Lắc tay đồng xu lỗ vuông là lắc kim loại gắn một hay nhiều charm hình đồng tiền tròn có lỗ vuông ở giữa, mô phỏng tiền đúc thời phong kiến. Charm có ba cách gắn: treo qua khoen ở mép xu, luồn dây qua lỗ vuông, hoặc hàn hai bên mép xu vào dây để xu nằm ngang. Cách gắn quyết định xu nằm phẳng hay lật lia lịa khi bạn cử động.
Hình đồng tiền tròn lỗ vuông thường được giải thích theo quan niệm "trời tròn đất vuông", và trong văn hoá dân gian gắn với mong ước đủ đầy. Bài này đi vào phần thực dụng: charm xu làm bằng gì, mặt chữ nghĩa là gì, cỡ nào hợp cổ tay, và chọn kiểu gắn nào cho thói quen của bạn.
Charm đồng xu khác đồng xu phong thủy để bàn, bỏ ví ở đâu
Đồng xu phong thủy để bàn hay bỏ ví thường là xu đồng đúc mô phỏng tiền cổ, cỡ hai tới ba centimet, dày, có mặt chữ Hán bốn chữ. Charm đồng xu cho lắc tay chỉ mượn hình dáng đó, nhưng thu nhỏ còn khoảng một centimet hoặc hơn chút, làm bằng bạc, vàng hoặc thép, và mỏng hơn nhiều để nhẹ tay.
Vì nhỏ đi, chữ trên charm thường được giản lược. Có charm đúc đủ bốn chữ quanh lỗ vuông như tiền thật, có charm chỉ có một chữ ở mặt trước, có charm để trơn hoàn toàn và chỉ giữ hình tròn lỗ vuông. Charm làm bằng bạc còn hay được thêm viền hạt, viền xoắn quanh mép để trông giống món trang sức hơn là đồng tiền.
Một điểm cần phân biệt nữa là charm xu đúc mới và tiền cổ thật. Một số người muốn gắn tiền đồng xưa thật lên lắc. Tiền cổ thật thường là hợp kim đồng, đã qua hàng trăm năm, có thể mỏng giòn, mép mòn; khoan hay hàn lên dễ làm hỏng một hiện vật. Charm đúc mới bằng bạc hoặc vàng bền hơn, đều hơn, và không đặt ra câu hỏi về giá trị cổ vật.
Ba cách gắn xu lên lắc
Cùng một đồng xu, gắn kiểu khác nhau cho cảm giác đeo khác nhau. Đây là so sánh dựa trên cấu tạo:
| Cách gắn | Xu nằm thế nào | Ưu điểm | Nhược điểm |
|---|---|---|---|
| Treo qua khoen ở mép | Đung đưa, mặt xu xoay tự do | Dễ thay, dễ thêm nhiều xu | Xu lật ngửa, sấp tuỳ lúc; va chạm có tiếng |
| Luồn dây qua lỗ vuông | Xu đứng nghiêng hoặc trượt dọc dây | Tận dụng lỗ vuông, nhìn giống xâu tiền xưa | Xu trượt về một phía nếu không có chặn; mép lỗ cọ mòn dây |
| Hàn hai bên mép vào dây | Xu nằm ngang, mặt chữ luôn quay lên | Phẳng, gọn, mặt chữ luôn đọc được | Không thay được; mối hàn chịu lực khi giật mạnh |
Nếu bạn muốn mặt chữ luôn quay lên, hãy chọn xu có hai khoen đối diện hàn vào dây, hoặc xu được hàn liền thành mắt xích của lắc. Với kiểu này, cũng nên chọn lắc vừa khít để xu không trượt xuống mặt dưới cổ tay.
Kiểu luồn qua lỗ vuông có nét riêng vì gợi lại cách người xưa xâu tiền bằng sợi dây. Để xu không dồn về một phía, thợ thường đặt hạt chặn hoặc nút thắt hai bên. Nếu luồn trên dây cáp hay dây dù, nên kiểm mép lỗ vuông đã được mài tròn chưa; mép sắc sẽ cứa sợi dây sau vài tháng.
Đọc mặt chữ trên charm đồng xu
Bốn chữ quanh lỗ vuông. Tiền đúc thời phong kiến thường mang niên hiệu vua kèm hai chữ "thông bảo" hoặc "nguyên bảo", đọc theo thứ tự trên – dưới – phải – trái hoặc trên – phải – dưới – trái tuỳ đồng. Charm mô phỏng đôi khi chép lại niên hiệu của tiền Việt hoặc tiền Trung Hoa, đôi khi thay bằng bốn chữ chúc tụng.
Chữ chúc tụng thay niên hiệu. Nhiều charm xu hiện nay đúc bốn chữ mang ý cầu chúc chung chung như mong tài lộc, mong bình an. Đây là sản phẩm trang trí thời nay, không phải tiền lưu hành thật. Nếu bạn cần biết chính xác bốn chữ là gì, hỏi người bán phiên âm và nghĩa, hoặc nhờ người đọc được chữ Hán xem giúp.
