân cực là phép thử mạnh nhất ở đây. Thạch anh là vật liệu lưỡng chiết, nên khi xoay giữa hai kính phân cực thì sáng tối thay đổi; thuỷ tinh là vật liệu đơn chiết, thường giữ tối, dù có trường hợp thuỷ tinh bị ứng suất cho hiện tượng sáng lốm đốm mà người giám định có kinh nghiệm phân biệt được. Giấy có thể ghi kết quả này bằng ký hiệu DR cho lưỡng chiết, SR cho đơn chiết.
Thạch anh tổng hợp thường sạch hơn thạch anh tự nhiên nhưng có thể có những bao thể đặc trưng của quá trình nuôi. Nếu giấy ghi "sạch, không thấy bao thể" kèm kết luận tự nhiên, đó là quả cầu hiếm, và bạn có lý do để quan tâm đến số hiệu tra cứu của tờ giấy.
Các ô chỉ số khác trên giấy của quả cầu
Chiết suất. Quả cầu không có mặt phẳng, nên chiết suất thường được đo bằng cách đo điểm trên mặt cong và chỉ cho con số gần đúng. Thạch anh cho khoảng 1,54–1,55. Thuỷ tinh thông thường thường thấp hơn hoặc cao hơn một chút tuỳ thành phần, thạch anh nấu chảy khoảng 1,46. Con số đo điểm không đọc được độ lưỡng chiết, nên giấy có thể chỉ ghi một số.
Tỉ trọng. Quả cầu cỡ vừa đặt được lên cân thuỷ tĩnh nên ô này thường có số. Quả cầu rất lớn thì có thể dùng cách tính từ đường kính và khối lượng như phần trên. Giấy ghi tỉ trọng khoảng 2,65 phù hợp với thạch anh; quanh 2,2 gợi ý thạch anh nấu chảy.
Phát quang dưới đèn tử ngoại. Thạch anh thường không phát quang hoặc phát quang rất yếu. Một số thuỷ tinh phát quang màu xanh nhạt hoặc trắng đục. Ô này ít khi quyết định kết luận nhưng là một mảnh ghép.
Độ cứng. Hầu như không phòng nào thử độ cứng bằng cách cào lên quả cầu của khách, vì để lại vết xước. Nếu giấy ghi độ cứng 7, đó thường là giá trị tra cứu của thạch anh chứ không phải số đo thật trên món đồ của bạn.
Ghi chú. Có thể là "có vết rạn bên trong", "có vết mẻ nhỏ", "đế không thuộc phạm vi kiểm". Những dòng này nói về tình trạng, giúp bạn đối chiếu sau này.
Cầu có màu: chữ xử lý cần để mắt
Ngoài cầu trắng trong, thị trường vật phẩm có nhiều quả cầu màu. Mỗi màu có kiểu xử lý hay gặp riêng, và giấy giám định là nơi các chữ này được ghi rõ:
- Cầu thạch anh tím: màu tự nhiên do sắt và bức xạ trong lòng đất; có thể nhạt khi phơi nắng lâu. Giấy thường không ghi xử lý, nhưng cầu tím quá đều màu nên kiểm xem có phải thuỷ tinh.
- Cầu thạch anh vàng: nhiều quả là thạch anh tím đã nung đổi màu. Giấy có thể ghi "nung" hoặc "không xác định được có nung hay không".
- Cầu thạch anh hồng: thường đục mờ, màu tự nhiên; cầu hồng trong suốt tuyệt đối đáng nghi thuỷ tinh nhuộm.
- Cầu thạch anh khói, đen: màu có thể tự nhiên hoặc do chiếu xạ thạch anh trắng; nhiều trường hợp phòng giám định không phân biệt được.
- Cầu nhiều màu cầu vồng trên bề mặt: lớp phủ kim loại bay hơi, giấy ghi "phủ" hoặc "có lớp phủ bề mặt".
- Cầu ghép hai nửa, cầu có lõi: hiếm nhưng có; giấy ghi "ghép".
