Chuông gió tre và gỗ không ngân dài như chuông kim loại; chúng cho tiếng "lóc cóc", "tốc tốc" khô và trầm, tắt nhanh sau mỗi lần va. Chính vì thế, nhiều người chọn tre gỗ cho phòng ngủ, cửa sổ phòng làm việc hay căn hộ sát vách, nơi tiếng kim loại ngân dài dễ thành phiền. Đổi lại, tre và gỗ là vật liệu hữu cơ, sợ ẩm, dễ mốc, dễ mọt, cần được xử lý và treo đúng chỗ.
Người Việt quen với tiếng tre từ trước khi có chuông gió bán sẵn: tiếng ống tre đập vào nhau trong vườn, tiếng mõ tre, tiếng đàn tre ở Tây Nguyên. Chuông gió tre vì vậy dễ hợp với không gian nhà Việt, nhất là nhà vườn, quán cà phê mộc, homestay. Bài đi qua các loại tre gỗ hay dùng, cách nhận biết món đã được xử lý tử tế, chỗ treo, và cách chăm để chiếc chuông không mốc trắng sau một mùa nồm.
Vì sao tiếng tre gỗ khác hẳn tiếng kim loại
Tre và gỗ là vật liệu có thớ sợi, bên trong có nhiều lỗ khí nhỏ và độ ẩm nhất định. Khi bị gõ, chúng rung lên nhưng năng lượng rung nhanh chóng tan vào thớ sợi, nên tiếng tắt chỉ sau một khoảnh khắc. Kim loại thì ngược lại: cấu trúc đặc, đồng đều, giữ dao động lâu, nên ngân. Đó là lý do một ống tre dài một gang tay cho tiếng gần như một tiếng gõ mõ, còn ống nhôm cùng chiều dài ngân thành nốt nhạc.
Tiếng tre phụ thuộc rất nhiều vào độ khô. Tre mới chặt còn nước cho tiếng đục, bẹt; tre phơi khô kỹ hoặc hun khói cho tiếng giòn, vang hơn. Cũng vì thế mà một chiếc chuông tre treo ngoài trời có thể đổi tiếng theo mùa: tháng nồm ẩm tiếng trầm và mờ đi, mùa hanh khô tiếng sáng hơn. Đây không phải chuông hỏng, chỉ là đặc tính vật liệu.
Ống tre còn có đốt. Thợ làm chuông thường cắt sao cho một đầu ống có đốt bịt kín, đầu kia để hở, giống cách làm ống của một số nhạc cụ tre. Cách cắt này làm ống vang kiểu cộng hưởng trong lòng ống, tiếng trầm và "ồm" hơn so với thanh tre đặc. Khi chọn, bạn có thể nhìn đầu ống xem có đốt hay không để đoán kiểu tiếng.
Các loại tre, gỗ hay gặp ở chuông gió
Hàng bán sẵn thường chỉ ghi "chuông tre" hoặc "chuông gỗ". Bảng dưới đây giúp bạn hình dung những vật liệu thường được dùng và khác nhau ở đâu. Tên gọi có thể khác theo vùng.
| Vật liệu | Tiếng | Độ bền ngoài trời | Nhận biết | Lưu ý |
|---|---|---|---|---|
| Tre già, tre gai | Trầm, khô, rõ tiếng gõ | Khá nếu đã xử lý | Thành dày, mắt tre rõ, màu vàng nâu | Hay bị mọt nếu chưa xử lý |
| Trúc, tre mảnh | Cao hơn, nhẹ | Trung bình | Ống nhỏ, thẳng, vỏ bóng | Dễ nứt dọc khi phơi nắng gắt |
| Tre hun khói | Giòn, vang hơn | Tốt hơn tre thường | Màu nâu sẫm đều, có mùi khói nhẹ lúc mới | Màu có thể phai khi nắng nhiều |
| Gáo dừa, sọ dừa | Lộc cộc tròn, ấm | Khá, nặng | Mặt cong, vân xơ dừa | Hay kết hợp với ống tre |
| Gỗ tạp tiện, gỗ thông | Đục, ngắn | Kém nếu không sơn phủ | Khối tiện đều, vân thẳng | Thường là hàng trang trí trong nhà |
Nhiều chiếc chuông kết hợp nhiều vật liệu: đĩa treo bằng gáo dừa, ống bằng tre, cánh hứng gió bằng gỗ mỏng. Kiểu ghép này cho tiếng ấm và hợp không gian mộc. Các vùng trồng dừa ở miền Tây có nhiều đồ thủ công từ gáo dừa, nên bạn sẽ hay gặp kiểu chuông này ở các chợ du lịch phía Nam.
