Khi một con trong cặp linh vật vỡ, có ba hướng: sửa con vỡ để giữ nguyên đôi gốc, tìm một con mới cùng mẫu để ghép, hoặc thay cả đôi. Linh vật đúc khuôn như đồng, bột đá, resin còn có cơ hội tìm con khớp; linh vật tạc tay từ đá tự nhiên hay gỗ thì hầu như không có con thứ hai giống hệt, nên sửa hoặc thay cả đôi thường hợp lý hơn.
Bày theo cặp là một nếp quen thuộc với tỳ hưu, kỳ lân, sư tử, voi, hạc hay long phụng. Bài dưới giúp bạn nhận ra con vỡ là con nào trong đôi, ước lượng khả năng tìm con khớp, quyết định thay một hay thay cả đôi, và làm gì với con còn lại.
Vì sao nhiều linh vật được bày theo cặp
Lối bày theo cặp có gốc từ cảm quan đối xứng trong kiến trúc Á Đông: cổng đình, cổng chùa, cửa phủ thường có hai con vật đứng hai bên, như một khung cửa sống. Theo quan niệm phổ biến, một cặp còn gợi ý niệm âm dương hài hoà, đực cái đủ đôi. Vì vậy sư tử đá trước cổng, kỳ lân hai bên ban thờ, voi phủ phục hai bên lối vào hay long phụng trong đồ cưới thường đi đôi.
Nhưng không phải linh vật nào cũng phải đi đôi. Thiềm thừ thường được bày một con. Ngựa có thể bày một, ba hay tám con tuỳ theo quan niệm từng nơi. Tỳ hưu bày cả đôi cũng có mà một con trên bàn làm việc cũng phổ biến. Tượng con giáp có nhà bày một con theo tuổi, có nhà bày cả bộ. Nói cách khác, "phải có đôi" là một nếp thẩm mỹ và biểu tượng, không phải luật cứng.
Biết điều này giúp bạn bình tĩnh hơn khi một con vỡ. Món còn lại không trở thành "dở dang" theo nghĩa xấu; nó chỉ là một nửa của một bố cục. Việc cần quyết là bạn muốn khôi phục bố cục đó bằng cách nào.
Con nào là con đực, con nào là con cái
Sư tử. Cách nhận phổ biến nhất: con đực đặt chân lên một quả cầu (tú cầu), con cái đặt chân lên một con sư tử con. Khi bày trước cổng, nhiều nơi đặt con đực bên trái, con cái bên phải nếu nhìn từ trong nhà ra; nếp này có khác nhau theo vùng.
Tỳ hưu. Người bán thường gọi tỳ hưu một sừng là con đực, hai sừng là con cái, có khi kèm hai tên gọi khác nhau. Đây là cách gọi phổ biến trên thị trường vật phẩm; sách vở xưa không thống nhất, nên coi là quy ước của người bán để ghép đôi.
Kỳ lân. Đôi kỳ lân thường khác nhau ở tư thế: một con chân đặt lên quả cầu hoặc đồng tiền, con kia có lân con. Có mẫu khác nhau ở hướng quay đầu, tạo thành đôi soi gương.
Voi. Đôi voi thường giống nhau, chỉ khác hướng: một con quay vòi sang trái, một con sang phải, hoặc hai con cùng nâng vòi đối xứng. Khi thay, quan trọng là hướng vòi và tư thế.
Hạc, phượng, long phụng. Đôi hạc thường giống hệt nhau, đặt quay mặt vào nhau. Long phụng là một con rồng và một con phượng, nên vỡ con nào thì cần đúng con đó.
Mẹo nhanh. Nhìn con còn lại: tư thế, chân, hướng quay đầu của nó gợi ý con vỡ là "nửa kia" như thế nào. Chụp ảnh con còn lại từ nhiều phía để mang đi tìm con khớp.
