Chuỗi Ngũ Đế tiền bán ở cửa hàng vật phẩm là năm đồng tiền tròn lỗ vuông đúc mới theo mẫu tiền của năm đời vua đầu nhà Thanh (Thuận Trị, Khang Hy, Ung Chính, Càn Long, Gia Khánh), buộc thành một chuỗi bằng dây đỏ. Đây là hàng mỹ nghệ làm theo tập quán, không phải tiền cổ. Một chuỗi đạt là chuỗi đủ đúng năm niên hiệu, đồng đúc rõ nét, cỡ hợp chỗ dùng, dây chắc và nút không tuột.
Ý nghĩa và lịch sử của bộ tiền này đã được nhiều nơi giải thích. Bài này đứng ở chỗ người mua đang cầm một chuỗi trên tay hoặc đang xem ảnh trên mạng: đọc năm đồng ra sao để biết có đủ bộ, chọn cỡ nào cho ví, cho quầy hay cho cửa, nhìn dây và nút thế nào, khi nhận hàng thì kiểm những gì, và câu chào bán nào nên hỏi lại.
Một chuỗi Ngũ Đế ở cửa hàng vật phẩm gồm những gì
Thành phần cơ bản là năm đồng xu cùng cỡ, mỗi đồng mang một niên hiệu. Mặt trước có bốn chữ Hán quanh lỗ vuông, mặt sau thường có chữ Mãn ở hai bên lỗ. Năm đồng được luồn dây đỏ qua lỗ, xếp thành một hàng ngang hoặc chồng lên nhau, hai đầu dây thắt nút, nhiều chuỗi có thêm một nút kết trang trí và một tua đỏ ở cuối.
Ngoài dạng chuỗi trần, thị trường còn bán Ngũ Đế đựng trong túi gấm nhỏ, gắn trên một tấm thẻ cứng để bỏ ví, ghép vào hồ lô đồng, hoặc làm thành dây treo có móc. Vài nơi bán cả bộ năm đồng rời chưa buộc để người mua tự xâu. Về bản chất, các dạng này giống nhau ở năm đồng xu; khác nhau ở phần dây, hộp và cách dùng.
Gần như toàn bộ hàng bán làm vật phẩm là đồng đúc mới, sản xuất số lượng lớn bằng khuôn. Tiền thật thời Thanh vẫn còn trong tay giới sưu tầm, nhưng nằm ở một thị trường khác, được xem xét theo lò đúc, tình trạng, độ hiếm. Khi mua chuỗi Ngũ Đế để dùng theo tập quán, bạn đang mua một món mỹ nghệ bằng kim loại, và tiêu chí chọn là tay nghề đúc, chất liệu, dây buộc, không phải tuổi đời của đồng tiền.
Đọc năm đồng: niên hiệu, thứ tự chữ và mặt lưng
Cách nhanh nhất để biết chuỗi có đủ bộ là đọc chữ đầu niên hiệu trên mỗi đồng. Tiền nhà Thanh thường đọc theo thứ tự trên, dưới, phải, trái: chữ trên và chữ dưới ghép thành niên hiệu, chữ phải và chữ trái là "thông bảo". Bảng dưới ghi những gì bạn cần dò.
| Thứ tự | Niên hiệu (khoảng năm trị vì) | Chữ ở trên và dưới lỗ | Ghi chú khi dò |
|---|---|---|---|
| 1 | Thuận Trị (1644–1661) | Thuận – Trị | Đời vua đầu khi nhà Thanh vào Bắc Kinh |
| 2 | Khang Hy (1662–1722) | Khang – Hy | Chữ Hy nhiều nét, đồng đúc kém hay nhoè ở chữ này |
| 3 | Ung Chính (1723–1735) | Ung – Chính | Chữ Chính ít nét, dễ đọc |
| 4 | Càn Long (1736–1795) | Càn – Long | Đồng hay gặp nhất cả trong hàng đúc mới |
| 5 | Gia Khánh (1796–1820) | Gia – Khánh | Nếu thấy Đạo Quang thay vào đây là bộ Lục Đế bị tách |
Mặt lưng có chữ Mãn chỉ nơi đúc, ở tiền thật thường là xưởng Bảo Tuyền hoặc Bảo Nguyên ở kinh đô. Trên hàng đúc mới, mặt lưng có khi được làm đúng mẫu, có khi chỉ là vài nét mô phỏng, có khi đúc thêm hình rồng, hình bát quái. Điều đó không làm chuỗi "sai" về tập quán, nhưng giúp bạn hiểu mình đang cầm hàng làm kỹ hay làm nhanh.
