Tượng sư tử đang bán ở Việt Nam chia thành ba dòng chính: sư tử kiểu Trung Hoa (bờm xoăn từng lọn, ngồi trên bệ, giữ quả cầu hoặc sư tử con), sư tử tả thực kiểu phương Tây (giống sư tử thật, bờm dài, thường nằm hoặc đứng), và sư tử cách điệu theo mỹ thuật Việt (dáng mềm, ít chi tiết dữ). Mỗi dòng hợp một kiểu kiến trúc và một cảm giác khác nhau; chọn lệch dòng là lý do nhiều cổng nhà trông "không ăn nhập".
Bài này mô tả đặc điểm nhận dạng từng dòng, nguồn gốc hình tượng ở mức phổ biến, kiến trúc mỗi dòng hợp, và vài câu hỏi giúp bạn tự chọn. Bài không bàn chuyện phân biệt sư tử với nghê hay kỳ lân, vốn là những linh vật khác.
Sư tử không phải loài bản địa: hình tượng đến từ đâu
Sư tử chưa từng sống tự nhiên ở Đông Á và Đông Nam Á. Hình tượng sư tử theo các tuyến giao thương và theo nghệ thuật Phật giáo từ Ấn Độ, Trung Á truyền sang Trung Hoa, rồi lan ra các nước xung quanh. Trong nghệ thuật Phật giáo, sư tử gắn với hình ảnh hộ pháp, toà ngồi của Phật và Bồ Tát, và tiếng gầm của sư tử được dùng như ẩn dụ cho lời giảng.
Vì thợ thủ công phương Đông phần lớn chưa từng nhìn thấy sư tử thật, hình tượng dần được cách điệu theo trí tưởng tượng và thẩm mỹ địa phương: bờm hoá thành những lọn xoăn tròn đều, mặt to tròn, mắt lồi, thân chắc như chó lớn. Ở Trung Hoa, sư tử đá trấn cửa trở thành hình tượng quen thuộc trước cung điện, phủ đệ, cơ quan, và từ đó lan rộng.
Ở Việt Nam, sư tử xuất hiện trong điêu khắc từ khá sớm, gặp ở bệ tượng, chân tảng, thành bậc của một số chùa thời Lý – Trần, với dáng cách điệu mang dấu ấn riêng. Song song, người Việt có linh vật nghê với tạo hình thuần Việt, thường bị gọi nhầm là sư tử hay chó đá.
Dòng sư tử tả thực kiểu phương Tây đến muộn hơn, theo kiến trúc thời Pháp thuộc và gần đây theo trào lưu biệt thự tân cổ điển. Hình mẫu là sư tử thật như cách nghệ sĩ châu Âu tạc, ví dụ bốn con sư tử đồng nổi tiếng ở quảng trường Trafalgar, London.
Đặc điểm nhận dạng ba dòng
Bảng dưới giúp nhận nhanh từng dòng khi xem ảnh hoặc xem tượng ở xưởng:
| Đặc điểm | Kiểu Trung Hoa | Kiểu Tây (tả thực) | Cách điệu Việt |
|---|---|---|---|
| Bờm | Lọn xoăn tròn đều, xếp lớp | Dài, buông tự nhiên, chỉ con đực có | Lọn xoắn thưa, mềm, có khi như đao mác |
| Mặt | To, tròn, mắt lồi, miệng há rộng | Giống mặt sư tử thật | Hiền hơn, mắt dài, miệng cười hoặc ngậm |
| Dáng | Ngồi thẳng trên bệ | Nằm phục hoặc đứng | Ngồi hoặc phục, thân dài, uốn mềm |
| Đạo cụ | Quả cầu, sư tử con, chuông cổ | Thường không có; có mẫu đặt chân lên quả cầu | Ít đạo cụ; có thể ngậm ngọc |
| Theo cặp | Đực cái rõ | Thường hai con đối xứng | Đối xứng theo hướng đầu |
| Cảm giác | Uy nghiêm, trang trọng | Mạnh mẽ, sang kiểu châu Âu | Nhẹ nhàng, gần gũi |
Trên thị trường còn nhiều mẫu lai, ví dụ sư tử kiểu Trung Hoa nhưng bờm dài hơn, hay sư tử tả thực có quả cầu dưới chân. Không có gì sai, chỉ cần nhận ra mẫu ấy nghiêng về dòng nào để phối với kiến trúc.
Sư tử kiểu Trung Hoa: phổ biến nhất, nhiều quy ước nhất
Đây là dòng bạn gặp nhiều nhất trước cổng nhà, cơ quan, nhà hàng, khách sạn. Tượng ngồi thẳng trên một đế vuông, đầu hơi nghiêng, miệng há thấy răng và lưỡi, bờm xoăn thành từng lọn tròn phủ đầu và lưng, cổ đeo vòng có chuông và dải lụa. Con đực đặt chân lên quả cầu, con cái đặt chân lên sư tử con.
