Charm phong thủy trên lắc tay thường làm từ năm nhóm chất liệu: bạc 925 (trơn hoặc xi), vàng tây, thép không gỉ 316L, đồng thau mạ và hợp kim kẽm mạ. Cùng một hình hồ lô hay đồng xu, charm bạc 925 và charm hợp kim mạ có thể trông giống hệt nhau lúc mới, nhưng sau vài tháng đeo, khác biệt về màu, độ bền và phản ứng với da hiện ra rất rõ.
Biết chất liệu giúp bạn ba việc: chọn đúng charm cho lắc đang có (để xỉn và mòn đồng đều), tránh kích ứng da nếu bạn nhạy cảm với niken, và biết cách làm sạch không làm hỏng charm. Bài này đi qua từng nhóm, cách đọc dấu khắc, cách thử đơn giản tại nhà và khi nào cần nhờ tiệm kiểm.
Năm nhóm chất liệu charm và đặc tính
Bảng dưới tóm tắt đặc tính thường được ghi nhận của từng nhóm. Tỉ trọng là giá trị gần đúng, dùng để so độ nặng tương đối giữa hai charm cùng kích thước:
| Chất liệu | Tỉ trọng (khoảng) | Xỉn, mòn | Với da nhạy cảm |
|---|---|---|---|
| Bạc 925 | 10,4 | xỉn vàng rồi đen, lau sáng lại được | thường ổn; một số người phản ứng với đồng trong hợp kim |
| Bạc xi rhodium hoặc xi vàng | như bạc | giữ màu lâu, lớp xi mòn ở chỗ nhô | thường ổn khi lớp xi còn |
| Vàng tây 14K, 18K | khoảng 13–15,5 | gần như không xỉn, có thể ngả nhẹ | thường ổn; vàng trắng có thể chứa niken |
| Thép không gỉ 316L | khoảng 8 | rất ít xỉn, chịu nước tốt | nhiều người đeo được; vẫn có niken trong hợp kim |
| Đồng thau mạ, hợp kim kẽm mạ | khoảng 7–8,5 | lớp mạ mòn, lộ màu vàng đồng hoặc xám; đồng có thể để vệt xanh trên da | dễ kích ứng hơn nếu lớp mạ mòn, tuỳ thành phần |
Từ cột tỉ trọng có thể rút ra một mẹo thực tế: hai charm cùng hình, cùng cỡ, charm bạc sẽ nặng hơn rõ so với charm hợp kim kẽm mạ, còn charm vàng 18K nặng hơn bạc. Khi đặt hai charm lên hai lòng bàn tay, chênh lệch này đủ để nhận ra dù không có cân. Tất nhiên charm rỗng và charm đặc sẽ làm phép so này sai lệch, nên chỉ dùng như một gợi ý.
Bạc 925 nghĩa là trong một nghìn phần khối lượng có 925 phần bạc nguyên chất, phần còn lại chủ yếu là đồng. Bạc nguyên chất (bạc 999) quá mềm để làm charm nhỏ, dễ móp, cong khoen; đồng được thêm vào để tăng độ cứng.
Đọc dấu khắc trên charm và khoen
S925, 925, STERLING. Là các dấu thường gặp cho bạc 925. Trên charm nhỏ, dấu thường nằm ở mặt sau, trên khoen treo hoặc trên một miếng thẻ nhỏ gắn gần khoá lắc. Dấu cần được đóng hoặc đúc rõ; dấu nhoè, lệch không hẳn là giả nhưng là lý do để hỏi thêm.
585, 750 hoặc 14K, 18K. Là dấu tuổi vàng: 585 tương ứng khoảng 14K (58,5% vàng), 750 tương ứng 18K (75% vàng). Charm vàng tây chính hãng thường có dấu tuổi kèm ký hiệu nơi sản xuất.
316L, STAINLESS. Thép không gỉ loại 316L, thường dùng cho trang sức vì chống ăn mòn tốt. Có charm thép được mạ PVD màu vàng hoặc đen; lớp PVD bền hơn mạ điện thông thường nhưng vẫn có thể trầy khi va cạnh sắc.
GP, GF, Plated. GP (gold plated) là mạ vàng một lớp mỏng; GF (gold filled) là bọc vàng dày hơn nhiều theo chuẩn riêng của một số thị trường. Charm ghi "plated" mà không nói lớp nền là gì thì nên hỏi lớp nền là bạc, đồng hay hợp kim.
Không có dấu. Charm quá nhỏ đôi khi không đủ chỗ đóng dấu, nhất là charm đúc liền với lắc. Khi đó, người bán uy tín sẽ ghi chất liệu trên phiếu bảo hành hoặc hoá đơn. Không dấu, không phiếu, chỉ có lời nói thì bạn nên coi như chưa biết chất liệu.
Thử sơ bộ tại nhà, không làm hỏng charm
Các phép thử dưới đây chỉ để loại trừ, không thay thế được kiểm định. Chúng an toàn với charm và không cần hoá chất:
- Soi dấu bằng kính lúp hoặc camera điện thoại chế độ phóng to: xem dấu hàm lượng, xem có lộ màu khác ở mép khoen hay cạnh nhô không.