Một lỗi hay gặp ở chuỗi rẻ là trùng đồng: hai đồng Càn Long và thiếu Ung Chính chẳng hạn, do xưởng gom nhầm khi buộc. Đọc năm chữ trên của năm đồng là phát hiện ngay, mất chưa tới một phút.
Chọn cỡ đồng và độ dày theo chỗ dùng
Bỏ ví: đồng nhỏ và mỏng. Đường kính chừng hai phân, dày dưới hai li là vừa. Năm đồng xếp chồng đã dày gần một phân, nên với ví mỏng, nhiều người chọn chuỗi xếp hàng ngang trên thẻ cứng hoặc chỉ bỏ một đồng thay vì cả chuỗi. Đồng to và dày làm ví cộm, mòn lót và đè lên thẻ ngân hàng.
Đặt quầy, để két: đồng vừa, dày hơn. Đồng hai phân rưỡi đến ba phân, dày chắc tay, xếp ngang để dán dưới khay tiền hoặc đặt trong ngăn két. Ở đây độ dày giúp đồng không cong khi bị đè, và chuỗi nằm phẳng, không cấn khay.
Treo cửa, treo tường: đồng to có tua. Đồng lớn hơn để nhìn rõ từ xa, chuỗi có nút kết và tua đỏ cho cân đối. Đồng to thì chuỗi nặng hơn, móc treo phải chịu được tải và tua không được quét xuống tầm đầu người đi qua.
Làm quà: cỡ vừa kèm túi hoặc hộp. Người nhận thường không biết sẽ dùng vào đâu, nên cỡ vừa là an toàn nhất: bỏ ví được, đặt bàn được. Kèm một tấm thẻ nhỏ giải thích năm niên hiệu giúp món quà có nội dung hơn là một chuỗi kim loại.
Đọc thông số chứ đừng đoán qua ảnh. Ảnh chụp cận làm đồng hai phân trông như đồng năm phân. Mô tả tử tế phải ghi đường kính, độ dày và cân nặng cả chuỗi; nếu thiếu, hỏi người bán đo bằng thước cho bạn xem.
Dây buộc, nút thắt và tua: phần hỏng trước tiên
Đồng thau bền hàng chục năm, còn dây là phần xuống cấp đầu tiên. Khi chọn chuỗi, nhìn kỹ dây theo những điểm sau:
- Chất dây. Dây dù hoặc dây sáp giữ màu, ít xù và chịu được ma sát với mép lỗ vuông. Chỉ cotton mềm đẹp nhưng nhanh xơ ở chỗ cọ vào cạnh kim loại.
- Phai màu. Dây nhuộm kém có thể ra màu đỏ lên lót ví, lên tay khi ướt mồ hôi. Lấy khăn giấy ẩm miết thử một đoạn dây là biết.
- Cách luồn. Chuỗi làm kỹ có dây luồn qua từng lỗ và thắt chéo giữa các đồng để đồng không xô lệch; chuỗi làm nhanh chỉ xâu thẳng một đường, đồng trượt dồn về một phía sau vài tuần.
- Nút cuối. Nút phải siết chặt, đầu dây được hơ cháy hoặc dán keo để không tở. Nút lỏng là lý do số một khiến chuỗi rơi mất đồng.
