Đá hộ mệnh bán trên thị trường chủ yếu ở hai dạng: đá thô giữ nguyên hình tinh thể hoặc mặt vỡ tự nhiên, và đá mài nhẵn đã được quay trong thùng hoặc mài tay cho tròn, bóng. Đá thô cho thấy rõ cấu trúc khoáng vật nên dễ nhận diện hơn; đá mài nhẵn an toàn, dễ mang theo, dễ làm sạch hơn nhưng cũng dễ bị thay bằng thuỷ tinh hoặc đá nhuộm hơn.
Chọn dạng nào phụ thuộc chủ yếu vào việc bạn sẽ làm gì với viên đá: bỏ túi, cầm tay, đặt bàn hay cất trong hộp sưu tầm. Bài này mô tả từng dạng trông ra sao, đá mài nhẵn được làm thế nào, điểm cần kiểm riêng cho mỗi dạng khi mua và cách làm sạch không làm hỏng đá. Phần ý nghĩa theo tháng sinh hay theo mệnh không đổi theo hình dạng; dạng thô hay mài chỉ là chuyện vật liệu và cách dùng.
Bốn dạng đá hộ mệnh thường gặp
Tinh thể thô. Là tinh thể còn nguyên hình dáng tự nhiên, như trụ thạch anh sáu cạnh có đầu nhọn, hay khối lập phương pyrite. Dạng này đẹp với người thích khoáng vật vì nhìn được các mặt tinh thể, vân sọc trên mặt, đôi khi cả phần đá mẹ bám ở chân.
Khối thô. Là mảnh đá vỡ ra từ khối lớn, không có hình tinh thể rõ, mặt gồ ghề, có khi sắc cạnh. Thạch anh hồng, thạch anh tím, mã não hay được bán dạng này với giá dễ tiếp cận hơn vì không cần công đoạn mài.
Đá mài nhẵn bằng thùng quay. Là những viên đá cỡ đốt ngón tay đến ngón cái, hình dạng không đều nhưng các cạnh đã tròn và bề mặt bóng. Đây là dạng phổ biến nhất của “viên đá hộ mệnh bỏ túi” trên các quầy vật phẩm.
Đá mài tạo hình. Là đá được mài theo hình định sẵn: viên tròn dẹt vừa lòng bàn tay, hình trứng, hình tim, quả cầu nhỏ, hoặc dạng tự do giữ đường nét tự nhiên của khối đá. Dạng này cần nhiều công hơn, thường được làm từng viên.
Đá mài nhẵn được làm ra như thế nào
Phần lớn đá mài nhẵn cỡ nhỏ được làm bằng thùng quay. Người thợ cho đá thô đã đập nhỏ vào một thùng kín cùng nước và bột mài, thường là silic cacbua, một vật liệu cứng hơn hầu hết các loại đá bán quý. Thùng quay liên tục ngày đêm, đá cọ vào nhau và vào bột mài, các cạnh sắc dần dần mòn tròn.
Quá trình chia thành nhiều chặng, mỗi chặng dùng bột mịn hơn chặng trước, giữa các chặng phải rửa sạch đá và thùng để hạt thô không lẫn sang. Chặng cuối dùng bột đánh bóng rất mịn như nhôm oxit hay xeri oxit để mặt đá sáng lên. Với thạch anh và mã não, cả quá trình thường kéo dài vài tuần. Đá mềm hơn cần chặng ngắn hơn và tốc độ chậm hơn, nếu không sẽ mòn quá mức hoặc rỗ mặt.
Đá mài tạo hình như viên cầm tay, quả cầu nhỏ thì được cắt phôi bằng lưỡi cưa kim cương, rồi mài trên đá mài hoặc đĩa mài có nước, cuối cùng đánh bóng. Cách làm này giữ được nhiều khối lượng hơn và tạo hình đồng đều, nhưng tốn công hơn mài thùng.
Đá mài nhẵn bán lẻ thường đi qua nhiều khâu: mài theo mẻ lớn ở xưởng, đóng bao theo loại và cỡ, rồi được cửa hàng chia lẻ. Có xưởng còn tận dụng đá vụn sau khi chế tác vòng, tượng để mài thành viên nhỏ. Vì cùng một loại đá có thể đến từ nhiều lô, nhiều mỏ, màu và độ bóng giữa các túi hàng thường không giống nhau.
Hiểu quy trình giúp bạn đọc đúng chất lượng: viên mài thùng tốt có bề mặt bóng đều, không còn vết xước mờ; viên mài vội còn những vùng mờ đục, vết rỗ hoặc vết nứt lộ ra mà chặng mài thô đã làm sâu thêm.
Đá thô và đá mài nhẵn: so sánh theo cách dùng
Bảng dưới đặt hai nhóm cạnh nhau theo những tiêu chí người mua thật sự quan tâm. Không dạng nào tốt hơn tuyệt đối; mỗi dạng hợp một kiểu dùng.
| Tiêu chí | Đá thô (tinh thể, khối) | Đá mài nhẵn (thùng quay, tạo hình) |
|---|---|---|
| Mang theo người | Dễ làm rách túi, cạnh sắc có thể cứa tay | Tròn, gọn, hợp bỏ túi, cầm tay |
| Nhận diện khoáng vật | Dễ hơn: thấy mặt tinh thể, mặt vỡ, độ ánh | Khó hơn: các dấu hiệu bị mài mất |
| Nguy cơ bị thay bằng thuỷ tinh | Thấp hơn, thuỷ tinh khó giả hình tinh thể | Cao hơn, thuỷ tinh mài thùng trông rất giống |
| Độ bền khi va chạm | Đầu nhọn, cạnh mỏng dễ mẻ | Ít điểm yếu, chịu va chạm tốt hơn |
| Làm sạch | Bụi bám vào kẽ, cần chổi mềm | Lau, rửa nhanh |
| Hợp với | Đặt bàn, tủ sưu tầm, người thích khoáng vật | Bỏ túi, quà nhỏ, trẻ lớn có người lớn để ý |
Một cách dung hoà phổ biến là mua đá thô để đặt bàn và đá mài cùng loại để bỏ túi. Hai viên cùng khoáng vật nhưng hai dạng giúp bạn vừa có món ngắm vừa có món mang theo.
