Ngoài mẫu bắp cải trơn và bắp cải có chuột, kệ hàng còn rất nhiều mẫu ghép thêm chi tiết: côn trùng đậu trên lá, thỏi vàng nguyên bảo, đồng xu, hồ lô, hạt châu, hay một cái đế tạc hình đống tiền. Mỗi chi tiết kể thêm một lớp nghĩa theo quan niệm dân gian, và cũng kéo theo một chuyện thực tế khác: chi tiết càng nhỏ và nhô ra, món đồ càng khó lau và càng dễ sứt.
Bài này đi qua từng loại chi tiết thường gặp, giải thích nó đến từ đâu, nói thật lớp nghĩa nào có gốc và lớp nào là người bán thêm vào, rồi chỉ cách xem chi tiết đó có được làm cẩn thận không. Mẫu thiềm thừ ngồi trên bắp cải và mẫu có chuột đã có bài riêng; ở đây chỉ nhắc khi cần so sánh.
Côn trùng trên lá: dế, châu chấu, muỗm và bướm
Gốc từ mỹ thuật cổ. Chi tiết côn trùng đậu trên ngọn lá phổ biến nhờ món bắp cải phỉ thuý nổi tiếng thời Thanh, trên đó có tạc hai con côn trùng nhỏ. Khi làm lại kiểu bắp cải này, các xưởng thường giữ chi tiết ấy như một dấu hiệu nhận ra "bắp cải ngọc kiểu cổ".
Ý nghĩa hay được kể. Dế, châu chấu, muỗm đẻ nhiều trứng nên được hiểu là sinh sôi, con cháu đông. Ở một số nơi, tiếng dế kêu còn gợi cảnh nhà yên ấm buổi tối. Bướm thì hay gắn với vẻ đẹp, sự nhẹ nhàng, và thường là chi tiết người làm thêm cho mẫu bán làm quà phụ nữ.
Cách xem con côn trùng. Râu và chân là chỗ mảnh nhất. Trên đá tự nhiên, thợ giỏi giữ râu bám sát mặt lá, không để vươn ra không khí. Trên bột đá, râu thường đúc liền vào lá hoặc thay bằng nét khắc. Râu làm bằng sợi kim loại mảnh cắm vào là kiểu dễ cong, dễ rơi.
Màu côn trùng. Trên đá đẹp, côn trùng được tạc từ một vệt màu khác trên khối đá, vàng, nâu hay xanh đậm hơn lá. Đó là chỗ thể hiện tay nghề "xảo sắc", tức tận dụng màu sẵn có của đá. Trên đồ đúc, côn trùng được sơn khác màu; lớp sơn cần gọn trong viền, không lem.
Ai hợp mẫu có côn trùng. Người không thích hình chuột, gia đình trẻ mới cưới, người mê đồ mỹ nghệ cổ. Nếu người nhận sợ côn trùng thật, mẫu này có thể gây khó chịu dù chỉ là tượng; hỏi khéo trước khi tặng.
Các chi tiết ghép thêm và lớp nghĩa đi kèm
Bảng dưới gom các chi tiết hay gặp nhất trên bắp cải phong thủy, kèm nguồn gốc lớp nghĩa và điểm cần xem khi chọn. Phần "nguồn gốc" giúp bạn biết lớp nghĩa nào có gốc văn hoá rõ, lớp nào là ghép theo liên tưởng.
| Chi tiết | Lớp nghĩa hay được kể | Nguồn gốc lớp nghĩa | Điểm cần xem |
|---|---|---|---|
| Thỏi vàng nguyên bảo đặt quanh gốc hoặc trên lá | Của cải tích luỹ | Hình nén bạc, nén vàng cổ dùng làm tiền | Thỏi vàng gắn chắc, lớp nhũ không bong mép |
| Đồng xu lỗ vuông | Tiền bạc lưu thông | Hình tiền đồng thời phong kiến | Xu tạc liền hay dán, cạnh có sắc không |
| Hồ lô nhỏ cạnh gốc | Chứa đựng, sức khoẻ theo quan niệm | Hồ lô là vật đựng thuốc trong truyện xưa | Hồ lô có đứng vững, có làm tượng lệch tâm không |
| Hạt châu tròn trên ngọn | Viên mãn, tròn đầy | Ghép theo liên tưởng, không có gốc riêng | Hạt châu dễ lỏng nếu chỉ đặt vào hốc |
| Đế tạc hình đống tiền, đống vàng | Bắp cải mọc trên của cải | Ghép theo liên tưởng của người làm tượng | Đế nặng, phẳng, khớp với gốc |
| Chậu hoặc giỏ đựng bắp cải | Mùa màng bội thu | Hình ảnh nhà nông | Chậu và bắp cải có gắn liền không |
Một bắp cải gắn quá nhiều chi tiết cùng lúc, vừa thỏi vàng vừa xu vừa côn trùng vừa hồ lô, thường mất đi vẻ thanh của chính cây cải. Người làm nghề lâu năm hay khuyên chọn một hoặc hai chi tiết làm điểm nhấn là đủ.
