Đồng tiền ngọc, đồng tiền đá là vật phẩm tạc nguyên khối từ một viên đá theo hình đồng tiền tròn lỗ vuông, thường khắc bốn chữ hoặc hoa văn quanh lỗ, dùng để bày, làm mặt đeo hoặc bỏ túi. Đá hay gặp là ngọc bích (nephrite), phỉ thuý (jadeite), ngọc hoàng long, mã não, thạch anh, obsidian, cùng rất nhiều hàng bột đá ép, thuỷ tinh và nhựa giả đá. Chọn đúng là biết món mình cầm là đá gì, tạc hay ép khuôn, và giữ thế nào để không mẻ.
Hình đồng tiền khi chuyển sang đá mất đi chức năng tiêu tiền và chỉ còn ý nghĩa biểu tượng: tròn ngoài vuông trong, gắn với lời chúc đủ đầy theo quan niệm dân gian. Vì đá là vật liệu chính, giá trị của món đồ nằm ở loại đá, độ trong, màu và tay nghề tạc. Bài này đi qua các loại đá thường gặp, dấu hiệu nhận biết an toàn tại nhà, cách nhìn tay nghề, chọn cỡ và cách bảo quản.
Đồng tiền tạc đá khác gì đồng tiền đúc kim loại
Đồng tiền kim loại được đúc từ khuôn, hàng trăm đồng giống nhau. Đồng tiền đá phải được cắt thành phôi tròn, khoan hoặc mài lỗ vuông, rồi khắc chữ, đánh bóng. Lỗ vuông trên đá là chi tiết khó: góc lỗ phải vuông, thành lỗ phẳng, không nứt chân. Đây cũng là chỗ để nhìn tay nghề.
Đồng tiền đá dày hơn đồng kim loại cùng đường kính để không gãy ở chỗ mỏng quanh lỗ. Trọng lượng lại thường nhẹ hơn đồng thau cùng cỡ vì phần lớn khoáng vật nhẹ hơn kim loại. Do đó, khi cầm một đồng tiền đá nặng tay bất thường so với cỡ, bạn nên xem kỹ có phải hàng kim loại phủ màu hay đá có lõi khác không.
Mẫu thường gặp gồm: đồng tiền trơn chỉ có lỗ vuông; đồng tiền khắc bốn chữ chúc theo kiểu tiền hoa; đồng tiền khắc hoa văn rồng, dơi, mây; đồng tiền ghép, tức hai đồng lồng vào nhau hoặc một đồng gắn thêm hồ lô. Cần phân biệt với "bình an khấu", là khoen ngọc tròn có lỗ tròn ở giữa, một kiểu vật phẩm khác dù nhìn hơi giống.
Các loại đá thường gặp và đặc điểm để nhận
Bảng dưới ghi các đặc tính khoáng vật phổ biến được nhiều tài liệu đá quý nêu. Số liệu là khoảng thường gặp; một món đồ cụ thể có thể lệch đôi chút.
| Tên trên thị trường | Bản chất | Độ cứng Mohs | Tỉ trọng khoảng | Điểm dễ nhận |
|---|---|---|---|---|
| Phỉ thuý (jadeite) | Khoáng vật pyroxen | 6,5–7 | 3,3 | Nặng tay, mặt bóng như phủ dầu, có hạt "ruồi" và vân bông |
| Ngọc bích (nephrite) | Khoáng vật amphibol dạng sợi | 6–6,5 | 2,9–3,0 | Rất dai, khó vỡ, bóng mỡ, màu xanh rêu đến xanh đậm |
| Ngọc hoàng long | Thạch anh vi tinh, chalcedony màu vàng | Khoảng 6,5–7 | 2,6 | Màu vàng đến vàng nâu, hơi trong, vân mây |
| Mã não (agate) | Chalcedony có vân dải | 6,5–7 | 2,6 | Vân dải đồng tâm; màu quá rực thường do nhuộm |
| Obsidian | Thuỷ tinh núi lửa tự nhiên | 5–5,5 | 2,3–2,4 | Đen bóng, cạnh mẻ có vết vỏ sò, ánh vàng hoặc bạc khi xoay |
| Bột đá ép | Đá xay trộn keo, ép khuôn | Thấp, tuỳ keo | Thấp hơn đá nguyên khối | Vân lặp lại giữa các đồng, chữ nổi đều tăm tắp |
Tên "ngọc" ở thị trường được dùng rất rộng, có khi gọi cả thạch anh nhuộm, đá serpentine hay thuỷ tinh là ngọc. Điều quan trọng là người bán ghi tên khoáng vật cụ thể hay chỉ ghi chung chung. Với món đắt tiền, giấy giám định của một cơ sở giám định đá quý giúp bạn biết chắc tên đá và có xử lý hay không.
Kiểm tại nhà mà không làm hỏng đồ
Có nhiều mẹo thử đá lan truyền trên mạng, nhưng không ít mẹo làm hỏng món đồ, như cào bằng dao, đốt bằng bật lửa. Dưới đây là những cách nhẹ nhàng, không gây hại:
- Cảm giác nhiệt. Đá nguyên khối khi chạm vào thường mát và giữ mát lâu hơn nhựa. Nhựa ấm lên rất nhanh trong lòng bàn tay.