Khả năng tìm được con khớp theo chất liệu
Linh vật đúc từ khuôn có thể có "anh em sinh đôi" ở cùng nơi sản xuất. Linh vật tạc tay thì mỗi con là một bản riêng.
| Chất liệu, cách làm | Khả năng tìm con khớp | Lưu ý |
|---|---|---|
| Bột đá, resin đúc khuôn | Khá cao nếu mẫu còn sản xuất | Màu sơn có thể lệch theo lô; nhũ vàng mới sáng hơn con cũ |
| Đồng đúc | Trung bình tới khá nếu đúng xưởng, đúng mẫu | Màu hun và độ xỉn của con cũ khác con mới, cần hun lại cho đều |
| Hợp kim kẽm mạ | Khá nếu mẫu còn bán | Lớp mạ con mới bóng hơn |
| Sứ, gốm | Trung bình, phụ thuộc lò và mẫu | Men mỗi mẻ nung khác nhau một chút |
| Đá tự nhiên tạc tay | Thấp; chỉ tìm được con tương tự | Vân và màu đá mỗi khối một khác |
| Gỗ tạc tay | Thấp | Vân gỗ, màu gỗ và nét tay thợ đều khác |
Khi mua con thay, gửi người bán ảnh con còn lại kèm số đo chiều cao, chiều dài đế, cân nặng nếu có. Hỏi ảnh thật của con thay đặt cạnh thước, chụp dưới ánh sáng tự nhiên. Lệch vài phân về chiều cao là nhìn thấy ngay khi hai con đứng cạnh nhau.
Sửa con vỡ: cách giữ đôi gốc khớp nhất
Nếu con vỡ còn đủ mảnh, sửa thường là cách cho đôi khớp nhất, vì không có con nào giống con gốc bằng chính nó. Linh vật bột đá gãy sừng, gãy đuôi có thể dán và dặm màu; đồng gãy chân có thể hàn và hun màu; sứ vỡ vài mảnh có thể dán ẩn vết. Sau khi sửa, đặt con đã sửa ở phía ít người nhìn kỹ hơn, như phía trong góc, phía khuất ánh sáng.
Sửa cũng là lựa chọn hợp lý khi đôi linh vật có giá trị kỷ niệm: quà tân gia của bố mẹ, đôi kỳ lân trên ban thờ từ thời ông bà. Với những món này, một vết sửa khéo thường được gia đình chấp nhận hơn là thay bằng một con lạ.
Một lưu ý khi sửa: đường dặm màu trên con đã sửa nên so với con còn lại chứ không so với màu gốc trong trí nhớ. Sau vài năm, con còn lại đã phai, đã xỉn theo nắng và bụi; dặm đúng màu "mới" lại làm vết sửa nổi lên. Mang cả hai con tới thợ, hoặc đặt con còn lại bên cạnh khi tự dặm, để màu sửa khớp với màu hiện tại của đôi.
Chỉ khi con vỡ nát, mất nhiều mảnh, hoặc vỡ ở chỗ chịu lực mà không sửa chắc được, mới nên tính tới chuyện tìm con thay hay thay cả đôi.
Khi nào nên thay cả đôi
Có vài tình huống thay cả đôi gọn hơn tìm một con khớp. Thứ nhất, đôi làm từ đá tự nhiên hoặc gỗ tạc tay: một con mới dù cùng loại đá, cùng mẫu vẫn khác vân, khác màu, khác nét tay, đứng cạnh con cũ trông lệch. Thứ hai, mẫu đã ngừng sản xuất hoặc bạn không nhớ mua ở đâu. Thứ ba, đôi cũ đã xỉn, phai nhiều, một con mới bóng loáng đặt cạnh sẽ lộ rõ.
Thay cả đôi cũng là lúc xem lại vì sao con kia vỡ. Nếu đôi sư tử đặt sát mép bậc thềm, đôi tỳ hưu đặt trên kệ kính trơn, đôi kỳ lân đặt ở lối trẻ con chạy qua, thì đôi mới nên được đặt ở chỗ khác, hoặc chọn cỡ phù hợp hơn với chỗ đặt. Ví dụ giả định: đôi sư tử bột đá cao bốn mươi phân đặt ở hiên nhà, một con bị xe máy dắt vào quệt đổ; đôi mới có thể chọn chất liệu chịu va hơn, đặt lùi vào trong, có bệ chắc.
Thay cả đôi không có nghĩa là bỏ ngay con còn lại. Bạn có thể giữ nó, bày ở một chỗ khác như một món đơn, hoặc tặng cho người thích.
Đặt con thay vào đôi: căn cho hai con cân nhau
Khi đã có con thay, dù là con mới cùng mẫu hay con cũ đã sửa, vài bước căn chỉnh giúp hai con nhìn như một đôi thật sự thay vì hai món đặt cạnh nhau.
- Đặt hai con lên cùng một mặt phẳng, nhìn ngang tầm mắt, so chiều cao đỉnh đầu; lệch vài mi-li-mét có thể bù bằng miếng đệm mỏng dưới đế con thấp.
