Phần lớn bộ 12 con giáp màu vàng bán làm đồ trưng bày là tượng có lõi đồng, hợp kim hoặc bột đá, bên ngoài phủ một lớp vàng mỏng bằng cách mạ điện, thếp vàng lá, hoặc chỉ là sơn nhũ màu vàng không chứa vàng. Tượng con giáp bằng vàng thật thường là loại ép mỏng, nhỏ, bán ở tiệm vàng, có ghi tuổi vàng và trọng lượng. Bốn loại này nhìn qua ảnh có thể rất giống nhau, nhưng khác hẳn về độ bền, cách giữ và giá trị.
Bài này giải thích từng loại, chỉ ra những cụm từ hay gặp trong mô tả sản phẩm như "mạ vàng 24K", "dát vàng 9999", "phủ nhũ", "vàng non", kèm cách kiểm khi nhận hàng và cách giữ cho lớp vàng bền màu. Bài không bàn chuyện mua vàng để tích trữ hay đầu tư.
Bốn kiểu "vàng" trên tượng con giáp
Bảng so sánh nhanh để bạn biết mình đang xem loại nào trước khi đọc kỹ từng phần bên dưới.
| Kiểu | Lõi tượng | Lớp vàng | Nhận ra qua |
|---|---|---|---|
| Mạ vàng điện phân | Đồng, hợp kim kẽm, đôi khi nhựa đã phủ dẫn điện | Vàng thật, rất mỏng, phủ đều mọi chỗ | Bóng gương, màu đều, kẽ sâu vẫn có vàng |
| Dát (thếp) vàng lá | Gỗ, bột đá, đồng, gốm | Lá vàng thật dán lên lớp keo hoặc sơn | Có thể thấy vết nối lá, ánh hơi mờ hơn mạ |
| Sơn nhũ, phủ màu vàng | Bột đá, resin, hợp kim | Không có vàng, là bột kim loại màu | Màu hơi đục, xước lộ màu lõi, giá thấp hơn hẳn |
| Vàng ép, vàng đúc thật | Vàng toàn phần, thường mỏng hoặc rỗng | Chính là thân tượng | Có ghi tuổi vàng, trọng lượng theo chỉ, bán ở tiệm vàng |
Cũng có kiểu phủ màu vàng bằng công nghệ chân không (thường gọi là PVD) trên inox hoặc hợp kim. Lớp phủ này cứng, bền, màu vàng óng nhưng thông thường không phải vàng; mô tả trung thực sẽ ghi rõ "màu vàng" hoặc "mạ PVD" chứ không ghi "mạ vàng 24K".
Mạ vàng 24K: con số 24K nói về lớp mạ, không nói về cả tượng
Mạ vàng điện phân là nhúng tượng đã làm sạch vào bể dung dịch chứa muối vàng rồi cho dòng điện chạy qua; vàng bám lên bề mặt thành một màng mỏng. Khi người bán ghi "mạ vàng 24K", con số 24K là tuổi của vàng trong dung dịch mạ, tức lớp màng ngoài là vàng gần nguyên chất. Nó không cho biết lớp màng dày bao nhiêu, và càng không có nghĩa tượng làm bằng vàng.
Độ dày lớp mạ trên đồ mỹ nghệ thường tính bằng micromet hoặc nhỏ hơn, mỏng hơn sợi tóc rất nhiều lần. Lớp càng dày thì càng bền với việc lau chùi và cầm nắm, nhưng hiếm khi người bán ghi con số này. Bạn có thể hỏi; nơi bán có hiểu biết sẽ trả lời được ít nhất là mạ một lớp hay nhiều lớp, có phủ lớp bảo vệ trong suốt bên ngoài hay không.
