Tượng con giáp bằng đồng là tượng đúc từ hợp kim gốc đồng như đồng thau (đồng – kẽm), đồng đỏ hay đồng thanh (đồng – thiếc), thường nặng tay, chi tiết sắc và lên màu sậm dần theo thời gian. Đây là chất liệu được chọn nhiều cho tượng con giáp để bàn vì bền, khó vỡ, đứng vững, lại có thể để mộc, hun giả cổ hay mạ thêm lớp vàng. Trên thị trường cũng có nhiều tượng "đồng" thực ra là hợp kim kẽm phủ màu đồng, nhẹ và rẻ hơn.
Bài này giúp bạn phân biệt các loại đồng hay gặp, hiểu đúc đặc và đúc rỗng khác nhau thế nào, nhận ra lớp mặt, tự kiểm sơ bộ tại nhà và giữ màu đồng cho bộ tượng. Bài chỉ bàn chất liệu và cách dùng, không bàn tượng con giáp nào hợp tuổi nào.
Vì sao đồng là chất liệu quen của tượng con giáp
Con giáp là đề tài nhiều chi tiết: vảy rồng, lông hổ, bờm ngựa, sừng trâu, mào gà. Đồng nóng chảy điền đầy khuôn tốt, nguội lại giữ được nét sắc của mẫu, nên tượng đồng nhỏ vẫn thấy rõ từng sợi lông, từng chiếc vảy. Bột đá hay resin cũng đổ khuôn được nhưng cạnh thường tròn hơn, nét mềm hơn.
Đồng cũng rất bền. Rơi từ trên bàn xuống, tượng đồng thường chỉ móp nhẹ hoặc trầy, trong khi tượng bột đá, gốm có thể vỡ. Trọng lượng lớn giúp tượng đứng vững trên bàn làm việc, ít bị gạt đổ khi với tay lấy đồ. Với nhà có trẻ nhỏ hay vật nuôi, đây là ưu điểm thực tế đáng kể.
Cuối cùng, đồng "sống" theo thời gian. Bề mặt đồng tiếp xúc không khí sẽ sậm dần, từ vàng sáng sang vàng nâu, rồi nâu trầm. Nhiều người thích chính quá trình này: bộ tượng mua về sáng bóng, vài năm sau trầm lại như đồ cũ, mỗi con một sắc tuỳ chỗ được cầm nắm nhiều hay ít.
Các loại "đồng" hay gặp trên tượng con giáp
Tên gọi ngoài thị trường không thống nhất. Bảng dưới ghép tên thường gọi với thành phần chính để bạn hỏi người bán cho đúng.
| Tên thường gọi | Thành phần chính | Màu khi mới | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Đồng vàng, đồng thau | Đồng pha kẽm | Vàng sáng | Phổ biến nhất, dễ đúc, giá vừa |
| Đồng đỏ | Đồng gần nguyên chất | Hồng đỏ | Mềm hơn, khó đúc chi tiết nhỏ, thường đắt hơn |
| Đồng thanh, đồng xanh | Đồng pha thiếc | Vàng nâu, ngả xanh khi để lâu | Hay dùng cho tượng kiểu cổ, chuông, đỉnh |
| Đồng hun, đồng giả cổ | Thường là đồng thau | Nâu đen, có chỗ đánh sáng | Là cách xử lý lớp mặt, không phải loại đồng riêng |
| "Đồng" hợp kim kẽm | Kẽm pha nhôm, phủ màu hoặc mạ đồng | Giống đồng thau | Nhẹ hơn rõ, khi trầy lộ màu xám |
Câu hỏi đáng hỏi nhất không phải "có phải đồng không" mà là "đồng gì, đúc đặc hay rỗng, nặng bao nhiêu". Ba con số và chữ ấy gần như đủ để bạn hình dung món hàng.
Đúc đặc, đúc rỗng và tượng ghép
Tượng con giáp nhỏ, cao dưới khoảng 10 cm, phần nhiều đúc đặc, tức cả khối là đồng. Tượng càng lớn, xưởng càng hay đúc rỗng để tiết kiệm đồng và giảm trọng lượng: bên trong là khoang trống, thành tượng dày vài milimet. Đúc rỗng không phải là gian dối, miễn người bán nói đúng; tượng rỗng làm tốt vẫn bền và đẹp.
Với những dáng phức tạp như rồng cuộn, ngựa phi giơ chân, thợ có thể đúc rời từng phần rồi hàn ghép, sau đó làm nguội để xoá đường hàn. Nhìn kỹ ở khớp chân, đuôi, sừng đôi khi vẫn thấy vệt nối mảnh. Tượng ghép tốt thì vệt nối nhỏ, đều màu; tượng ghép ẩu có khe hở hoặc màu hàn lệch.