Thỏi vàng và đồng xu: chi tiết "nói thẳng" nhất về tiền
Thỏi vàng nguyên bảo hình thuyền với phần giữa nhô lên là hình dạng nén bạc, nén vàng dùng làm tiền trong lịch sử Trung Hoa. Đồng xu tròn lỗ vuông là hình tiền đồng đúc thời phong kiến, ở Việt Nam cũng từng lưu hành nhiều loại tiền như vậy. Khi đặt hai thứ này lên bắp cải, người làm tượng nói thẳng ra lời chúc tiền bạc mà bắp cải vốn chỉ gợi qua đồng âm.
Vì "nói thẳng" nên mẫu này hợp quầy thu ngân, cửa hàng, phòng kế toán, nơi lời chúc về tiền không gây ngại. Ngược lại, để ở phòng khách gia đình có người lớn tuổi khó tính hay ở phòng làm việc của người làm nghề cần giữ vẻ thanh, mẫu bắp cải trơn hoặc có côn trùng thường nhã hơn.
Về kỹ thuật, thỏi vàng và đồng xu trên hàng bột đá hay đá giá vừa thường là chi tiết đúc rời rồi dán. Lớp nhũ vàng phủ lên dễ bong ở mép, nhất là khi lau bằng khăn có hạt bụi cát. Trên bắp cải đá thật, xu và thỏi vàng có khi được tạc liền từ cùng khối đá rồi mới phủ nhũ; lúc nhũ mòn, bên dưới lộ màu đá chứ không lộ màu trắng của bột.
Nếu bạn mua bắp cải có xu và thỏi vàng làm quà, nên kiểm từng chi tiết ngay khi nhận: đếm đủ số xu như trong ảnh, lay nhẹ từng thỏi vàng, nhìn mép nhũ dưới đèn. Chi tiết nhỏ rơi trong hộp rất dễ bị bỏ sót cùng lớp xốp.
Một lưu ý nhỏ về hình đồng xu: nhiều mẫu có khắc chữ Hán trên mặt xu. Nếu muốn biết trên đó viết gì, bạn có thể nhờ người đọc được chữ Hán xem giúp; phần lớn là các niên hiệu hay chữ chúc phổ biến, nhưng cũng có xu khắc nét vô nghĩa vì khuôn làm cẩu thả.
Đế tạc hình đống tiền và chậu đựng: phần đế quyết định độ vững
Bắp cải là món có trọng tâm khá cao: gốc to nhưng phần lá xoè rộng ở trên, nhất là với mẫu cải thảo dáng dài. Vì vậy cái đế không chỉ để trang trí mà còn giữ cho món đồ đứng vững. Một số xưởng tạc đế thành đống tiền xu, đống thỏi vàng hay mô đá, biến cái đế thành một phần của câu chuyện; số khác đặt bắp cải vào chậu hay giỏ đan bằng đá cùng màu.
Khi chọn mẫu có đế liền, bạn xem ba điều. Thứ nhất, mặt đáy phẳng, đặt lên mặt bàn không bị kênh; đẩy nhẹ ngọn lá, món đồ không lắc. Thứ hai, chỗ nối giữa gốc cải và đế: liền khối thì tốt nhất, dán keo thì đường keo phải kín và cùng màu. Thứ ba, tỉ lệ: đế quá to làm cây cải trông thấp lùn, đế quá nhỏ làm món đồ trông chênh vênh dù thật ra vẫn vững.
Mẫu không có đế liền thì thường đi kèm đế gỗ rời khoét theo hình gốc. Đế gỗ tốt khoét sâu vừa đủ để gốc cải lọt vào, mặt dưới dán nỉ chống trượt. Đế gỗ rời có ưu điểm dễ thay khi hỏng, và bạn có thể chọn màu gỗ hợp với kệ nhà mình. Khi lau, nhấc bắp cải ra khỏi đế để lau cả hai, tránh bụi đọng lâu ngày trong lòng đế.
Chọn mẫu ghép theo chỗ bày và người dùng
Gom lại thành vài gợi ý nhanh, dựa trên lý do thực tế là chính, lớp nghĩa là phụ:
- Quầy thu ngân, cửa hàng: bắp cải có thỏi vàng hoặc đồng xu, cỡ nhỏ, chi tiết sát thân để không vướng tay khi thao tác.
- Phòng khách gia đình: bắp cải trơn hoặc có một hai con côn trùng, hợp nhiều gu thẩm mỹ, ít "nói thẳng" chuyện tiền.
- Quà cưới, quà cho gia đình trẻ: mẫu có côn trùng hoặc có chậu đựng, gợi sinh sôi và đầy đặn.