Lõi dưới lớp mạ quyết định nhiều thứ. Lõi đồng nặng, bền, nếu lớp mạ mòn thì lộ ra màu đồng, vẫn đẹp theo kiểu khác. Lõi hợp kim kẽm nhẹ hơn, giá thấp hơn, khi mòn lộ ra màu xám bạc. Lõi bột đá hay nhựa cần có lớp lót dẫn điện trước khi mạ, nên bề mặt đôi khi kém sắc nét ở những chi tiết nhỏ như râu, vảy.
Dát vàng lá: nghề thếp thủ công trên tượng con giáp
Dát vàng, hay thếp vàng, là dán từng lá vàng mỏng lên bề mặt tượng đã quét sẵn lớp sơn hoặc keo. Lá vàng dùng trong nghề thếp ở Việt Nam thường gọi là vàng quỳ; làng Kiêu Kỵ ở Gia Lâm, Hà Nội là nơi nổi tiếng với nghề dát vàng quỳ, đập một lượng vàng nhỏ thành rất nhiều lá mỏng. Mô tả "dát vàng 9999" nghĩa là lá vàng có tuổi gần nguyên chất; lượng vàng thực tế trên một tượng con giáp nhỏ là rất ít.
Tượng thếp vàng có vẻ đẹp riêng: ánh vàng ấm, hơi mờ hơn mạ điện, và đôi khi thấy những đường nối mảnh giữa các lá, nhất là ở mặt phẳng rộng như lưng trâu, mình ngựa. Đây không phải lỗi, mà là dấu vết của tay thợ. Ở những kẽ sâu như giữa chân, dưới cằm, có xưởng không thếp kín mà để lộ lớp sơn lót màu đỏ hoặc nâu.
Điểm yếu của vàng lá là rất mềm và mỏng. Chà mạnh bằng khăn khô, lau bằng khăn ướt có chất tẩy, hay cầm nắm nhiều bằng tay có mồ hôi đều có thể làm bong từng mảng. Vì vậy tượng thếp vàng hợp với tủ kính, kệ cao, ít động tới, hơn là bàn làm việc nơi tay thường chạm vào.
Sơn nhũ, phủ màu và chữ "vàng non"
Sơn nhũ là gì. Là sơn có pha bột kim loại màu vàng, thường là bột đồng – kẽm, phun hoặc quét lên tượng bột đá, resin. Không có vàng trong thành phần. Nếu được phủ thêm lớp bóng trong suốt, sơn nhũ có thể giữ màu khá lâu trong nhà.
Nhìn ra sơn nhũ. Ánh màu thường đục hơn, không phản chiếu rõ như gương; chỗ cạnh hay va chạm dễ trầy, lộ màu trắng hoặc xám của lõi bột đá. Tượng bột đá sơn nhũ cũng nhẹ hơn tượng đồng mạ cùng cỡ.
Chữ "vàng non". Trong mô tả hàng mỹ nghệ, "vàng non" đôi khi chỉ màu vàng nhạt, đôi khi chỉ hợp kim vàng tuổi thấp. Chữ này không rõ nghĩa, nên bạn cần hỏi lại cho chắc: lớp mặt là vàng thật hay chỉ là màu.
Không có gì sai khi chọn sơn nhũ. Với bộ tượng chỉ để trưng, sơn nhũ là lựa chọn hợp lý vì nhẹ và giá dễ chịu. Điều cần là người bán ghi đúng, và bạn mua đúng thứ mình muốn, không trả tiền cho chữ "vàng" mà thực ra là màu.
Con giáp vàng ép thật ở tiệm vàng khác đồ trưng bày thế nào
Dịp cuối năm, nhiều tiệm vàng bán tượng con giáp của năm mới làm bằng vàng thật, thường là vàng 24K ép mỏng thành hình nổi, đóng trong vỉ hoặc hộp nhựa trong, hoặc tượng nhỏ đúc rỗng. Trên vỉ ghi tuổi vàng và trọng lượng theo phân, chỉ. Đây là đồ kỷ niệm có giá trị vàng, khác hẳn bộ tượng mạ dùng để trưng.