Đọc kết luận màu luôn đi cùng câu hỏi: màu đó bền không? Nung và chiếu xạ thường cho màu bền với điều kiện bình thường; phủ và nhuộm thì có thể mòn, phai theo thời gian.
Giữ giấy và quả cầu đi cùng nhau
Quả cầu thường được bày trên đế, ở phòng khách hay bàn làm việc. Tờ giấy thì cất trong ngăn kéo, và sau vài năm, nhiều gia đình không còn nhớ tờ nào thuộc quả nào nếu nhà có hai, ba quả cầu. Ghi bút chì lên bản sao giấy vị trí bày quả cầu, hoặc dán một miếng giấy nhỏ dưới đế có số hiệu, giúp việc đối chiếu sau này dễ hơn.
Khi lau chùi, đặt quả cầu trên khăn dày, tránh lăn rơi. Thạch anh cứng nhưng giòn; một cú rơi xuống nền gạch có thể làm mẻ, và vết mẻ lớn khiến ảnh trên giấy không còn khớp hoàn toàn. Cũng nên nhớ quả cầu trong suốt có thể hội tụ ánh nắng như thấu kính, nên đặt tránh chỗ nắng chiếu thẳng gần rèm, giấy, gỗ.
Quả cầu có giấy giám định ghi đúng tên vật liệu là món dễ tặng, dễ để lại hơn: người nhận biết mình đang giữ thứ gì mà không phải tin lời kể. Còn ý nghĩa phong thủy mà nhiều người gán cho quả cầu, như tượng trưng sự viên mãn, thuộc về quan niệm của từng gia đình và không nằm trên tờ giấy.
Câu hỏi thường gặp
Quả cầu thạch anh nấu chảy có phải hàng giả không?
Gọi là hàng giả thì không đúng hẳn, vì vật liệu vẫn từ thạch anh. Nhưng nó đã thành thuỷ tinh silica, không còn là tinh thể thạch anh. Nếu người bán gọi đúng tên thì đó là món hàng trung thực; vấn đề là khi nó được bán như thạch anh tự nhiên nguyên khối.
Giấy ghi thạch anh nhưng không ghi tự nhiên hay tổng hợp thì hiểu sao?
Nghĩa là người giám định chắc chắn đó là thạch anh kết tinh, không phải thuỷ tinh, nhưng chưa đủ cơ sở để nói nguồn gốc. Với quả cầu giá trị cao, bạn có thể hỏi nơi cấp về khả năng phân tích sâu hơn. Với quả cầu phổ thông, kết luận này thường đã đủ dùng.
Quả cầu càng trong càng quý phải không?
Với thạch anh tự nhiên, độ trong cao ở cỡ lớn là hiếm, nên thường được coi trọng. Nhưng độ trong tuyệt đối cũng là đặc điểm của thuỷ tinh và thạch anh tổng hợp. Vì vậy quả cầu trong veo không gợn càng cần giấy giám định, chứ không phải càng ít cần.
Có tự thử quả cầu tại nhà bằng cách nào an toàn không?
Có thể đo đường kính, cân rồi tính tỉ trọng, soi đèn pin tìm bọt khí tròn. Đặt quả cầu lên một dòng kẻ và nhìn qua: thạch anh lưỡng chiết đôi khi cho thấy dòng kẻ bị nhân đôi ở một số hướng. Không nên cào bằng dao hay đốt lửa vì dễ làm hỏng bề mặt.
Giấy giám định có ghi quả cầu đặt hướng nào không?
Không. Hướng đặt, vị trí trong nhà là phần quan niệm phong thủy của từng trường phái và từng gia đình, không thuộc nội dung giám định vật liệu. Tờ giấy chỉ mô tả quả cầu làm bằng gì, kích thước, khối lượng và tình trạng xử lý.
Quả cầu bị mẻ nhỏ thì tờ giấy cũ còn dùng được không?
Vẫn dùng được để chứng minh vật liệu, vì tên đá không đổi. Khối lượng có thể giảm chút ít, ảnh có thể không còn khớp ở chỗ mẻ. Nên chụp lại chỗ mẻ, ghi ngày xảy ra và cất cùng tờ giấy, để người xem sau này hiểu vì sao có khác biệt.