- So hướng quay đầu: hai con thường quay hơi vào nhau hoặc cùng nhìn ra phía trước; xoay từng con một chút cho góc quay đối xứng.
- Lùi ra xa vài bước, nhìn từ chỗ người khác thường đứng nhìn, như từ cửa vào hay từ ghế sofa, chứ không chỉ nhìn sát.
- Nếu màu hai con lệch, đặt con sáng màu hơn ở phía ít ánh sáng, con sẫm hơn ở phía sáng, để mắt nhìn thấy gần nhau hơn.
- Với linh vật đồng, lau cả hai con bằng cùng một cách trong vài tháng đầu; con mới sẽ xỉn dần về gần màu con cũ.
- Lót miếng đệm chống trượt dưới cả hai đế, nhất là khi một con đã từng rơi vỡ ở đúng chỗ này.
Con còn lại: bày đơn, tặng hay cất giữ
Con còn lại trong đôi vẫn là một món đồ lành lặn. Vài cách nhiều gia đình làm với nó:
- Bày đơn ở chỗ khác: tỳ hưu, voi, kỳ lân bày một con trên bàn làm việc, trên kệ sách vẫn là cách bày phổ biến.
- Ghép với một linh vật khác thành bố cục mới, ví dụ một con kỳ lân với một bình hoa, thay vì cố tìm con đối xứng.
- Tặng cho người thích sưu tầm hoặc người cần một con bày đơn, nói rõ đây là con lẻ của một đôi.
- Cất giữ cùng mảnh vỡ của con kia như một kỷ niệm, nhất là khi đôi linh vật gắn với một dịp quan trọng.
- Với linh vật trên ban thờ, hỏi người giữ nếp trong gia đình trước khi chuyển chỗ con còn lại.
Không có quan niệm phổ biến nào nói con lẻ còn lại mang điều không hay. Nếu trong nhà có người lo, cách nhẹ nhàng là để con lẻ ở chỗ khác hẳn bố cục cũ, như từ cổng vào phòng khách, để nó trở thành một món bày độc lập.
Câu hỏi thường gặp
Đôi tỳ hưu vỡ một con thì có bày con còn lại được không?
Được. Tỳ hưu bày một con trên bàn làm việc, kệ sách là cách bày rất phổ biến. Nếu bạn muốn giữ bố cục đôi như cũ, có thể sửa con vỡ hoặc tìm một con cùng mẫu; còn không, bày đơn con còn lại là lựa chọn bình thường.
Mua một con tỳ hưu thay thì chọn một sừng hay hai sừng?
Theo cách gọi phổ biến của người bán, một sừng là đực, hai sừng là cái. Nhìn con còn lại để chọn con ngược lại cho đủ đôi. Quan trọng không kém là cùng mẫu, cùng chiều cao, cùng tư thế và cùng hướng quay đầu đối xứng.
Đôi sư tử đá trước cổng vỡ một con có nên làm lễ khi thay không?
Không có nếp chung bắt buộc. Nhiều gia đình chỉ dọn mảnh vỡ, đặt con mới vào chỗ cũ, có nhà thắp nén nhang theo nếp riêng. Không cần thuê người làm lễ hay chi khoản lớn cho việc này.
Linh vật đồng mua lại cùng mẫu có khớp màu với con cũ không?
Con cũ đã xỉn theo thời gian nên thường sẫm hơn con mới. Có thể nhờ thợ đồng hun lại cả hai con cho đều màu, hoặc để con mới tự xỉn dần theo năm. Lau cả hai con giống nhau sẽ giúp chúng gần màu nhau hơn.
Có nên bày hai con khác mẫu thành một đôi không?
Hai con khác mẫu, khác cỡ đặt đối xứng thường trông lệch, nhất là ở vị trí trang trọng như cổng hay ban thờ. Nếu không tìm được con khớp, bày đơn con còn lại hoặc thay cả đôi thường đẹp hơn ghép hai con lệch nhau.
Đôi long phụng cưới vỡ một con có ý nghĩa gì không?
Long phụng vỡ vì va chạm, không phải điềm báo cho hôn nhân. Nhiều cặp vợ chồng sửa lại con vỡ vì món đồ gắn với ngày cưới, có cặp giữ nguyên làm kỷ niệm. Quan trọng là cách hai người nhìn nó, không phải món sứ.