- Tua. Tua dày, cắt bằng đầu thì đẹp lâu; tua mỏng hay rối và bám bụi. Với chuỗi bỏ ví, nên bỏ tua để đỡ vướng.
- Mép lỗ vuông. Đồng đúc còn ba via sắc ở mép lỗ sẽ cứa đứt dây sau vài tháng. Luồn ngón tay qua mép lỗ, thấy gợn sắc là đồng chưa được mài.
Dây hỏng thì thay được, chuỗi không vì thế mà phải bỏ. Nhưng chọn ngay từ đầu một chuỗi dây tốt giúp bạn đỡ phải tháo xâu lại sau ít tháng.
Kiểm từng đồng khi nhận hàng
Mua trực tiếp hay nhận hàng gửi về, bạn có thể kiểm chuỗi Ngũ Đế theo trình tự sau, không cần dụng cụ gì đặc biệt ngoài một thỏi nam châm tủ lạnh:
- Đếm đủ năm đồng và đọc chữ trên của từng đồng theo bảng ở trên. Thiếu hoặc trùng niên hiệu thì báo người bán đổi ngay.
- Đặt năm đồng cạnh nhau xem cùng cỡ, cùng màu. Một đồng lệch cỡ rõ rệt thường là đồng lấy từ lô khác.
- Đưa nam châm lại gần. Đồng thau và hợp kim kẽm đều không bị hút; bị hút mạnh là lõi sắt mạ, để lâu dễ gỉ và làm ố đồ xung quanh.
- Nhìn nét chữ dưới ánh sáng nghiêng. Chữ nổi đều, viền tròn, lỗ vuông thẳng cạnh là đồng đúc kỹ; chữ nhoè, viền méo, mặt rỗ nhiều là khuôn đã mòn.
- Miết móng tay lên lớp màu. Lớp hun nâu hay lớp mạ bong ra thành vảy ngay khi miết là lớp phủ kém, dùng trong ví sẽ loang lổ nhanh.
- Kéo nhẹ hai đầu chuỗi. Dây không giãn, nút không trượt, đồng không xô lệch là đạt.
- Chụp ảnh chuỗi ngay khi mở gói, phòng khi cần đổi trả vì lỗi.
Bảy bước này mất chừng năm phút và đủ để loại phần lớn hàng lỗi. Chúng không trả lời được câu hỏi "có phải tiền cổ thật không", vì như đã nói, hàng vật phẩm vốn không phải tiền cổ.
Những lời chào bán nên hỏi lại
Mô tả sản phẩm Ngũ Đế trên mạng đôi khi đi xa hơn thực tế. Gặp các câu sau, bạn nên hỏi thêm trước khi trả tiền:
- "Tiền cổ thật trăm năm" với giá của một chuỗi vật phẩm. Năm đồng tiền thật thời Thanh, đúng niên hiệu, tình trạng tốt, không thể có giá của hàng đúc hàng loạt. Hỏi người bán nguồn gốc cụ thể; câu trả lời mơ hồ là đủ hiểu.
- "Đã khai quang, có năng lượng sẵn". Khai quang là tập quán, mỗi gia đình một cách, không phải thông số kỹ thuật. Không nên trả thêm tiền vì một dòng mô tả như vậy.
- "Đại Ngũ Đế". Một số nơi dùng tên này cho bộ gom tiền của năm triều đại khác nhau, thành phần không thống nhất giữa các nhà bán. Hỏi rõ năm đồng là những đồng nào để khỏi nhầm với bộ năm đời vua Thanh.
- "Đồng nguyên chất". Hàng đúc vật phẩm gần như luôn là hợp kim (đồng thau là đồng pha kẽm). Hỏi cụ thể là đồng thau, hợp kim kẽm mạ hay sắt mạ.
- Ảnh mẫu không phải ảnh thật. Đề nghị người bán chụp chuỗi đang có trong kho, cạnh một vật quen như đồng xu hay bao diêm để so cỡ.