Vì vàng ép rất mỏng, những con giáp này thường nhỏ, chỉ vài phân, và không nên lấy ra khỏi vỉ để cầm chơi vì dễ móp. Nếu bạn mua làm quà, hãy giữ nguyên vỉ, giữ hoá đơn có ghi trọng lượng và tuổi vàng để người nhận tiện mang theo khi cần. Giá của loại này phụ thuộc giá vàng từng ngày và tiền công, nên bạn hỏi trực tiếp nơi bán, bài viết không nêu con số.
Một bộ đủ mười hai con bằng vàng thật là món rất ít gặp. Nếu thấy rao "bộ 12 con giáp vàng 9999" cỡ lớn mà giá không cao, gần như chắc chắn đó là tượng dát hoặc mạ vàng, và cụm "9999" chỉ nói về lá vàng hay dung dịch mạ.
Kiểm lớp vàng khi nhận hàng mà không làm hỏng tượng
Bạn không cần dụng cụ chuyên môn để biết sơ bộ mình nhận được gì. Những phép nhìn dưới đây không làm trầy hay hỏng lớp mặt:
- Cân trên cân nhà bếp: tượng đồng mạ nặng tay hơn hẳn tượng bột đá hay resin sơn nhũ cùng cỡ.
- Xem đáy và kẽ khuất dưới ánh đèn: mạ điện thường phủ đến tận kẽ; thếp vàng hay để lộ lớp lót; sơn nhũ có thể đọng sơn ở chân.
- Soi mặt phẳng rộng: thấy vết nối lá mảnh là thếp vàng; bóng như gương, không vết nối thường là mạ.
- Dùng nam châm nhỏ: nếu tượng bị hút mạnh, lõi có sắt, thường là hàng hợp kim rẻ; đồng, kẽm và vàng không hút nam châm.
- Đối chiếu với mô tả và tin nhắn của người bán: chất liệu lõi, lớp mặt, trọng lượng.
Đừng cạo thử, đừng nhỏ axit hay chà giấy nhám để "thử vàng". Những cách này làm hỏng tượng mà không cho kết quả đáng tin. Nếu thật sự cần biết tuổi vàng của một món vàng ép, hãy mang đến tiệm vàng có máy kiểm tra không phá huỷ.
Chọn kiểu vàng theo mục đích và chỗ bày
Không có kiểu nào tốt nhất cho mọi người. Mỗi kiểu hợp với một nhu cầu; bảng dưới gợi ý để bạn chọn đúng thay vì chọn theo chữ to nhất trên mô tả.
| Nhu cầu | Kiểu nên cân nhắc | Lý do |
|---|---|---|
| Bàn làm việc, hay chạm tay | Đồng mạ vàng có lớp phủ bảo vệ | Chịu cầm nắm tốt hơn thếp lá và sơn nhũ |
| Tủ kính phòng khách, ít động tới | Dát vàng lá trên gỗ hoặc bột đá | Ánh vàng ấm, đẹp khi nhìn qua kính, không bị chạm |
| Trang trí theo mùa, bộ cỡ lớn, cần nhẹ | Bột đá hoặc resin sơn nhũ | Nhẹ, dễ treo kệ, giá dễ chịu, thay mới không tiếc |
| Quà kỷ niệm năm sinh có giá trị vàng | Con giáp vàng ép thật ở tiệm vàng | Có tuổi vàng, trọng lượng rõ ràng, giữ được lâu |
| Nhà có trẻ nhỏ hay cầm chơi | Đồng mạ, cỡ không quá nhỏ, để chỗ cao | Khó vỡ, ít bong hơn các kiểu phủ mềm |
Nếu phân vân giữa mạ và thếp, hãy nghĩ đến tần suất bạn sẽ chạm vào bộ tượng. Chạm nhiều thì mạ; chỉ ngắm thì thếp. Còn nếu ngân sách hạn chế mà vẫn muốn bộ to, sơn nhũ trên bột đá là lựa chọn thật thà nhất, miễn là người bán không gọi nó là "vàng".