Nghề đúc đồng ở Việt Nam có nhiều làng lâu đời, như Tống Xá ở vùng Ý Yên, nay thuộc Ninh Bình, nổi tiếng đúc tượng và đồ thờ cỡ lớn. Tượng con giáp nhỏ bày bán hiện nay thì có cả hàng làm trong nước lẫn hàng nhập; bạn có thể hỏi xuất xứ, nhưng chất lượng đúc mới là điều nhìn được bằng mắt: nét có sắc không, bề mặt có rỗ không, đáy có phẳng không.
Lớp mặt của tượng đồng: mộc, hun, sơn bóng và mạ
Để mộc, đánh bóng. Bề mặt được mài sáng, lộ màu đồng thật. Đẹp, sáng, nhưng sẽ sậm màu dần và có thể loang nếu tay cầm nhiều chỗ.
Hun giả cổ. Thợ dùng nhiệt hoặc hoá chất cho bề mặt chuyển nâu đen, rồi đánh sáng lại ở những chỗ nổi như mũi, sừng, gờ vảy. Kiểu này giấu vết tay tốt, ít phải lau chùi, hợp với người không muốn chăm.
Phủ sơn bóng trong suốt. Một lớp phủ mỏng giữ màu đồng không bị xỉn. Lớp này có thể ố vàng hoặc tróc sau nhiều năm, nhất là nơi nắng chiếu.
Mạ thêm lớp ngoài. Mạ vàng, mạ bạc, mạ đồng đỏ lên nền đồng thau. Lúc này tượng mang màu của lớp mạ; khi lớp mạ mòn, màu đồng bên dưới lộ ra.
Chọn theo chỗ đặt. Bàn làm việc, nơi tay hay chạm vào, hợp với đồng hun hoặc có sơn bóng. Tủ kính ít chạm thì đồng đánh bóng mộc giữ đẹp lâu hơn.
Tự kiểm tượng đồng thật tại nhà
Những phép kiểm dưới đây không làm hỏng tượng và đủ để bạn biết sơ bộ mình đang cầm đồng hay hợp kim phủ màu:
- Cân và so: hỏi người bán trọng lượng, cân lại khi nhận. Đồng nặng hơn hợp kim kẽm cùng thể tích một khoảng dễ nhận ra khi cầm hai món cạnh nhau.
- Nam châm: đồng, đồng thau, kẽm đều không hút nam châm. Tượng bị hút mạnh là có lõi sắt.
- Nhìn đáy và chỗ khuất: đáy tượng đồng thường để lộ kim loại, có màu vàng hoặc đỏ; hợp kim kẽm lộ màu xám bạc.
- Gõ nhẹ bằng móng tay hoặc một đồng xu: đồng đúc đặc cho tiếng đanh, ngắn; tượng rỗng cho tiếng vang hơn; nhựa phủ màu cho tiếng bộp.
- Sờ nhiệt: đồng dẫn nhiệt tốt, cầm lên thấy mát tay lúc đầu rồi ấm dần theo tay; nhựa và bột đá không có cảm giác đó.
Không phép nào trong số này là giám định chính xác. Chúng chỉ giúp bạn phát hiện chỗ lệch lớn giữa mô tả và hàng thật. Khi lệch, hãy giữ tin nhắn mô tả và liên hệ nơi bán để đổi trả theo chính sách đã cam kết.
Chọn cỡ và trọng lượng tượng đồng theo chỗ đặt
Đồng nặng hơn hầu hết chất liệu khác làm tượng con giáp, nên khi chọn cỡ cần tính cả trọng lượng chứ không chỉ chiều cao. Một tượng đồng đặc cao chừng 10 cm có thể nặng tương đương một chai nước đầy loại nhỏ hoặc hơn, tuỳ dáng; tượng 20 cm đúc đặc thì đã khá nặng để đặt trên kệ kính mỏng. Hãy hỏi trọng lượng cụ thể của từng mẫu, vì cùng chiều cao mà dáng nằm, dáng đứng khác nhau rất nhiều.
Bàn làm việc hợp với tượng cao khoảng 6–12 cm: đủ nặng để không bị gạt đổ, đủ nhỏ để không chiếm chỗ. Kệ sách gỗ chịu lực tốt, đặt được tượng lớn hơn, nhưng nên để ở tầng thấp hoặc giữa, không đặt tầng trên cùng nếu nhà có trẻ hay leo trèo. Kệ kính treo tường thì nên chọn tượng nhỏ, hoặc hỏi tải trọng của kệ trước.
Ví dụ giả định: một bộ 12 con giáp đồng đặc mỗi con cao 5 cm, mỗi con nặng cỡ trên dưới một, hai trăm gam tuỳ dáng, cả bộ có thể nặng tới một, hai ki-lô-gam. Đặt cả bộ lên một tấm khay gỗ trên bàn trà thì không sao, nhưng xếp hết lên một tầng kệ kính mỏng lắp bằng hai pát nhỏ thì nên cân nhắc. Đây là chi tiết người mua tượng đồng hay bỏ qua.
