Đồ đồng, đồ bạc xỉn nhanh thường không phải do kim loại kém mà do môi trường ngay quanh chỗ bày: hợp chất lưu huỳnh từ cao su, len, nỉ, khói than; hơi axit từ keo silicone, gỗ ép và sơn mới; muối từ hơi biển và mồ hôi tay; cộng thêm độ ẩm cao. Tách món đồ khỏi những nguồn ấy thường hiệu quả hơn đánh bóng nhiều lần.
Bài này giải thích xỉn là gì ở mức dễ hiểu, liệt kê những nguồn gây xỉn hay gặp trong nhà và cửa hàng ở Việt Nam, rồi đưa ra một cách thử đơn giản để biết chỗ bày của bạn có đang làm hại món đồ hay không. Phần làm sạch chỗ đã xỉn nằm ở bài riêng theo từng loại vật phẩm; ở đây tập trung vào phòng ngừa.
Xỉn là phản ứng hoá học chứ không phải lớp bẩn
Bụi thì lau đi là hết; xỉn thì không. Xỉn là lớp hợp chất mới hình thành ngay trên bề mặt kim loại khi kim loại phản ứng với chất trong không khí hay trong thứ chạm vào nó. Lau mạnh lớp xỉn đi là lấy luôn một lớp kim loại cực mỏng. Đánh bóng nhiều lần thì chi tiết chạm khắc mòn dần, lớp mạ mỏng đi và lộ lớp nền.
Với bạc, lớp xỉn chủ yếu là bạc sunfua, hình thành khi bạc gặp hợp chất lưu huỳnh, ban đầu ngả vàng nhạt, rồi nâu, rồi đen. Với đồng và các hợp kim đồng như đồng thau, đồng điếu, quá trình phức tạp hơn: đồng oxit làm bề mặt sẫm đi đều; hợp chất lưu huỳnh tạo vệt nâu đen; muối và axit tạo ra những đốm xanh lục hoặc xanh lam, có loại dạng bột mịn.
Mọi phản ứng này đều nhanh hơn khi ẩm và nóng. Vì vậy cùng một con thiềm thừ đồng, đặt trong phòng ngủ có điều hoà thì một năm vẫn sáng, đặt ở kệ cạnh bếp nhà gần biển thì vài tháng đã loang. Biết nguồn gây xỉn ở đâu là biết nên dời món đồ đi đâu.
Những nguồn gây xỉn hay gặp trong nhà
Bảng dưới gom các nguồn phổ biến, chất gây hại chính và mức ảnh hưởng tương đối. Đây là hiểu biết chung trong bảo quản kim loại, mức độ thực tế tuỳ lượng và thời gian tiếp xúc.
| Nguồn | Chất gây hại chính | Với bạc | Với đồng, đồng thau |
|---|---|---|---|
| Dây chun, đệm cao su, thảm cao su | Hợp chất lưu huỳnh (cao su lưu hoá) | Rất mạnh, có thể in vệt đen đúng chỗ tiếp xúc | Mạnh |
| Nỉ len, vải len, thảm len | Hợp chất lưu huỳnh từ sợi lông động vật | Mạnh | Vừa |
| Khói bếp than, than tổ ong | Khí lưu huỳnh đioxit, muội | Mạnh | Mạnh |
| Thức ăn: trứng, hành tỏi, mắm | Hợp chất lưu huỳnh | Vừa đến mạnh khi đặt gần | Nhẹ đến vừa |
| Keo silicone loại có mùi giấm khi khô | Axit axetic | Nhẹ | Mạnh, có thể tạo đốm xanh |
| Gỗ ép mới, sơn, vecni mới | Axit hữu cơ, các chất bay hơi | Vừa | Vừa đến mạnh trong tủ kín |
| Hơi biển, mồ hôi tay | Muối clorua | Vừa | Mạnh, đốm xanh dạng bột |
| Nước tẩy có clo, nước lau sàn | Clo và các hợp chất clo | Mạnh | Mạnh |
Điều đáng chú ý là nhiều nguồn trong bảng nằm ngay dưới đáy hoặc ngay trong hộp đựng món đồ, chứ không ở xa. Đó cũng là những nguồn dễ loại bỏ nhất.
Thứ chạm trực tiếp: đế, hộp, túi và dây buộc
Miếng cao su chống trượt dưới đế. Nhiều tượng đồng được dán sẵn miếng cao su dưới đáy cho khỏi trượt. Bản thân điều này không sao nếu tượng không phải bạc và chỗ dán không ép vào bề mặt đánh bóng. Nhưng đặt một chiếc đĩa bạc lên tấm lót cao su thì vài tuần đã in vệt.
Hộp lót nỉ, lót nhung. Hộp đựng quà thường lót nỉ hay nhung tổng hợp. Nhung tổng hợp ít hại; nỉ len thật thì hại cho bạc. Đồ bạc cất lâu nên được bọc giấy lụa không axit hoặc túi chống xỉn rồi mới cho vào hộp.