Một chữ ở mặt trước. Charm cỡ nhỏ thường chỉ có một chữ lớn như Phúc hoặc Lộc nằm phía trên lỗ vuông. Nét to, dễ nhìn, nhưng ít giống tiền cổ hơn.
Mặt sau trơn hoặc có hình. Mặt sau tiền cổ thật thường trơn hoặc có ký hiệu nơi đúc. Charm mô phỏng hay để mặt sau trơn để khắc tên, khắc ngày theo yêu cầu, hoặc đúc hình mây, hình rồng nhỏ.
Chữ bị ngược khi treo. Charm treo bằng một khoen ở mép thì khi đeo, chữ có thể nằm ngang hoặc lộn ngược tuỳ vị trí khoen. Nếu bạn quan tâm mặt chữ đứng đúng chiều khi giơ tay lên nhìn, chọn kiểu hàn hai mép hoặc hỏi thợ đặt khoen ở đúng phía.
Cỡ xu và số xu theo kiểu lắc
Một chiếc lắc có thể mang một xu làm điểm nhấn hay cả chuỗi xu. Số liệu dưới đây là gợi ý tham khảo, ví dụ giả định cho người đeo cổ tay trung bình:
| Kiểu lắc | Cỡ xu gợi ý | Số xu | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Lắc xích mảnh, đeo hằng ngày | khoảng 8–10 mm | 1 | Xu giữa, hàn hai mép cho phẳng |
| Lắc xích vừa, phối thêm charm | khoảng 10–12 mm | 1–3 | Xen với hạt bạc hoặc charm khác |
| Lắc chuỗi xu liền | khoảng 8–10 mm | 5–9 | Xu nối nhau thành mắt xích, nặng tay hơn |
| Lắc dây dù, dây tết | khoảng 10–14 mm | 1–3 | Luồn qua lỗ vuông, có nút chặn hai bên |
| Lắc bản dày cho nam | khoảng 12–16 mm | 1 | Xu dày, viền nổi, chữ sâu |
Về số lượng xu, có người chọn theo những con số mang ý tốt trong dân gian như ba, năm, sáu hay tám. Đó là lựa chọn tuỳ thích; điều cần tính thực tế hơn là trọng lượng: mười xu bạc cỡ một centimet, mỗi đồng chỉ vài phần mười gam, cộng lại vẫn nhẹ; nhưng xu đặc dày thì một chuỗi có thể nặng gấp mấy lần lắc trơn.
Chất liệu charm xu và chuyện xỉn màu
Charm xu bạc 925 là loại phổ biến nhất. Mặt chữ đúc nổi trên nền phẳng, nên sau một thời gian, nền chữ sẽ xỉn trước còn mặt chữ nhô lên được cọ sáng, tạo hiệu ứng như tiền cũ. Nhiều người thích hiệu ứng này; nếu muốn giữ đều màu, lau bằng khăn lau bạc mỗi tuần.
Có loại charm xu bạc được làm tối sẵn (bạc xi đen hay bạc giả cổ) để chữ nổi bật ngay từ đầu. Lớp tối này là lớp bạc sunfua tạo cố ý; dùng nước rửa bạc mạnh sẽ làm mất lớp tối và charm trở về màu bạc trắng loang lổ. Với loại này, chỉ lau phần nhô bằng khăn mềm.
Charm xu vàng hoặc bạc xi vàng hợp người thích màu vàng gợi tiền đồng. Bạc xi vàng sẽ mòn lớp xi ở mép xu và mặt chữ trước, lộ màu bạc. Charm thép không gỉ ít xỉn nhất, chịu nước tốt, nhưng mặt chữ thường nông và kém sắc nét vì thép khó đúc chi tiết nhỏ bằng bạc.
Charm đồng thau hoặc đồng đỏ giữ được cảm giác tiền cổ nhất, nhưng đồng xỉn nhanh khi gặp mồ hôi, có thể để lại vệt xanh hoặc đen trên da. Nếu da bạn nhạy cảm hoặc hay ra mồ hôi tay, nên ưu tiên bạc hoặc thép.
Lắc đồng xu trên dây tết đỏ, dây dù và dây da
Ngoài lắc xích kim loại, đồng xu lỗ vuông còn rất hay đi cùng dây tết. Dây tết đỏ luồn qua lỗ vuông, hai bên thắt nút chặn, khoá là nút rút trượt để chỉnh cỡ. Kiểu này gợi lại hình ảnh xâu tiền mừng tuổi buộc chỉ đỏ ngày Tết mà nhiều gia đình vẫn giữ, nên được chọn nhiều làm quà đầu năm. Dây tết nhẹ, êm, không kêu, nhưng là sợi vải nên bẩn dần và phai màu theo mồ hôi.