Tre gỗ đã xử lý chống mọt: nhận biết thế nào
Vì sao phải xử lý. Tre chứa nhiều tinh bột, là thức ăn của mọt và môi trường tốt cho nấm mốc. Đồ tre không xử lý có thể đẹp lúc mua nhưng vài tháng sau xuất hiện lỗ nhỏ li ti, bụi vàng rơi dưới chỗ treo, hoặc lốm đốm mốc trắng, mốc đen.
Các cách xử lý thường gặp. Thợ thủ công hay ngâm tre trong nước một thời gian, luộc tre, hun khói hoặc sấy, rồi phủ dầu, sơn hay vecni. Mỗi cách có ưu nhược riêng; hun khói và sấy kỹ làm tre khô sâu và giảm tinh bột, lớp phủ ngoài thì giúp tre ít hút ẩm trở lại.
Dấu hiệu tre được xử lý tốt. Màu đều, không loang; bề mặt có lớp phủ mỏng, sờ không dính tay; đầu ống cắt phẳng và có phủ kín, không lộ thớ trắng. Tre đã khô kỹ cầm nhẹ hơn bạn tưởng và gõ lên có tiếng giòn.
Dấu hiệu nên tránh. Có lỗ nhỏ tròn trên thân ống, bụi mịn trong lòng ống, mùi ẩm mốc, vết thâm đen ở mắt tre. Nếu mua online, bạn xin ảnh cận đầu ống và lòng ống; người bán hàng thủ công tử tế thường không ngại.
Câu nên hỏi người bán. Tre đã được xử lý chống mọt bằng cách nào, có phủ sơn hay dầu không, có treo ngoài trời được không. Câu trả lời mơ hồ kiểu "tre tự nhiên, không hoá chất" chưa chắc là tốt; tre không xử lý gì lại là loại dễ mọt nhất.
Treo chuông tre gỗ ở đâu cho bền
Chỗ lý tưởng cho chuông tre gỗ là nơi có gió mà không bị mưa tạt trực tiếp: hiên nhà có mái sâu, ban công có mái che, khung cửa sổ trong nhà, góc sân có giàn. Mưa liên tục làm tre ngậm nước, lớp phủ bong dần, dây treo mục và mốc lan từ đầu ống vào trong. Nắng gắt cả ngày cũng không tốt vì tre khô quá nhanh có thể nứt dọc thân.
Với nhà miền Bắc, mùa nồm là lúc đồ tre khổ nhất. Không khí ẩm đọng hơi nước trên mọi bề mặt, kể cả trong nhà. Treo chuông tre ở chỗ thoáng khí, không treo sát tường ẩm hay góc tối, sẽ giảm nhiều nguy cơ mốc. Miền Nam ít nồm hơn nhưng mưa mùa dài, chuông treo ngoài hiên nên có mái che chắc.
Tiếng tre nhẹ nên hợp với phòng ngủ và căn hộ hơn kim loại. Bạn có thể treo ở cửa sổ phòng ngủ mà ít lo ồn, miễn là chuông không đập vào khung kính. Quán cà phê, homestay hay dùng chuông tre ở lối vào hoặc dưới mái hiên vì vừa hợp phong cách, vừa không lấn át tiếng nói chuyện của khách.
Tre, gỗ và hành Mộc theo quan niệm
Trong ngũ hành, tre và gỗ thuộc hành Mộc. Một số sách phong thủy phổ thông gợi ý chuông tre cho những khu vực họ xếp vào hành Mộc hoặc hành Hoả (theo vòng tương sinh, Mộc sinh Hoả), thường là phía đông, đông nam theo cách chia của họ. Người theo các trường phái này cũng hay khuyên tránh chuông kim loại ở những chỗ đó vì theo vòng tương khắc, Kim khắc Mộc. Mỗi trường phái chia hướng và giải thích có khác nhau.
Ngoài lớp ngũ hành, tre trong văn hoá Việt còn gắn với hình ảnh làng quê, luỹ tre, sự dẻo dai. Một chiếc chuông tre treo ở hiên vì vậy gợi cảm giác gần gũi hơn là một vật phẩm có công năng. Nhiều gia đình chọn chuông tre đơn giản vì thích tiếng và thích vẻ mộc, không cần đến lý do phong thủy.
Nếu ai đó nói với bạn rằng chuông tre "hoá giải" được chuyện này chuyện kia, hãy nghe như một quan niệm. Chuông tre là vật trang trí có tiếng, không thay đổi được sức khoẻ hay công việc, và bạn cũng không cần lo chuyện treo sai chỗ sẽ gây điều gì.
Sửa nhỏ tại nhà: thay ống nứt, nối dây, chỉnh tiếng
Chuông tre có cái lợi là dễ sửa hơn kim loại. Một ống bị nứt dọc thường kêu rè, nghe như tiếng gõ vào vật rỗng bị bể. Bạn có thể tháo ống đó ra, tìm một đoạn tre khô cùng cỡ ở chợ đồ tre hay xin từ đồ tre cũ, cắt dài bằng ống cũ, khoan lỗ treo ở cùng vị trí rồi xâu lại. Tiếng ống mới có thể hơi khác vì độ khô và độ dày thành tre không giống hệt, nhưng với chuông tre, sự chênh nhẹ này hầu như không ai để ý.