Dây chun buộc túi. Thói quen buộc túi nhựa đựng vòng bạc, mặt dây bạc bằng dây chun là nguồn xỉn rất phổ biến. Thay bằng túi có khoá kéo.
Túi gấm ẩm. Túi gấm đẹp nhưng giữ ẩm khi trời nồm; đồ đồng nhỏ cất trong túi gấm ẩm có thể lên đốm. Phơi khô túi trước khi cất đồ vào.
Túi nhựa mềm, hộp nhựa có mùi nồng. Một số loại nhựa mềm, nhất là nhựa PVC dẻo cũ, có thể nhả ra chất gây hại cho kim loại khi để lâu trong chỗ nóng. Túi nhựa trong loại dùng đựng thực phẩm có khoá kéo thường an toàn hơn; hộp nhựa ngửi thấy mùi hoá chất nồng thì không nên dùng cất đồ kim loại lâu năm.
Giấy báo, bìa các-tông thường. Giấy có chứa axit và đôi khi cả lưu huỳnh từ quá trình sản xuất; gói đồ kim loại lâu năm bằng giấy báo dễ làm loang. Dùng giấy lụa trắng hoặc giấy không axit khi gói cất.
Không khí ở bếp, phòng thờ và nhà gần biển
Kệ hay quầy đặt gần bếp nhận hơi dầu mỡ, hơi nước và các hợp chất lưu huỳnh từ thức ăn. Nếu nhà còn dùng bếp than tổ ong hay đun củi, khói chứa khí lưu huỳnh đioxit, là một trong những thứ làm bạc đen nhanh nhất. Hơi dầu tạo màng dính trên bề mặt, giữ bụi và giữ ẩm, khiến đồng xỉn loang lổ. Bếp gas đốt sạch hơn nhiều nhưng vẫn sinh hơi nước và hơi dầu khi nấu.
Phòng thờ và kệ Thần Tài thường có khói hương hằng ngày. Khói để lại lớp muội dầu bám trên bề mặt; lớp muội ấy giữ ẩm và bụi, làm đồ đồng tối màu dần và khó lau. Đặt vật phẩm kim loại ở khoảng cách xa hơn với lư hương, không ngay trên luồng khói, sẽ giảm đáng kể.
Nhà gần biển là trường hợp riêng. Không khí mang theo hạt muối li ti, bám lên bề mặt, gặp ẩm thành dung dịch muối mỏng. Với đồng, muối clorua là thứ đáng ngại nhất vì có thể tạo đốm xanh dạng bột tiếp tục ăn sâu nếu để lâu. Ở các vùng ven biển như Quảng Ninh, Hải Phòng, Khánh Hòa, Cà Mau, nên ưu tiên tủ có cửa cho đồ đồng, đặt ở phòng phía trong và lau khô thường xuyên hơn.
Tủ, kệ mới và vật liệu nội thất
Một tình huống hay gặp: tượng đồng đẹp suốt mấy năm ở kệ cũ, chuyển sang chiếc tủ kính mới đóng thì vài tháng sau lên đốm xanh. Thủ phạm thường là vật liệu của chính chiếc tủ. Gỗ công nghiệp mới, đặc biệt loại có keo chất lượng thấp, cùng sơn và vecni chưa khô hẳn, nhả ra các chất bay hơi trong nhiều tuần đến nhiều tháng. Trong một tủ kín, những chất này đọng lại và tác động lên kim loại.
Keo silicone dùng dán kính tủ là nguồn thứ hai. Có loại khi khô bốc mùi giấm, vì nó giải phóng axit axetic; trong tủ kín, hơi axit ấy làm đồng và chì bị ăn mòn rõ rệt. Nếu đóng tủ mới, có thể hỏi thợ dùng loại silicone trung tính, không mùi giấm.
Với tủ mới, cách đơn giản là để tủ mở cửa, phòng thông gió vài tuần trước khi bày đồ kim loại. Có thể bày đồ đá, đồ sứ trước vì chúng ít bị ảnh hưởng. Khi mở tủ mà vẫn nghe mùi sơn, mùi keo nồng thì chưa nên cho tượng đồng, đồ bạc vào.
Tay người và đồ dùng cá nhân
Với đồ được cầm nắm, nguồn gây xỉn lớn nhất lại là chính bàn tay:
- Mồ hôi chứa muối và axit béo; vân tay để vài tuần trên đồng đánh bóng thành vết tối hình xoáy khó lau.
- Kem dưỡng tay, kem chống nắng, nước hoa có dầu và hoá chất; cầm vật phẩm ngay sau khi thoa sẽ để lại màng dính.
- Đồ bạc đeo người bị xỉn nhanh khi gặp nước hồ bơi có clo, suối nước nóng có lưu huỳnh, hay thuốc nhuộm tóc, thuốc uốn.