- Trọng lượng so với cỡ. Nhựa nhẹ hẳn; phỉ thuý nặng tay hơn mã não, hoàng long cùng cỡ. Nếu có cân tiểu ly, so hai đồng cùng cỡ khác chất liệu sẽ thấy rõ.
- Soi đèn pin. Chiếu đèn từ phía sau: thuỷ tinh thường lộ bọt khí tròn; đá nhuộm có màu dồn đậm ở vết nứt và lỗ khoan; đá thật có vân, bông, sợi tự nhiên không đều.
- Nhìn lỗ vuông và chân chữ. Đồng tạc thật có vết dụng cụ nhỏ trong lòng lỗ và ở chân nét chữ; đồng ép khuôn có thành lỗ trơn đều, cạnh chữ tròn, đôi khi thấy đường nối khuôn ở vành.
- So nhiều đồng cùng mẫu. Đá tự nhiên không có hai đồng giống hệt vân; hàng ép hoặc đúc thuỷ tinh thường giống nhau từng vệt.
Các cách trên chỉ giúp loại bớt hàng giả rõ ràng. Phân biệt jadeite đã qua tẩy và bơm keo, hay đá nung đổi màu, cần thiết bị của cơ sở giám định.
Chọn cỡ và kiểu dùng: bày, đeo hay bỏ túi
Đồng nhỏ để đeo. Đường kính khoảng hai đến ba phân hợp làm mặt dây chuyền. Chọn đồng có vành dày, lỗ vuông không quá sát mép để chỗ xỏ dây không bị mỏng. Với trẻ nhỏ, cân nhắc nguy cơ hóc và dây siết; nên để người lớn giữ hoặc chỉ đeo khi có người trông.
Đồng vừa để bỏ túi. Đồng ba đến bốn phân bỏ túi áo hoặc túi gấm. Đá bị va vào chìa khoá, điện thoại sẽ trầy mặt hoặc mẻ vành, nên luôn để trong túi vải riêng.
Đồng lớn để bày. Đồng từ một gang tay trở lên thường đi kèm đế gỗ hoặc đế kim loại. Đá nặng đặt trên đế thấp, rộng sẽ vững hơn đế cao, mảnh. Đặt xa mép bàn, ngoài tầm với của trẻ nhỏ và vật nuôi.
Chọn màu theo không gian. Theo quan niệm ngũ hành, nhiều người chọn màu đá theo mệnh; về mặt thẩm mỹ, màu xanh ngọc hợp bàn gỗ sáng, hoàng long và mã não đỏ hợp tủ gỗ tối, obsidian hợp bàn làm việc hiện đại. Bạn có thể dung hoà cả hai cách nghĩ.
Đá có độ trong. Đồng thạch anh trong, mã não trong đẹp nhất khi có ánh sáng xuyên qua, nên bày gần cửa sổ có rèm hoặc dưới đèn, không đặt trong ngăn kéo tối.
Tay nghề tạc: những chi tiết phân biệt món làm kỹ
Nhìn đầu tiên là độ tròn của vành và độ vuông của lỗ. Đặt đồng lên mặt bàn, nhìn ngang, vành phải đều dày, không chỗ phình chỗ lõm. Lỗ vuông có bốn góc rõ, bốn cạnh song song với vành ngoài theo đúng hướng chữ. Một lỗ bị xoay lệch hoặc góc tròn quá mức là dấu hiệu tạc nhanh bằng máy kém chính xác.
Kế đến là chữ và hoa văn. Chữ khắc tay có độ sâu vừa phải, nét đầu và nét cuối khác nhau, thể hiện được thư pháp. Chữ khắc máy CNC đều tăm tắp, sâu đồng nhất; không xấu, nhưng giá trị thủ công thấp hơn. Chữ in hoặc sơn trên mặt đá sẽ mờ dần khi lau, đây là hàng nên tránh nếu bạn muốn giữ lâu.
Cuối cùng là độ bóng. Đá đánh bóng kỹ phản chiếu ánh đèn thành một vệt sắc, không có vết xước xoáy. Vùng trong lòng lỗ và kẽ chữ khó đánh bóng nhất; món làm kỹ vẫn mịn ở đó. Lớp bóng do phủ sáp hoặc keo thì sẽ mờ sau một thời gian cầm nắm, lộ mặt đá thô bên dưới.
Mua đồng tiền đá qua mạng: hỏi gì trước khi đặt
Ảnh đồ đá trên mạng thường được chụp dưới đèn mạnh, nền tối, có khi qua bộ lọc làm màu đậm và trong hơn thật. Để món nhận về đúng món mình chọn, bạn có thể hỏi người bán những điểm sau trước khi chuyển tiền:
- Tên khoáng vật cụ thể là gì: nephrite, jadeite, chalcedony, agate, obsidian, hay bột đá ép, thuỷ tinh. Câu trả lời chỉ là "ngọc tự nhiên" là chưa đủ.