Bày và giữ bộ con giáp vàng cho bền màu
Kẻ thù của lớp vàng mỏng là ma sát, mồ hôi, mỹ phẩm và hoá chất tẩy rửa. Bộ con giáp mạ hoặc thếp vàng nên bày ở tủ kính hoặc kệ ít người chạm, tránh bàn trà nơi trẻ nhỏ hay cầm lên chơi. Khi cần di chuyển, đeo găng vải mỏng hoặc cầm qua khăn mềm.
Lau bụi bằng cọ lông mềm hoặc khăn sợi nhỏ khô, quét nhẹ theo một chiều, không chà xoáy. Không dùng kem đánh bóng kim loại cho đồ mạ hay thếp, vì kem có hạt mài sẽ ăn mòn lớp vàng. Không xịt nước lau kính lên tượng. Tượng sơn nhũ có lớp phủ bóng thì có thể lau bằng khăn hơi ẩm vắt thật khô, sau đó lau khô ngay.
Nếu lớp vàng đã mòn hay bong một mảng, có thể nhờ thợ mạ hoặc thợ thếp làm lại, nhưng với tượng nhỏ thì chi phí làm lại đôi khi gần bằng mua mới. Nhiều người chọn giữ nguyên dấu mòn như dấu thời gian, nhất là khi bộ tượng là quà của người thân. Khi muốn xem mẫu có ghi rõ chất liệu lõi và lớp mặt, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Mạ vàng 24K có bán lại được như vàng không?
Thông thường là không. Lượng vàng trong lớp mạ rất ít, việc tách vàng ra tốn công hơn giá trị thu được, nên tiệm vàng không thu mua tượng mạ như thu mua vàng. Bạn nên coi tượng mạ vàng là đồ trưng bày, không phải tài sản bằng vàng.
Tượng thếp vàng lá có cần lau thường xuyên không?
Chỉ cần quét bụi nhẹ bằng cọ mềm khi thấy bụi bám, không lau ướt và không chà. Càng ít động tay vào bề mặt, lớp vàng lá càng giữ lâu. Đặt trong tủ kính có cửa giúp giảm hẳn việc phải lau.
Vì sao tượng mạ vàng sau một thời gian bị lốm đốm sậm màu?
Lớp mạ quá mỏng hoặc có lỗ li ti khiến kim loại lõi bên dưới bị oxy hoá, lan ra thành đốm. Độ ẩm cao, tay có mồ hôi và hoá chất lau chùi làm việc này nhanh hơn. Bày ở chỗ khô, ít chạm và lau khô là cách giữ tốt nhất.
Có nên mua bộ 12 con giáp vàng làm quà tặng sếp không?
Có thể, với điều kiện chọn bộ có hộp đẹp, cỡ vừa với bàn làm việc, và người bán ghi rõ là mạ vàng hay dát vàng. Quà tặng cấp trên nên tránh phô trương; một bộ nhỏ, chất liệu rõ ràng thường được đón nhận hơn một bộ to.
Làm sao phân biệt tượng đồng mạ vàng với hợp kim kẽm mạ vàng?
Cầm thử thì đồng nặng hơn rõ rệt. Nếu có chỗ lớp mạ đã mòn hoặc ở đáy không mạ, đồng lộ màu vàng đỏ, còn kẽm lộ màu xám bạc. Hỏi người bán chất liệu lõi và tổng trọng lượng cũng giúp bạn đoán đúng.
Tượng con giáp vàng ép trong vỉ có nên lấy ra bày không?
Không nên. Vàng ép mỏng rất dễ móp, trầy khi cầm nắm. Cứ để nguyên trong vỉ, có thể đặt cả vỉ lên giá đỡ nhỏ để trưng. Giữ hoá đơn ghi tuổi vàng và trọng lượng cùng với vỉ.