- Món đồ bỏ túi, đặt chung với chìa khoá, tiền xu dễ bị trầy, chỗ trầy lại xỉn nhanh hơn chỗ còn nhẵn.
- Thói quen xoa tượng “lấy may” làm chỗ hay xoa sáng bóng, còn chỗ khác xỉn tối, lâu dần bề mặt loang hai màu; đây là dấu vết sử dụng, không phải lỗi của đồng.
Đeo găng hoặc rửa tay khô trước khi cầm, lau khô món đồ sau khi chạm là cách rẻ nhất để giảm phần lớn những vết này.
Ở cửa hàng, nơi khách hay cầm thử, nên để sẵn một chiếc khăn mềm cạnh quầy và lau món đồ sau mỗi lượt khách xem. Việc này mất vài giây nhưng giữ cho hàng trưng bày không loang dấu tay sau vài tháng.
Thử nhanh xem chỗ bày có đang gây xỉn không
Nếu nghi ngờ một tủ, một kệ hay một hộp đựng, bạn có thể làm phép thử đơn giản trong vài tuần, dựa trên ý tưởng của các phép thử vật liệu trong bảo tàng nhưng giản lược nhiều:
- Chuẩn bị hai miếng kim loại nhỏ cùng loại: hai đồng xu đồng sáng, hoặc hai mẩu dây đồng đánh sạch; nếu lo cho đồ bạc, dùng hai mẩu bạc nhỏ.
- Lau sạch cả hai bằng khăn khô, không chạm tay trần.
- Đặt một miếng vào chỗ nghi ngờ (trong tủ mới, trên tấm lót, trong hộp nỉ). Miếng kia cho vào túi nhựa có khoá kéo, ép bớt không khí, để ở phòng khác làm mẫu đối chứng.
- Để yên hai đến bốn tuần, không động vào.
- Đặt hai miếng cạnh nhau dưới ánh sáng ban ngày để so sánh. Miếng ở chỗ nghi ngờ tối hơn rõ, có vệt hay đốm, nghĩa là chỗ đó đang góp phần gây xỉn.
Phép thử không cho biết chính xác chất gì, nhưng đủ để bạn quyết định dời đồ đi hay thay vật liệu lót. Kết hợp với ẩm kế, bạn sẽ thấy khá rõ vấn đề nằm ở độ ẩm hay ở vật liệu quanh đó.
Câu hỏi thường gặp
Tượng đồng mới mua đã có đốm tối sau vài tuần là hàng kém phải không?
Chưa chắc. Có thể do lớp phủ bảo vệ mỏng hoặc không có, nhưng cũng có thể do chỗ bày: tủ mới, gần bếp, gần biển, trời nồm. Xem lại chỗ đặt trước, và hỏi người bán xem tượng có phủ lớp bảo vệ hay không.
Đồ bạc bày tủ kính có cần túi chống xỉn không?
Đồ bạc bày ra thì không thể bọc túi, nhưng có thể đặt một miếng vải hoặc giấy chống xỉn ở góc tủ, giữ tủ khô và tránh lót nỉ len. Đồ bạc cất lâu không bày thì nên bọc túi chống xỉn hoặc giấy lụa rồi mới cho vào hộp.
Đốm xanh trên tượng đồng có nguy hiểm không?
Với người, chỉ cần không liếm, không cho trẻ ngậm và rửa tay sau khi chạm. Với tượng, đốm xanh dạng bột mịn ở kẽ thường liên quan đến muối và ẩm, có thể lan nếu để lâu, nên xử lý sớm và dời tượng khỏi chỗ ẩm, gần biển.
Có nên đặt tượng đồng trên thảm lót cao su cho khỏi trượt không?
Với đồng, miếng cao su nhỏ dưới đáy thường chấp nhận được nếu chỗ dán không phải bề mặt trưng bày. Với bạc thì nên tránh hẳn. Thay bằng miếng đệm silicone trong hoặc tấm lót gỗ đã sơn kín nếu cần chống trượt.
Vật phẩm mạ vàng có bị xỉn như đồng không?
Vàng không xỉn, nhưng lớp mạ trên vật phẩm thường rất mỏng. Khi lớp mạ mòn ở chỗ nhô cao hay chỗ hay cầm, đồng bên dưới lộ ra và xỉn như đồng thường, tạo vệt loang. Hạn chế cầm tay và tránh lau chà mạnh là cách giữ.
Đặt than hoạt tính trong tủ có giúp chống xỉn không?
Than hoạt tính có thể hấp phụ một phần khí gây mùi và một số khí gây xỉn, nên có thể giúp phần nào trong tủ kín. Nhưng nó không thay được việc giữ độ ẩm vừa phải và loại bỏ nguồn gây xỉn như nỉ len, cao su, tủ mới chưa bay mùi.