Vệ sinh chuông gió đúng cách là làm sạch theo chất liệu, vì mỗi loại kỵ một thứ: nhôm kỵ chất tẩy có tính kiềm mạnh, đồng có lớp sơn phủ kỵ kem đánh bóng, tre gỗ kỵ ngâm nước, vỏ sò kỵ giấm và chất có tính axit. Phần lớn chuông chỉ cần lau bụi định kỳ và lau nước xà phòng loãng vài lần mỗi năm; chỉ khi có gỉ, xỉn hay mốc mới cần xử lý riêng.
Chuông gió treo ngoài trời hứng bụi đường, hơi muối gần biển, mưa axit nhẹ ở đô thị, phân chim và nồm ẩm. Bài đi qua từng chất liệu, những sai lầm làm hỏng chuông khi lau, cách xử lý các bộ phận phụ như đĩa treo, quả đập, cánh hứng gió, và một lịch kiểm tra đơn giản theo mùa.
Việc chung cho mọi chiếc chuông: tháo xuống trước khi lau
Lau chuông khi đang treo trên cao vừa khó vừa dễ làm rơi, làm rối dây. Cách tốt nhất là tháo cả chiếc xuống, đặt lên một tấm khăn trên bàn. Trước khi tháo, chụp một tấm ảnh để nhớ thứ tự ống và cách dây đi, phòng khi dây bị tuột.
Bước đầu tiên luôn là phủi bụi khô bằng chổi lông mềm hoặc khăn khô, từ trên xuống: đĩa treo, các ống, quả đập, cánh hứng gió. Bụi khô lau trước sẽ không biến thành bùn khi gặp nước. Với chuông có ống rỗng, thổi nhẹ hoặc dùng que quấn khăn để lau lòng ống, nơi nhện và côn trùng nhỏ hay làm tổ.
Phân chim là vết bẩn hay gặp với chuông treo ngoài hiên. Đừng cạo khi khô; thấm khăn ẩm đặt lên vài phút cho mềm rồi lau đi, sau đó lau lại bằng nước xà phòng loãng. Đeo găng tay khi làm việc này là thói quen vệ sinh tốt.
Lau xong, luôn lau khô và để chuông khô hẳn ở chỗ thoáng trước khi treo lại. Nước đọng trong lòng ống, ở nút dây là nguyên nhân gây mốc, gỉ và mục dây nhanh nhất.
Làm sạch theo chất liệu: nên và tránh
Bảng dưới đây tóm tắt cách làm sạch an toàn cho từng chất liệu và những thứ nên tránh. Khi không chắc, hãy thử ở một góc khuất trước.
| Chất liệu | Làm sạch thường ngày | Xử lý vết khó | Tránh |
|---|---|---|---|
| Nhôm anod, nhôm sơn | Nước xà phòng loãng, khăn mềm | Miếng bọt biển mềm cho vết bám | Chất tẩy kiềm mạnh, miếng chà kim loại |
| Đồng trần | Lau khô, khăn mềm | Kem đánh đồng hoặc hỗn hợp giấm và muối, rửa sạch ngay | Để hỗn hợp axit đọng lâu |
| Đồng có sơn phủ bóng | Lau khô, khăn ẩm | Nước xà phòng loãng | Kem đánh bóng, chất mài mòn |
| Thép không gỉ | Nước xà phòng, lau khô | Bột baking soda nhão cho chấm gỉ nhỏ | Chất tẩy chứa clo |
| Tre, gỗ | Khăn khô, chổi lông | Khăn ẩm pha chút giấm cho chấm mốc | Ngâm nước, phơi nắng gắt |
| Thủy tinh, gốm | Nước xà phòng ấm | Ngâm ngắn trong nước ấm | Đổi nhiệt đột ngột, va chạm |
| Vỏ sò, vỏ ốc | Chổi mềm, khăn ẩm | Nước ấm pha chút xà phòng | Giấm, chanh, chất tẩy axit |
Hai điều dễ quên nhất: nhôm bị ăn mòn bởi chất tẩy có tính kiềm mạnh như một số loại nước tẩy bồn cầu, nước thông cống; và vỏ sò, vỏ ốc thành phần chính là canxi cacbonat, bị giấm, chanh hoà tan bề mặt, làm vỏ mất độ bóng và mỏng dần.
Đồng xỉn, gỉ xanh: xử lý thế nào cho đúng
Hiểu lớp xỉn. Đồng và đồng thau tiếp xúc không khí sẽ xỉn dần sang nâu sẫm, lâu ngày ngoài trời ẩm có thể lên lớp xanh. Đây là phản ứng tự nhiên của kim loại, không làm chuông hỏng ngay, chỉ đổi màu.
Muốn giữ vẻ cổ. Nhiều người thích màu đồng xỉn vì trông cổ kính. Nếu vậy, chỉ cần lau bụi và lau khô, không cần đánh bóng. Lớp xỉn mỏng còn giúp bề mặt ít phản ứng thêm.