Tượng đồng làm quà: những điểm nên chuẩn bị
Tượng con giáp đồng là món quà khá phổ biến vì bền, sang và hợp nhiều lứa tuổi. Để món quà gọn gàng, bạn để ý thêm vài điểm sau:
- Hộp đựng có lót nỉ hoặc xốp định hình, giữ tượng không xê dịch khi vận chuyển và tiện cho người nhận cất lại khi dọn nhà.
- Đế gỗ hoặc đế đá đi kèm, vừa nâng tượng lên cho đẹp vừa tránh đáy đồng cào xước mặt bàn.
- Khắc chữ, nếu muốn, nên khắc ở mặt đế hoặc mặt đáy, nội dung ngắn như tên người nhận và năm tặng; tránh khắc lên thân tượng.
- Kèm một tờ giấy nhỏ ghi cách lau giữ, vì nhiều người nhận không biết đồng hun giả cổ không được đánh bóng.
- Chọn con giáp của người nhận thay vì đoán con hợp tuổi; con giáp của chính mình luôn là lựa chọn dễ đón nhận nhất.
Nếu tặng cho người lớn tuổi, nên chọn cỡ vừa phải để họ cầm lên lau không mỏi tay. Nếu tặng cho văn phòng, cỡ nhỏ và màu hun trầm thường hợp hơn đồng bóng sáng.
Giữ màu đồng và xử lý khi xỉn, có đốm xanh
Lau bụi khô hằng tuần bằng khăn mềm là đủ cho phần lớn tượng đồng. Nếu thích màu sáng, bạn có thể dùng khăn hoặc dung dịch đánh bóng chuyên cho đồng thau, thử trước ở đáy, lau theo chiều, sau đó lau thật khô. Không làm vậy với đồng hun giả cổ, vì sẽ mất lớp màu nâu thợ đã tạo.
Những đốm xanh nhỏ xuất hiện là do đồng phản ứng với hơi ẩm và muối, hay gặp khi tượng đặt gần cửa sổ ẩm, gần bếp hoặc tay cầm có mồ hôi. Lau khô, lau lại bằng khăn mềm, rồi chuyển tượng đến chỗ khô ráo hơn. Không nên chà bằng chanh, giấm, me như mẹo dân gian, vì axit có thể làm loang lổ lớp mặt, nhất là ở tượng có lớp hun hay sơn bóng.
Tượng đồng nặng, nên kệ kính cần đủ chịu lực và đặt cách mép một khoảng. Dán miếng nỉ mỏng dưới đáy để không cào xước mặt gỗ hay mặt kính. Khi dọn nhà, bọc riêng từng con, chèn kín khoảng trống trong thùng, vì tượng đồng tuy khó vỡ nhưng va vào nhau sẽ móp các chi tiết nhỏ như sừng, tai.
Câu hỏi thường gặp
Tượng con giáp đồng để lâu bị đen có sao không?
Không sao, đó là lớp oxy hoá tự nhiên của đồng. Nhiều người thích màu trầm này vì trông có tuổi. Nếu muốn sáng lại, dùng dung dịch đánh bóng đồng chuyên dụng, nhưng chỉ làm với tượng đồng để mộc, không làm với tượng đã hun giả cổ hay mạ.
Đồng đỏ có tốt hơn đồng vàng không?
Không hẳn tốt hơn, chỉ khác. Đồng đỏ có màu ấm, giá thường cao hơn, nhưng mềm và khó đúc chi tiết nhỏ. Đồng thau màu vàng sáng, dễ đúc nét sắc, phổ biến hơn cho tượng con giáp. Chọn theo màu bạn thích và chỗ đặt.
Tượng đồng rỗng có kém hơn tượng đặc không?
Với tượng cỡ lớn, đúc rỗng là cách làm bình thường để giảm trọng lượng và tiết kiệm kim loại. Tượng rỗng làm tốt vẫn bền, đứng vững nếu đế được tính toán. Điều quan trọng là người bán nói đúng là đặc hay rỗng.
Có nên rửa tượng đồng bằng nước không?
Có thể rửa nhanh tượng đồng để mộc bằng nước ấm và chút xà phòng nhẹ, sau đó lau thật khô ngay, kể cả kẽ chân. Với tượng có lớp hun, sơn bóng hay mạ, chỉ nên lau khô hoặc khăn hơi ẩm để tránh làm hỏng lớp mặt.
Tượng đồng có hợp để trẻ nhỏ cầm chơi không?
Không nên. Tượng đồng nặng, có thể gây đau nếu rơi vào chân, và một số chi tiết như sừng, đuôi có cạnh sắc. Tượng mini còn có nguy cơ hóc với trẻ dưới ba tuổi. Hãy bày ở chỗ cao hoặc trong tủ.
Mua bộ 12 con giáp đồng online nên hỏi gì?
Hỏi loại đồng, đúc đặc hay rỗng, tổng trọng lượng, chiều cao con lớn nhất và nhỏ nhất, lớp mặt là mộc, hun hay mạ, chi Mão là mèo hay thỏ. Xin ảnh thật cả bộ đặt cạnh một vật quen để so cỡ.