Ưu điểm của dòng này là được nhận diện ngay, mang sẵn những ý nghĩa quen thuộc mà nhiều gia đình coi trọng, và có quy ước rõ về cặp đực cái, cách xếp trái phải. Mẫu có sẵn ở hầu hết chất liệu và cỡ, từ tượng đá cao quá đầu người đến cặp đồng nhỏ để bàn.
Nhược điểm là dễ trông nặng nề, rườm rà với kiến trúc hiện đại tối giản, nhất là khi tượng nhiều chi tiết, sơn nhũ vàng. Với nhà phố kiểu hiện đại, nếu vẫn muốn dòng này, hãy chọn mẫu tạc gọn, đá một màu, bề mặt mài mờ.
Dòng này hợp nhất với kiến trúc có mái ngói, cột, đầu đao, nhà thờ họ, nhà vườn kiểu truyền thống, cổng có trụ to và mũ trụ. Nó cũng hợp với không gian kinh doanh muốn tạo ấn tượng trang trọng, bề thế.
Sư tử kiểu Tây: tả thực, hợp biệt thự tân cổ điển
Sư tử kiểu Tây tạc theo giải phẫu sư tử thật: thân dài, cơ bắp rõ, con đực có bờm dày buông tự nhiên phủ cổ và vai, mặt có mũi rộng, mắt sâu. Dáng phổ biến nhất là nằm phục, hai chân trước duỗi thẳng, đầu ngẩng nhìn ra trước; dáng khác là đứng, một chân trước đặt lên quả cầu hoặc lên mỏm đá.
Dòng này thường làm thành hai con giống nhau, đối xứng gương, không phân biệt đực cái qua đạo cụ. Vì tả thực, cả hai con thường là sư tử đực có bờm, đơn giản vì bờm là thứ làm nên vẻ uy nghi của tượng.
Sư tử kiểu Tây hợp biệt thự tân cổ điển, cổ điển Pháp, kiến trúc có cột La Mã, lan can con tiện, cầu thang đá rộng, khách sạn phong cách châu Âu. Đặt dòng này trước một ngôi nhà ngói truyền thống thì dễ lệch phong cách. Màu đá trắng, đá vàng kem, hoặc đồng hun xanh rêu là những lựa chọn phổ biến.
Về quan niệm phong thủy, một số người cho rằng sư tử kiểu Tây không mang ý nghĩa trấn cửa như sư tử kiểu Á Đông. Đây là cách hiểu riêng; với nhiều người, cả hai dòng đều là biểu tượng sức mạnh và sự bảo vệ, chỉ khác phong cách.
Sư tử cách điệu Việt: mềm, gần, hợp nhà truyền thống nhẹ nhàng
Dòng sư tử cách điệu theo mỹ thuật Việt lấy cảm hứng từ các hình sư tử trên bệ đá, chân tảng chùa cổ, từ nghê và từ hoạ tiết dân gian. Đặc trưng là dáng mềm, thân dài uốn, bờm và đuôi thành những đường xoắn thưa như ngọn lửa hay đao mác, mặt hiền, có khi như đang cười. Tượng ít đạo cụ, có thể ngậm ngọc hoặc đặt chân lên đám mây cách điệu.
Dòng này hiếm hơn hai dòng trên trên thị trường đại trà, thường do các làng nghề đá, gỗ làm theo đơn hoặc theo mẫu riêng. Cũng vì thế, chất lượng phụ thuộc rất nhiều vào hiểu biết của người tạc: làm đẹp thì có hồn và lạ mắt, làm vụng thì dễ thành một hình thù không rõ là sư tử hay nghê.
Sư tử cách điệu Việt hợp nhà vườn, nhà gỗ, nhà thờ họ có quy mô vừa phải, khu nghỉ dưỡng phong cách bản địa, và những người muốn tránh vẻ quá dữ dằn của sư tử kiểu Trung Hoa. Đá xanh để mộc lên rêu là chất liệu rất hợp với dòng này.
Khi đặt làm, bạn nên mang theo ảnh tham khảo cụ thể, như ảnh một bệ đá chùa cổ hay một mẫu tượng đã thấy, để thợ hiểu đúng ý. Nói chung chung "sư tử kiểu Việt" thì mỗi thợ sẽ hiểu một kiểu.
Phối chất liệu và màu theo từng dòng
Kiểu Trung Hoa hợp đá xanh, đá vàng và đồng. Đá xanh để mộc cho vẻ cổ, hợp nhà ngói và nhà thờ họ; đá vàng, đá hoa cương xám hợp cổng cơ quan; đồng vàng đánh bóng hoặc đồng hun hợp sảnh khách sạn, nhà hàng. Sơn nhũ vàng toàn thân dễ trông phô, nên dùng vừa phải.