Muốn trả lại màu vàng. Dùng kem đánh đồng chuyên dụng theo hướng dẫn trên bao bì, hoặc cách dân gian là hỗn hợp giấm với muối, hoặc nước cốt chanh với muối. Thoa, chà nhẹ bằng khăn mềm, rồi rửa sạch bằng nước và lau khô ngay. Axit đọng lại trên đồng sẽ làm xỉn nhanh hơn.
Kiểm tra lớp sơn phủ trước. Nhiều chuông đồng được phủ một lớp sơn bóng trong suốt để giữ màu. Lớp phủ này bị kem đánh bóng và hỗn hợp axit làm mờ, loang. Nếu thấy chuông còn bóng đều sau thời gian dài, có thể nó đã được phủ; chỉ lau nước xà phòng.
Gỉ xanh dày. Lớp xanh bám dày ở chỗ đọng nước có thể cần lặp lại vài lần. Đừng dùng giấy nhám hay miếng chà kim loại vì sẽ để lại vết xước, làm ống xỉn không đều và có thể đổi nhẹ tiếng.
Nhôm, inox và sắt: những vết bẩn hay gặp
Ống nhôm treo lâu ngoài trời có thể lấm tấm trắng, đó là oxit nhôm hình thành ở chỗ lớp anod hoặc lớp sơn bị trầy. Lau nước xà phòng loãng bằng bọt biển mềm là đủ cho phần lớn trường hợp. Không dùng miếng chà xoong kim loại vì nó làm trầy thêm, mở rộng chỗ bị oxi hoá.
Thép không gỉ đôi khi có chấm nâu như gỉ, nhất là gần biển hoặc gần công trường có bụi sắt bám vào. Một ít baking soda trộn nước thành hỗn hợp nhão, thoa lên chấm gỉ, chà nhẹ theo chiều vân kim loại rồi rửa sạch, lau khô. Tránh chất tẩy chứa clo vì chúng có thể làm thép không gỉ bị rỗ.
Chuông sắt đúc, như fūrin sắt, cần cẩn thận hơn. Bề mặt thường có lớp xử lý chống gỉ; chà mạnh sẽ làm mất lớp này. Chấm gỉ nhỏ chải nhẹ bằng bàn chải mềm, lau khô, rồi phủ một lớp dầu thật mỏng bằng khăn. Không ngâm nước, không để ướt qua đêm.
Với cả ba loại, lau khô là bước quan trọng nhất. Nước máy có khoáng chất, để khô tự nhiên sẽ để lại vệt ố trên bề mặt kim loại sáng.
Đĩa treo, quả đập, cánh gió và dây: phần hay bị quên
Người ta thường chỉ lau ống mà quên các bộ phận phụ, trong khi đây lại là chỗ hỏng trước. Khi vệ sinh, nhớ kiểm tra:
- Đĩa treo gỗ: mặt trên đọng bụi và nước mưa, dễ mốc, dễ nứt. Lau khô, nếu gỗ bạc màu thì quét một lớp dầu mỏng.
- Quả đập: chỗ va vào ống mòn dần, quả đập gỗ có thể sứt mép. Quả đập bọc nỉ thì nỉ bám bụi, ẩm, nên thay lớp bọc khi thấy bẩn, cứng.
- Cánh hứng gió: cánh gỗ mỏng dễ cong vênh, cánh nhựa phai màu và giòn. Cánh cong làm chuông kêu kém, thay khi cần.
- Dây treo ống: nhìn kỹ chỗ dây luồn qua lỗ ống, nơi cọ xát nhiều nhất. Dây đục, xơ, cứng là lúc thay.
- Móc và khoen: móc thép thường gỉ có thể làm vệt gỉ chảy xuống đĩa và ống. Thay bằng móc inox nếu thấy gỉ.
Gộp việc kiểm tra các bộ phận này vào mỗi lần lau ống, bạn sẽ phát hiện chỗ sắp hỏng trước khi chiếc chuông rơi xuống đất.
Thay toàn bộ dây khi dây đã cũ
Dây là bộ phận phải thay định kỳ. Cách thay giữ được thứ tự và cân bằng của chuông:
- Chụp ảnh chuông từ dưới lên và từ bên cạnh, ghi lại thứ tự ống từ dài tới ngắn và vị trí quả đập.
- Đo chiều dài dây treo mỗi ống, đo độ cao quả đập so với đầu ống trên. Ghi ra giấy.
- Tháo từng ống một, thay dây rồi treo lại ngay trước khi tháo ống kế tiếp. Cách làm từng ống giúp bạn không nhầm thứ tự.
- Buộc nút chắc, hơ đầu dây tổng hợp cho khỏi tở. Kiểm tra mọi ống treo cùng độ cao đầu trên.
- Treo quả đập và cánh hứng gió lại đúng chiều cao đã đo, treo thử, gõ thử từng ống trước khi đưa lên móc.
Dây dù bện hoặc dây cước dày loại tốt là lựa chọn bền cho dây ống. Đoạn từ móc xuống đĩa treo có thể dùng xích inox ngắn để chịu nắng tốt hơn.