- Đường kính, độ dày và trọng lượng của chính món sẽ gửi, không phải của mẫu chung. Trọng lượng giúp bạn đối chiếu với tỉ trọng của loại đá được nêu.
- Màu có qua xử lý không: nhuộm, nung, tẩy và bơm keo. Người bán đàng hoàng sẽ nói thật, vì đá xử lý vẫn là hàng bán được ở mức giá khác.
- Ảnh hoặc video quay dưới ánh sáng tự nhiên ban ngày, quay cả hai mặt, quay soi đèn pin từ phía sau để thấy vân và độ trong.
- Chữ hay hoa văn được khắc tay, khắc máy hay ép khuôn; có ảnh cận lòng lỗ vuông và chân chữ không.
- Hàng có giấy giám định không, giấy do cơ sở nào cấp, và trên giấy ghi tên đá cùng tình trạng xử lý ra sao.
- Cách đóng gói khi gửi: đồ đá cần túi riêng, lớp đệm dày, hộp cứng. Hỏi luôn chính sách đổi trả nếu đồng bị mẻ trên đường vận chuyển và quay video lúc mở hộp để làm bằng chứng.
Nếu người bán trả lời đầy đủ, rõ ràng các câu trên, đó đã là dấu hiệu tốt. Nếu họ né tránh hoặc chỉ gửi lại ảnh mẫu, bạn nên cân nhắc trước khi đặt, nhất là với món giá cao.
Giữ đồng tiền đá không mẻ, không mờ
Đá cứng nhưng giòn ở cạnh mỏng. Phần lớn hư hại đến từ va đập và hoá chất trong sinh hoạt hằng ngày.
- Đeo đồng tiền đá thì tháo ra khi làm việc nặng, tập thể thao, nấu ăn, dọn dẹp có dùng chất tẩy.
- Không để chung với đồ đá khác hay đồ kim loại trong cùng một ngăn; mỗi đồng một túi vải mềm.
- Lau bằng khăn mềm hơi ẩm, sau đó lau khô; không ngâm lâu trong nước, nhất là đồng có lớp keo hay đá ép.
- Không dùng nước tẩy, cồn đặc, dầu thơm trực tiếp lên đá; với phỉ thuý từng qua xử lý, hoá chất có thể làm keo bên trong đổi màu.
- Tránh để thạch anh có màu dưới nắng gắt lâu ngày; một số loại có thể nhạt màu theo thời gian.
- Đồng bị mẻ nhỏ ở vành có thể nhờ thợ đá mài lại cho tròn; nứt xuyên qua lỗ vuông thì khó sửa, nên ngừng đeo vì dễ gãy rơi.
Nếu bạn muốn xem thêm các mẫu đồng tiền đá có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy, nên để ý xem mô tả có ghi tên khoáng vật và có nói về xử lý màu hay không.
Câu hỏi thường gặp
Đồng tiền ngọc có phải luôn là ngọc thật không?
Không. Chữ "ngọc" trên thị trường được dùng rất rộng, có khi chỉ thạch anh nhuộm, serpentine, thuỷ tinh hoặc đá ép. Món đáng tiền nên có tên khoáng vật cụ thể trong mô tả và, nếu giá cao, có giấy giám định đá quý đi kèm.
Đồng tiền đá có dùng để xâu chuỗi như tiền đồng không?
Được, nhưng nên dùng dây mềm và có nút ngăn giữa các đồng để chúng không va vào nhau. Đá va đá liên tục sẽ mẻ vành. Chuỗi đồng tiền đá hợp để bày hoặc treo trong tủ hơn là treo ở cửa ra vào.
Đồng tiền obsidian có dễ vỡ không?
Obsidian là thuỷ tinh núi lửa, độ cứng thấp hơn ngọc và mã não, cạnh mỏng dễ mẻ thành vết vỏ sò khi rơi xuống nền gạch. Nên dùng đồng dày, đeo cẩn thận và cất riêng trong túi vải.
Đá ép có phải là hàng lừa đảo không?
Đá ép là vật liệu tổng hợp, không có gì sai nếu được ghi rõ. Nó rẻ, dễ làm mẫu đều, hợp làm quà số lượng lớn. Vấn đề chỉ nảy sinh khi người bán gọi đá ép là đá tự nhiên hay ngọc để bán giá cao.
Có nên mua đồng tiền đá có màu rất rực, rất đều không?
Màu quá rực và đều tuyệt đối thường là dấu hiệu nhuộm, nhất là với mã não, thạch anh. Đá nhuộm vẫn dùng làm vật phẩm được, chỉ cần giá tương xứng. Soi đèn xem màu có dồn ở vết nứt hay lỗ khoan không.
Đồng tiền đá bị xước mặt có đánh bóng lại được không?
Vết xước nhẹ trên đá cứng có thể nhờ thợ đá đánh bóng lại. Với đá mềm hoặc đá ép, đánh bóng có thể làm lộ lớp keo bên dưới. Nên hỏi thợ xem chất liệu trước khi nhờ sửa.