- Thử nam châm: bạc, vàng, đồng và phần lớn thép 316L không bị nam châm hút rõ. Charm hút mạnh vào nam châm thường có lõi sắt hoặc thép thường, không phải bạc.
- So độ nặng với một charm bạc 925 đã biết chắc cùng cỡ, như mô tả ở bảng trên.
- Lau thử bằng khăn trắng: bạc thật để lại vệt xám đen trên khăn lau bạc; lớp mạ mỏng thì có thể bị lau lộ màu nền ở chỗ nhô.
- Quan sát sau vài tuần đeo: charm bạc xỉn đều, còn charm mạ thường mòn loang ở chỗ nhô, lộ màu đồng hoặc xám.
Các phép thử bằng axit, cạo, nung hay chà giấy nhám sẽ để lại vết trên charm, không nên tự làm. Nhiều tiệm vàng bạc có máy phân tích quang phổ huỳnh quang tia X (XRF) cho kết quả thành phần bề mặt nhanh mà không làm hỏng món đồ; với charm có giá trị, đây là cách kiểm hợp lý. Lưu ý máy đo bề mặt, nên với charm mạ dày có thể cần thợ đánh giá thêm.
Bạc xi rhodium, bạc xi vàng: lớp áo ngoài và chuyện mòn
Rất nhiều charm phong thủy bạc được xi rhodium, một kim loại nhóm bạch kim, để có màu trắng sáng lạnh và chống xỉn. Lớp rhodium rất mỏng, nên ở những chỗ cọ xát nhiều như bụng hồ lô, mép đồng xu, cánh cỏ bốn lá, nó sẽ mòn dần sau một thời gian, để lộ màu bạc 925 ấm hơn bên dưới. Đây là hao mòn bình thường; tiệm có thể xi lại.
Bạc xi vàng cho màu vàng giống charm vàng tây với giá thấp hơn nhiều. Lớp vàng cũng mỏng và mòn theo cùng cơ chế. Ở một số thị trường, bạc xi vàng có lớp vàng đủ dày và đủ tuổi theo quy định được gọi bằng tên riêng là vermeil; ở Việt Nam, mô tả thường chỉ ghi "bạc xi vàng", nên nếu quan tâm độ bền, bạn nên hỏi độ dày lớp xi hoặc thời gian người bán ước tính giữ màu.
Một điểm cần chú ý khi phối: charm xi rhodium trắng lạnh đặt cạnh dây bạc 925 trơn sẽ lệch tông. Nếu lắc là bạc trơn, chọn charm bạc trơn; nếu lắc xi rhodium, chọn charm cũng xi rhodium. Charm xi vàng nên đi với dây xi vàng hoặc dây vàng tây để không lộ chênh màu.
Khi làm sạch, charm xi nên được lau bằng khăn mềm, hạn chế dùng khăn lau bạc có chất đánh bóng mài mòn nhẹ, vì mỗi lần lau là một lần lớp xi mỏng đi.
Thép không gỉ và hợp kim mạ: khi nào hợp lý
Charm thép 316L hợp với người hay rửa tay, làm việc gần nước, đi biển, hoặc không muốn mất công lau bạc. Thép rất bền, không xỉn trong điều kiện bình thường, và giá thấp. Nhược điểm là khó đúc chi tiết nhỏ: hồ lô thép thường trơn, đồng xu thép có chữ nông, charm chữ Hán thép thường cắt laser từ tấm phẳng. Thép cũng nhẹ hơn bạc, cảm giác cầm "mỏng" hơn.
Thép 316L có chứa niken trong hợp kim, nhưng niken nằm trong cấu trúc bền nên lượng giải phóng ra da thường thấp. Nhiều người dị ứng niken đeo được, nhưng không phải tất cả. Nếu bạn từng bị ngứa đỏ với khoá thắt lưng hay khuy quần jeans, nên thử đeo charm thép một thời gian ngắn trước, và nếu da phản ứng kéo dài, ngừng đeo và hỏi bác sĩ da liễu.
Charm hợp kim kẽm mạ và đồng thau mạ là nhóm rẻ nhất, thường gặp ở lắc quà lưu niệm, lắc dây tết. Chúng đúc được chi tiết đẹp và màu ban đầu bắt mắt, nhưng lớp mạ mỏng sẽ mòn. Hàng không rõ nguồn gốc có thể dùng hợp kim lẫn tạp chất; nhiều nước có quy định giới hạn chì, cadmi trong đồ trang sức chính vì lý do này. Với trẻ em và người da nhạy cảm, nên tránh nhóm này hoặc chọn hàng có nguồn gốc rõ.