Kiểu Tây hợp đá trắng, đá kem và đồng hun xanh. Màu sáng nâng vẻ sang trọng của biệt thự tân cổ điển, còn đồng hun xanh rêu gợi những bức tượng ở quảng trường châu Âu. Đá xanh đen với dòng này cũng đẹp nếu kiến trúc dùng nhiều đá tối.
Cách điệu Việt hợp đá xanh, gỗ và gốm. Chất liệu mộc, màu trầm giữ được nét hiền của dòng này. Gỗ hợp tượng trong nhà, gốm men rạn hợp sân vườn có mái hiên, đá xanh hợp cổng.
Giữ màu tượng ăn với màu trụ cổng. Trụ ốp đá xám thì tượng xám hoặc xanh; trụ sơn vàng kem thì tượng trắng hoặc kem; trụ gạch đỏ để trần thì đá xanh hoặc đồng hun. Tượng tương phản quá mạnh với trụ dễ trông như đặt nhầm chỗ.
Cân nhắc ánh sáng buổi tối. Tượng màu sáng nổi bật dưới đèn cổng, tượng màu tối gần như chìm vào bóng đêm. Nếu muốn cặp sư tử tối màu vẫn hiện rõ, có thể đặt đèn hắt chân bệ.
Tự chọn dòng tượng cho nhà mình
Sáu câu hỏi dưới đây giúp bạn chốt dòng tượng trước khi đi xem mẫu:
- Kiến trúc mặt tiền nhà bạn nghiêng về truyền thống, hiện đại hay tân cổ điển?
- Bạn muốn cảm giác uy nghiêm bề thế, sang trọng kiểu châu Âu, hay nhẹ nhàng gần gũi?
- Gia đình có coi trọng quy ước đực cái, quả cầu, sư tử con không? Nếu có, dòng kiểu Trung Hoa đáp ứng rõ nhất.
- Chỗ đặt rộng hay hẹp? Dáng nằm kiểu Tây chiếm nhiều chiều sâu; dáng ngồi kiểu Trung Hoa gọn hơn về mặt bằng.
- Ngân sách và thời gian: mẫu kiểu Trung Hoa có sẵn nhiều; mẫu cách điệu Việt thường phải đặt làm, chờ lâu hơn.
- Đây có phải nhà thờ họ, hay nhà có người cao tuổi giữ nếp cũ không? Nếu có, nên hỏi ý các thành viên trước, vì chọn một dòng tượng lạ có thể khiến người trong nhà không thoải mái dù về mặt kiến trúc là hợp.
Khi đã biết mình nghiêng về dòng nào, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để so các mẫu cùng dòng với nhau.
Câu hỏi thường gặp
Sư tử kiểu Trung Hoa và sư tử kiểu Tây khác nhau thế nào?
Sư tử kiểu Trung Hoa cách điệu, bờm xoăn từng lọn tròn, ngồi thẳng trên bệ, giữ quả cầu hoặc sư tử con. Sư tử kiểu Tây tả thực như sư tử thật, bờm dài buông tự nhiên, thường nằm phục hoặc đứng, ít đạo cụ.
Nhà hiện đại nên chọn kiểu sư tử nào?
Nhà hiện đại tối giản thường hợp mẫu tạc gọn, đá một màu, bề mặt mài mờ, có thể là sư tử kiểu Trung Hoa đơn giản hoá hoặc sư tử cách điệu ít chi tiết. Tránh mẫu quá nhiều chi tiết, sơn nhũ vàng dễ trông nặng nề.
Sư tử kiểu Tây có mang ý nghĩa phong thủy không?
Tuỳ cách hiểu. Một số người cho rằng chỉ sư tử kiểu Á Đông mang ý nghĩa trấn cửa, nhiều người khác coi cả hai dòng đều là biểu tượng sức mạnh và bảo vệ, chỉ khác phong cách. Đây là quan niệm, không có quy định nào.
Vì sao sư tử trên tượng Á Đông không giống sư tử thật?
Sư tử không phải loài bản địa ở Đông Á. Hình tượng du nhập qua giao thương và nghệ thuật Phật giáo, thợ thủ công phần lớn chưa thấy sư tử thật nên cách điệu theo trí tưởng tượng và thẩm mỹ địa phương, tạo ra bờm xoăn, mặt tròn, mắt lồi.
Sư tử cách điệu Việt có sẵn để mua không?
Ít hơn hai dòng kia trên thị trường đại trà, thường phải đặt làm ở làng nghề đá, gỗ. Khi đặt, nên mang ảnh tham khảo cụ thể để thợ hiểu đúng ý, vì mỗi người hiểu "kiểu Việt" một khác.
Có nên trộn hai kiểu sư tử trong cùng một công trình không?
Nên giữ cùng một dòng cho cùng một khu vực, nhất là một cặp ở cùng cổng. Ở công trình lớn, có thể dùng dòng khác nhau cho các không gian tách biệt như cổng chính và sân vườn, miễn là mỗi không gian thống nhất trong nó.