Giữ chuỗi bền màu sau khi mua
Đồng thau để trần sẽ xỉn dần thành màu nâu sẫm, đó là quá trình tự nhiên khi kim loại gặp không khí và mồ hôi tay. Nhiều người thích màu cổ đó, cứ để nguyên. Nếu muốn đồng sáng lại, lau bằng khăn mềm với chút nước rửa chén pha loãng, rửa sạch, lau khô ngay; với đồng mạ, tránh mọi loại kem đánh bóng hay chanh muối vì sẽ làm trôi lớp mạ.
Chuỗi bỏ ví nên lấy ra lau một lần mỗi vài tháng, vì mồ hôi và bụi trong ví đọng lại ở lỗ vuông. Chuỗi treo cửa thì phủi bụi bằng chổi lông, tua đỏ có thể giặt tay nhẹ với nước lạnh rồi phơi râm. Dây đã bạc màu hoặc xơ thì thay dây mới, việc này làm ở nhà được trong mười lăm phút.
Chọn chuỗi Ngũ Đế suy cho cùng là chọn một món đồ kim loại nhỏ làm kỹ, đủ bộ, hợp chỗ dùng. Khi xem hàng, bạn nên tìm mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy hay bất kỳ nơi nào, để có căn cứ đối chiếu lúc nhận.
Câu hỏi thường gặp
Ngũ Đế tiền và Lục Đế tiền khác nhau thế nào?
Ngũ Đế gồm năm đồng của năm đời vua đầu nhà Thanh, từ Thuận Trị đến Gia Khánh. Lục Đế thêm một đồng Đạo Quang ở cuối, thành sáu đồng. Hai bộ giống nhau về cách làm và chất liệu, khác nhau ở số đồng và cách gọi theo quan niệm của từng nơi.
Chuỗi Ngũ Đế có cần buộc đúng thứ tự đời vua không?
Nhiều người bán xếp theo thứ tự năm trị vì từ Thuận Trị đến Gia Khánh, coi đó là cách xếp gọn gàng và dễ đọc. Đây là thói quen chứ không có quy định chung. Nếu chuỗi của bạn xếp lộn thứ tự, bạn có thể tự tháo ra xâu lại cho dễ nhìn.
Có nên mua tiền Thanh thật để làm chuỗi Ngũ Đế không?
Có người thích dùng tiền thật vì cảm giác có tuổi. Nhưng tiền thật đã qua lưu hành thường mòn, khó tìm đủ năm đồng cùng cỡ, và dễ gặp hàng giả cổ bán với giá cao. Với mục đích dùng theo tập quán, một chuỗi đúc mới làm kỹ là đủ.
Đồng xu trong chuỗi bị xỉn đen có sao không?
Không có gì đáng lo. Đồng thau xỉn là phản ứng tự nhiên với không khí và mồ hôi. Bạn có thể để nguyên cho có màu cũ hoặc lau bằng nước rửa chén loãng rồi lau khô. Chỉ cần tránh hoá chất mạnh với đồng mạ vì sẽ bong lớp mạ.
Mua chuỗi Ngũ Đế làm quà cho người lớn tuổi thì nên chọn loại nào?
Chọn cỡ vừa, đồng thau nét đúc rõ, dây dù đỏ không phai, đựng trong túi gấm hoặc hộp nhỏ. Kèm một tấm thẻ ghi năm niên hiệu và ý nghĩa theo quan niệm để người nhận hiểu món đồ, thay vì chỉ trao một chuỗi kim loại không lời giải thích.
Chuỗi bị đứt dây, rơi mất một đồng thì làm sao?
Bạn có thể mua đồng rời cùng niên hiệu và cùng cỡ để bù vào, rồi xâu lại bằng dây mới. Nhiều gia đình cũng chọn thay cả chuỗi cho đồng đều. Theo tập quán, việc rơi mất đồng xu chỉ là chuyện dây hỏng, không mang điềm gì cả.