- Quà cho người làm nghề cần chữ tín (thầy thuốc, giáo viên, luật sư): bắp cải trơn màu trắng xanh, giải thích theo lớp nghĩa thanh bạch.
- Nhà có trẻ nhỏ hoặc mèo: mẫu ít chi tiết nhô ra, đế nặng, hoặc chọn chất liệu đồng.
- Người thích đồ mỹ nghệ: mẫu đá tự nhiên có côn trùng tạc từ mảng màu khác của khối đá, đó là chỗ đáng tiền về tay nghề.
Dù chọn mẫu nào, lời chúc vẫn nằm ở cây bắp cải; các chi tiết ghép thêm chỉ là cách kể cho rõ hơn. Không có chi tiết nào làm món đồ "mạnh" hơn món khác, nên bạn cứ chọn theo mắt nhìn và theo khả năng chăm sóc.
Chi tiết càng nhiều, việc lau càng phải khác
Mỗi chi tiết ghép thêm là một vài cái khe mới giữa nó và lá cải. Bụi trong nhà ở Việt Nam, nhất là ở thành phố đông xe hay nhà gần đường, đọng vào những khe này rất nhanh; sau vài tháng, khe bám bụi tạo thành viền xám làm món đồ trông cũ. Với bắp cải trơn, khăn mềm lướt qua là đủ; với bắp cải nhiều chi tiết, bạn cần thêm một cây cọ lông mềm, loại cọ trang điểm hay cọ vẽ màu nước là vừa.
Cách làm hợp lý là quét khô trước: dùng cọ quét bụi từ trên ngọn xuống gốc, xoay đầu cọ vào từng khe quanh côn trùng, thỏi vàng. Sau đó mới lau ẩm nếu chất liệu cho phép. Không nên lau ẩm ngay, vì nước biến bụi khô thành bùn mỏng đọng sâu hơn vào khe.
Với các chi tiết phủ nhũ vàng, hạn chế chà mạnh và không dùng dung dịch có cồn hay chất tẩy, vì nhũ là lớp phủ mỏng. Nếu nhũ đã mòn, có thể nhờ thợ dặm lại hoặc chấp nhận vẻ cũ; đừng tự quét sơn nhũ dày lên, vì lớp mới thường lệch màu và lấp mất đường nét. Bài riêng về cách lau bắp cải phong thủy theo từng chất liệu có hướng dẫn kỹ hơn.
Câu hỏi thường gặp
Con côn trùng trên bắp cải ngọc là con gì?
Phổ biến nhất là dế, châu chấu và muỗm, mượn từ món bắp cải phỉ thuý thời Thanh nổi tiếng. Một số mẫu làm bướm hoặc ong. Theo cách hiểu phổ biến, côn trùng đẻ nhiều nên gợi sinh sôi, con cháu đông.
Bắp cải có thỏi vàng có khác bắp cải trơn về ý nghĩa không?
Bắp cải trơn gợi lời chúc bách tài qua đồng âm; thỏi vàng nói thẳng thêm ý của cải tích luỹ. Đây là lớp nghĩa ghép theo liên tưởng, không có quy định nào nói mẫu nào hơn mẫu nào. Bạn chọn theo chỗ bày và gu thẩm mỹ.
Chi tiết dán rời có phải là hàng kém không?
Không hẳn. Nhiều mẫu đá thật dán thêm xu hay thỏi vàng để tạo chi tiết sắc nét mà khối đá không cho phép tạc liền. Điều quan trọng là người bán mô tả đúng, keo gắn kín và chắc. Món mô tả nguyên khối mà thực tế dán ghép mới là vấn đề.
Chữ trên đồng xu gắn vào bắp cải có ý nghĩa gì?
Thường là niên hiệu hay chữ chúc phổ biến khắc theo kiểu tiền cổ. Có khi là nét vô nghĩa do khuôn làm cẩu thả. Muốn biết chắc, bạn nhờ người đọc được chữ Hán xem giúp, đừng đoán theo lời người bán.
Nên chọn bắp cải nhiều chi tiết hay ít chi tiết?
Nếu bày trong tủ kính và có thời gian ngắm, nhiều chi tiết cho món đồ sinh động. Nếu đặt quầy đông người, nhà có trẻ nhỏ hay ít thời gian lau dọn, mẫu ít chi tiết bền và gọn hơn. Một hai điểm nhấn thường là vừa mắt.
Đế bắp cải bằng gỗ hay đế liền đá tốt hơn?
Đế liền đá chắc và đồng bộ màu nhưng không thay được. Đế gỗ rời dễ thay, dễ phối với màu kệ, và cho phép nhấc bắp cải ra lau riêng. Với món đá giá trị, đế gỗ khoét đúng gốc có lót nỉ là lựa chọn được nhiều người dùng.