Mỗi chất liệu một cách làm sạch
Biết chất liệu rồi thì cách giữ cũng rõ theo. Bảng dưới gom cách làm sạch hợp và cần tránh cho từng nhóm:
| Chất liệu | Nên làm | Nên tránh |
|---|---|---|
| Bạc 925 trơn | nước xà phòng loãng, khăn lau bạc | kem đánh răng, chất tẩy có clo |
| Bạc xi rhodium, xi vàng | khăn mềm, nước xà phòng nhẹ | chà khăn lau bạc thường xuyên, nước rửa bạc mạnh |
| Bạc xi đen cố ý | lau khô, chỉ đánh sáng phần nhô | ngâm nước rửa bạc |
| Vàng tây | nước ấm, xà phòng, bàn chải mềm | va đập với đá cứng, hoá chất tẩy mạnh |
| Thép 316L | nước ấm, xà phòng | chà giấy nhám, vật sắc lên lớp PVD |
| Hợp kim mạ, đồng thau mạ | lau khô sau mỗi lần đeo | ngâm nước, chà mạnh, nước rửa bạc |
Bảng này cũng giải thích vì sao lắc gắn nhiều charm khác chất liệu khó chăm hơn: cách làm hợp với charm này có thể làm hỏng charm kia. Chọn charm đồng chất liệu ngay từ đầu là cách tiết kiệm công sức nhất về lâu dài.
Chọn chất liệu charm theo cách đeo
Không có chất liệu tốt nhất cho mọi người, chỉ có chất liệu hợp với cách bạn đeo. Gợi ý dưới đây dựa trên thói quen thường gặp:
- Đeo hằng ngày, văn phòng, chịu khó lau: bạc 925 trơn hoặc xi rhodium, đồng bộ với dây bạc.
- Hay tiếp xúc nước, đi biển, làm bếp: thép 316L, hoặc tháo lắc khi làm việc với nước.
- Muốn giữ làm kỷ vật lâu dài: vàng tây hoặc bạc 925 đặc, chi tiết sắc, có dấu và phiếu ghi chất liệu.
- Đổi kiểu theo mùa, theo trang phục: hợp kim mạ có nguồn gốc rõ, chấp nhận thay sau một thời gian.
- Da nhạy cảm với kim loại: bạc 925 hoặc vàng tây vàng (không phải vàng trắng có niken), tránh hàng mạ không rõ lớp nền.
- Mua làm quà cho người lớn tuổi: bạc hoặc vàng, charm đặc, khoá to dễ cài.
Khi mua online, xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy và đọc đủ chất liệu của charm, khoen, dây, khoá, không chỉ của phần charm. Một chiếc lắc chỉ bền bằng bộ phận kém nhất của nó.
Câu hỏi thường gặp
Charm bạc 925 có bị đen không, có phải bạc kém không?
Charm bạc 925 xỉn đen theo thời gian là bình thường, do bạc phản ứng với hợp chất lưu huỳnh trong không khí và mồ hôi. Xỉn không phải dấu hiệu bạc kém. Lau bằng khăn lau bạc hoặc rửa nước xà phòng loãng là sáng lại, trừ charm có đá, men hoặc xi đen cố ý.
Charm thép không gỉ có xỉn không?
Trong điều kiện đeo thường ngày, thép 316L gần như không xỉn và không đổi màu. Nếu bề mặt mờ đi, thường là do bám cặn xà phòng, kem dưỡng; rửa nước ấm là sạch. Charm thép mạ PVD màu vàng có thể trầy lớp màu khi va cạnh sắc nhưng ít khi bong cả mảng.
Có nên gắn charm vàng lên dây bạc không?
Gắn được, nhưng vàng cứng hơn bạc nên khoen vàng sẽ mài mòn mắt xích bạc ở chỗ treo theo thời gian. Ngoài ra, màu vàng và bạc cùng một lắc là lựa chọn thẩm mỹ cần cân nhắc. Nếu muốn phối, dùng khoen bạc để nối charm vàng vào dây bạc.
Charm mạ vàng giữ màu được bao lâu?
Tuỳ độ dày lớp mạ, lớp nền và cách đeo. Charm mạ mỏng đeo hằng ngày có thể lộ màu nền ở chỗ nhô chỉ sau vài tháng; mạ dày hơn hoặc PVD giữ lâu hơn nhiều. Tránh nước hoa, nước biển, chà xát mạnh sẽ kéo dài tuổi thọ lớp mạ.
Làm sao biết charm có gây dị ứng không trước khi mua?
Không có cách chắc chắn ngoài việc biết rõ chất liệu và hiểu da mình. Nếu từng phản ứng với niken, ưu tiên bạc 925, vàng tây vàng, hỏi kỹ lớp nền của hàng mạ. Khi đeo món mới, theo dõi vùng da tiếp xúc vài ngày đầu; ngứa đỏ kéo dài thì ngừng đeo và hỏi bác sĩ.
Charm bạc ta khác charm bạc 925 thế nào?
Bạc ta là cách gọi dân gian cho bạc có hàm lượng cao, thường được làm thủ công ở các làng nghề. Hàm lượng thực tế mỗi nơi một khác nên không có chuẩn thống nhất. Bạc hàm lượng cao mềm hơn bạc 925, chi tiết nhỏ dễ móp. Muốn biết chính xác, nhờ tiệm đo thành phần.