Cất chuông khi không treo cho khỏi hỏng
Có những lúc bạn cần cất chuông vài tuần hay vài tháng: mùa bão, mùa nồm, chuyển nhà, sửa ban công. Cất đúng cách giúp chuông không rối dây, không móp ống:
- Lau sạch và để khô hoàn toàn trước khi cất. Cất chuông còn ẩm vào hộp kín là cách nhanh nhất để nuôi mốc và gỉ.
- Buộc gọn các ống lại thành bó bằng dây vải hoặc dây thun bản to, chèn giấy mềm giữa các ống để chúng không cọ vào nhau.
- Quấn dây treo và dây quả đập quanh một tấm bìa nhỏ để không rối, kẹp tấm bìa vào bó ống.
- Đặt nằm ngang trong hộp dài, chuông thủy tinh, gốm, vỏ sò thì bọc từng mảnh. Không để vật nặng đè lên.
- Cất ở chỗ khô, tránh gầm cầu thang ẩm hay sát tường ngoài. Với chuông tre, bỏ thêm vài gói hút ẩm vào hộp.
- Khi lấy ra treo lại, kiểm tra dây và nút một lượt, vì dây cũ có thể đã giòn trong thời gian cất.
Ghi lên nắp hộp ngày cất và loại chuông bên trong, lần sau tìm sẽ nhanh hơn, nhất là khi nhà có nhiều chiếc.
Lịch kiểm tra theo mùa và một chữ về "tẩy uế"
Một lịch đơn giản cho phần lớn gia đình: mỗi tháng phủi bụi một lần; mỗi ba tháng tháo xuống lau nước xà phòng, kiểm tra dây và móc; đầu mùa mưa kiểm tra kỹ toàn bộ; sau bão hoặc giông lớn kiểm tra lại móc. Chuông gần biển cần lau nước ngọt thường hơn vì hơi muối bám nhanh. Chuông tre cần để ý mốc nhiều hơn vào mùa nồm.
Một số gia đình có tập quán "tẩy uế" vật phẩm bằng muối, nước, xông hương hay phơi dưới ánh trăng. Đó là nếp riêng của từng nhà, không phải yêu cầu bắt buộc. Nếu làm, hãy nhớ đặc tính vật liệu: muối và nước muối làm kim loại nhanh gỉ, đặc biệt với sắt và đồng; ngâm nước làm tre gỗ dễ mốc. Sau bất kỳ cách làm nào, rửa lại bằng nước sạch và lau khô kỹ.
Chăm một chiếc chuông gió không tốn nhiều thời gian, và một chiếc chuông được chăm đều có thể đi cùng gia đình nhiều năm. Khi cần thay ống, thay dây hoặc chọn chiếc mới, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để so trước loại hợp với chỗ treo nhà mình.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dùng nước rửa chén để lau chuông gió không?
Được, với lượng nhỏ pha loãng trong nước ấm. Nước rửa chén thông thường đủ dịu cho nhôm, inox, thủy tinh, gốm. Lau xong rửa lại bằng nước sạch và lau khô, đừng để xà phòng đọng ở nút dây.
Chuông gió nhôm bị xỉn trắng có đánh bóng được không?
Vết trắng là oxit nhôm ở chỗ lớp phủ bị trầy. Lau nước xà phòng loãng sẽ bớt. Không nên đánh bóng mạnh hay dùng chất tẩy kiềm vì làm hỏng thêm lớp phủ. Vết lâu năm có thể không hết hẳn, nhưng không ảnh hưởng tiếng.
Dùng giấm lau vỏ sò được không?
Không nên. Vỏ sò chủ yếu là canxi cacbonat, giấm và chanh hoà tan bề mặt làm vỏ mất bóng và mỏng dần. Dùng chổi mềm và nước ấm pha chút xà phòng, lau khô và để khô hẳn ở chỗ thoáng.
Chuông tre bị mốc trắng có cứu được không?
Mốc mới, lấm tấm trên bề mặt thường lau được bằng khăn ẩm pha chút giấm hoặc cồn loãng, rồi để khô ở chỗ thoáng, không phơi nắng gắt. Mốc ăn sâu vào thớ tre hoặc kèm mọt thì nên thay ống hoặc thay chuông.
Bao lâu nên vệ sinh chuông gió một lần?
Phủi bụi mỗi tháng và lau kỹ khoảng ba tháng một lần là đủ cho phần lớn gia đình. Chuông gần biển, gần đường nhiều bụi hoặc treo ở chỗ chim hay đậu cần lau thường hơn. Đầu mùa mưa nên kiểm tra kỹ dây và móc.
Ngâm chuông kim loại trong nước muối để tẩy uế có sao không?
Nước muối làm kim loại, đặc biệt sắt và đồng, gỉ và xỉn nhanh. Nếu gia đình có tập quán này, chỉ nên làm nhanh, rửa lại bằng nước ngọt ngay và lau khô kỹ. Đây là nếp riêng, không phải việc bắt buộc.