Muốn tiếng trầm hơn, chọn ống dài hơn hoặc thành dày hơn; muốn tiếng cao hơn, cắt bớt một đoạn ở đầu dưới, cắt từng chút rồi gõ thử. Đầu cắt mới cần được chà nhám và quét một lớp dầu để không hút ẩm. Nếu ống có đốt, giữ đốt ở đầu trên để tiếng cộng hưởng như cũ.
Dây treo đứt là lỗi hay gặp nhất. Thay bằng dây dù nhỏ hoặc dây cước dày, buộc nút chắc rồi hơ nhẹ đầu dây cho khỏi tở. Khi xâu lại, chú ý để các ống ở cùng độ cao, quả đập nằm ngang tầm giữa các ống. Treo lệch cao thấp là lý do nhiều chiếc chuông tre sửa xong kêu lạch cạch không đều.
Chăm chuông tre gỗ qua mùa mưa nồm
Một chiếc chuông tre được chăm đơn giản có thể dùng vài năm. Lịch chăm dưới đây đủ cho phần lớn gia đình:
- Mỗi tháng lau bụi một lần bằng khăn khô hoặc chổi lông mềm, chú ý lòng ống và mặt trên đĩa treo, nơi bụi đọng giữ ẩm.
- Thấy chấm mốc nhỏ thì lau bằng khăn ẩm có pha chút giấm hoặc cồn loãng, rồi để chuông khô hẳn ở chỗ thoáng, không phơi nắng gắt.
- Mỗi năm một hai lần, sau mùa mưa, quét một lớp dầu mỏng dành cho đồ gỗ hoặc dầu ăn trong suốt lên thân ống, lau bớt dầu thừa. Lớp dầu giúp tre bớt hút ẩm và giữ màu.
- Kiểm tra dây treo cùng lúc: dây bạc màu, xơ sợi, cứng giòn thì thay cả bộ, đừng đợi đứt một sợi mới thay.
- Mùa nồm kéo dài, bạn có thể tạm cất chuông vào túi vải để ở chỗ khô, sau đó treo lại khi trời hanh.
- Thấy lỗ mọt mới và bụi vàng rơi ra, tách chuông khỏi đồ gỗ khác trong nhà để mọt không lan, rồi cân nhắc thay chuông.
Dầu ăn dùng được nhưng có thể có mùi khi trời nóng; dầu chuyên cho đồ gỗ thì khô nhanh và ít bám bụi hơn. Đừng dùng sơn bóng dày, vì lớp sơn dày làm tiếng tre đục đi rõ.
Câu hỏi thường gặp
Chuông gió tre có treo ngoài trời được không?
Được nếu tre đã xử lý và có mái che mưa. Treo ở chỗ hứng mưa trực tiếp thì tre ngậm nước, dây mục và mốc rất nhanh. Bạn ưu tiên hiên sâu, ban công có mái hoặc dưới giàn cây.
Vì sao chuông tre mới mua có mùi khói?
Nhiều chuông tre được hun khói để khô sâu, giảm tinh bột và tạo màu nâu. Mùi khói nhẹ thường bay dần sau vài tuần treo ở chỗ thoáng. Nếu mùi nồng khó chịu, bạn treo ngoài hiên vài hôm trước khi mang vào phòng.
Chuông tre có ồn không?
Ít ồn hơn kim loại nhiều vì tiếng tre tắt nhanh, không ngân. Khi gió mạnh, các ống va vào nhau liên tục vẫn tạo tiếng lóc cóc đều, nhưng âm trầm và dịu, ít khi làm phiền hàng xóm như chuông nhôm ống dài.
Thấy lỗ nhỏ và bụi vàng dưới chuông tre là gì?
Đó thường là dấu hiệu mọt. Bạn nên tháo chuông xuống, để xa đồ gỗ khác trong nhà. Mọt đã vào sâu thì khó xử lý triệt để tại nhà, cách gọn nhất là thay chuông mới loại đã được xử lý kỹ.
Chuông tre có hợp phòng ngủ không?
Hợp hơn chuông kim loại vì tiếng nhẹ và tắt nhanh. Bạn vẫn nên treo cách xa đầu giường, không để chuông đập vào kính cửa sổ, và có sẵn một sợi dây hoặc túi vải để buộc tạm khi cần ngủ sâu.
Có nên sơn bóng chuông tre cho bền không?
Một lớp phủ mỏng giúp bền, nhưng sơn dày làm tiếng tre đục và mất vẻ mộc. Dầu dành cho đồ gỗ hoặc vecni mỏng là lựa chọn cân bằng. Quét mỏng, lau dầu thừa và để khô hẳn trước khi treo lại.