Dây dù và dây sáp bền hơn sợi cotton, ít thấm nước, ít phai. Khi chọn, bạn xem sợi dây có đủ dày để lấp gần hết lỗ vuông không; dây mảnh hơn lỗ quá nhiều thì xu lắc lư và mép lỗ cọ vào một điểm, lâu ngày làm xơ sợi. Thợ khéo thường quấn thêm vài vòng chỉ quanh dây ở đúng chỗ xu nằm để xu ngồi chặt.
Dây da hợp lắc bản dày cho nam, xu to hơn và dày hơn. Da thật mềm dần theo thời gian nhưng kỵ nước, ngâm nước nhiều lần sẽ cứng và nứt. Dù chọn sợi nào, dây vải và dây da đều là phần tiêu hao: khi sợi đã xơ, bạc màu hoặc nút rút trơn tuột, nên thay dây mới và giữ lại đồng xu. Charm bạc hoặc vàng dùng được rất lâu, còn sợi dây chỉ là phần áo bên ngoài.
Những điều nên kiểm trước khi chọn
Lắc đồng xu trông đơn giản, nhưng có vài chi tiết nhỏ quyết định đeo có êm không:
- Mép xu đã bo tròn chưa: mép sắc cọ vào cổ tay bên trong gây đỏ da, nhất là khi xu nằm ngang.
- Lỗ vuông có ba via không: nếu luồn dây qua lỗ, bốn góc vuông phải được mài nhẵn.
- Mặt chữ có rõ không: soi dưới đèn, chữ đúc nhòe, mất nét là dấu hiệu khuôn đã mòn.
- Xu có cong vênh không: đặt xu lên mặt kính, xu tốt nằm phẳng không bập bênh.
- Khoen hoặc mối hàn có chắc không: kéo nhẹ xu hai chiều, không thấy khe hở.
- Dấu hàm lượng: xu bạc nhỏ đôi khi không đủ chỗ đóng dấu; khi đó hỏi người bán dấu đóng ở khoá hay ở khoen nối.
Với lắc mua làm quà đầu năm hoặc dịp khai trương, nhiều người còn chú ý đến hộp và lời chúc đi kèm. Một tấm thiệp viết tay giải thích ý nghĩa hình đồng xu theo quan niệm dân gian thường được nhớ lâu hơn bản thân món đồ. Xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy giúp bạn biết trước xu dày mỏng ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Lắc đồng xu nên đeo tay trái hay tay phải?
Một số người theo quan niệm đeo tay trái cho các món gắn với ý thu nạp. Đây là quan niệm dân gian, không có quy định thống nhất. Về thực tế, đeo tay không thuận đỡ va chạm hơn, đặc biệt nếu bạn viết tay, gõ phím nhiều hoặc làm việc tay chân.
Charm đồng xu bạc có khắc tên được không?
Được, nếu mặt sau xu trơn và đủ rộng. Xu cỡ một centimet thường chỉ khắc được vài chữ cái hoặc một ngày tháng ngắn. Khắc laser cho nét mảnh, khắc tay cho nét sâu hơn. Nên yêu cầu xem bản thiết kế trước khi khắc vì không xoá lại được.
Có nên gắn tiền đồng cổ thật lên lắc tay không?
Không nên với đồng có giá trị lịch sử. Khoan hoặc hàn làm hỏng hiện vật, và tiền cổ thường giòn, dễ gãy khi đeo. Ngoài ra, quy định về cổ vật có những yêu cầu riêng với hiện vật có nguồn gốc khai quật. Dùng charm đúc mới là lựa chọn an toàn hơn.
Vì sao charm xu treo cứ lật mặt sau ra ngoài?
Vì khoen ở mép cho phép xu xoay tự do, và mặt nào nặng hơn hoặc va vào cổ tay sẽ quyết định chiều. Có thể nhờ thợ thay bằng kiểu hai khoen đối diện, hoặc gắn thêm một khoen nhỏ ở mép đối diện móc vào mắt xích bên cạnh để giữ xu phẳng.
Lắc chuỗi xu liền có nặng không?
Tuỳ số xu và độ dày. Xu bạc mỏng cỡ một centimet, bảy tới chín đồng nối nhau vẫn nhẹ, đeo cả ngày được. Xu đặc, dày hoặc làm bằng đồng sẽ nặng rõ hơn và va chạm mạnh hơn. Khi mua, hỏi tổng trọng lượng lắc để so với lắc bạn đang đeo.
Charm đồng xu có hợp đeo cùng vòng đá không?
Hợp, nếu tách hai món ra một khoảng hoặc đeo hai tay khác nhau. Đeo sát nhau, mép xu kim loại có thể cọ vào hạt đá mềm như lapis, malachite làm mờ bóng. Với đá cứng như thạch anh, mã não thì ít đáng lo hơn, nhưng xu bạc lại dễ bị xước.