Những điểm cần kiểm khi mua đá thô
Đá thô thường được coi là “thật hơn”, nhưng cũng có những vấn đề riêng. Khi cầm một viên đá thô, bạn nên chú ý mấy điểm sau:
- Cạnh sắc và mảnh vụn. Thạch anh vỡ có mặt vỏ sò rất sắc. Nếu đá dành cho người hay cầm nắm, nên chọn viên đã được mài nhẹ các cạnh.
- Lớp phủ kim loại. Thạch anh “aura” có ánh cầu vồng kim loại là thạch anh được phủ một lớp kim loại rất mỏng bằng công nghệ bốc hơi trong buồng chân không. Đó là sản phẩm xử lý, nên được ghi rõ, và lớp phủ có thể trầy theo thời gian.
- Màu nhuộm ở kẽ nứt. Đá thô nhuộm thường có màu đậm dồn vào các kẽ và chỗ lõm. Soi bằng đèn giúp thấy rõ hơn.
- Đá mềm, tan trong nước. Selenite là thạch cao, rất mềm, để ướt lâu thì bề mặt bị hỏng; halite là muối mỏ, tan trong nước. Hai loại này không nên rửa như thạch anh.
- Đá mẹ và keo. Một số cụm tinh thể được gắn lại vào đá mẹ bằng keo để trông đầy đặn hơn. Nhìn kỹ chân tinh thể xem có đường keo bóng hay không.
Những điểm cần kiểm khi mua đá mài nhẵn
Đá mài nhẵn trông gọn gàng và đồng đều, nên cái cần soi là những gì quá đồng đều:
- Đá mài thùng là nơi thuỷ tinh dễ trà trộn nhất. Khi mọi viên đều đã tròn và bóng, hình dạng không còn cho biết gì; chỉ còn màu, độ trong, những gì nằm bên trong và cảm giác khi cầm. Vì vậy nên xem vài viên cùng lúc, dưới ánh sáng tự nhiên, thay vì chỉ nhìn ảnh chụp đẹp.
- Bọt khí tròn bên trong. Thuỷ tinh hay có bọt khí tròn, đá tự nhiên hiếm khi có. Soi đèn pin điện thoại xuyên qua viên đá trong hoặc mờ để tìm.
- Màu quá đều, quá rực. Một túi đá mài mà viên nào cũng xanh lam rực, đỏ rực như nhau là dấu hiệu nên hỏi thêm về nhuộm màu.
- Vết mờ, vết rỗ. Đá mài vội còn vùng mờ chưa được đánh bóng. Không phải đá giả, nhưng cho thấy chất lượng gia công.
- Cảm giác nhiệt và trọng lượng. Đá tự nhiên thường mát tay hơn nhựa; viên nhựa giả đá nhẹ hẳn so với kích thước.
- Tên ghi trên túi. Những tên như “opalite”, “goldstone”, “cherry quartz” là thuỷ tinh, không phải khoáng vật tự nhiên.
Những dấu hiệu trên không thay được phòng giám định, nhưng đủ để bạn đặt câu hỏi đúng với người bán. Người bán tử tế sẽ nói thẳng viên nào là đá tự nhiên, viên nào là thuỷ tinh hay đá nhuộm, và để giá tương xứng.
Chọn dạng theo cách bạn sẽ dùng viên đá
Thay vì hỏi dạng nào “mạnh” hơn, hãy bắt đầu từ cách dùng thật. Thứ tự sau giúp quyết định nhanh:
- Nếu viên đá sẽ đi cùng bạn trong túi quần, túi áo hay ví: chọn đá mài nhẵn, cỡ vừa đầu ngón cái, khoáng vật đủ cứng như thạch anh, mã não.
- Nếu bạn muốn cầm xoa trong tay khi đọc sách, nghe điện thoại: chọn viên mài tạo hình vừa lòng bàn tay.
- Nếu viên đá đặt trên bàn hay kệ: đá thô hoặc tinh thể là lựa chọn đẹp, chú ý đế kê và cạnh sắc.
- Nếu bạn sưu tầm hay muốn tìm hiểu khoáng vật: ưu tiên đá thô, tinh thể có hình rõ, đi kèm ghi chú tên khoáng vật và nơi khai thác nếu có.
- Nếu làm quà cho người không quen với đá: đá mài nhẵn trong túi vải nhỏ, kèm một tấm thẻ giải thích tên đá, là món dễ nhận nhất.
Làm sạch mỗi dạng sao cho không hỏng đá
Đá mài nhẵn bằng thạch anh, mã não, garnet có thể rửa dưới vòi nước ấm, chà nhẹ bằng bàn chải mềm với chút xà phòng trung tính, rồi lau khô bằng khăn bông. Không cần hoá chất tẩy rửa mạnh; chúng có thể làm mờ lớp bóng hoặc phản ứng với đá đã qua xử lý.
Đá thô thì bụi bám vào kẽ tinh thể, nên dùng chổi lông mềm hoặc bình xịt khí để làm sạch trước, chỉ rửa nước khi biết chắc khoáng vật chịu được nước. Tránh ngâm lâu đá thô có kẽ nứt sâu, vì nước và cặn có thể đọng lại bên trong.
Với những đá mềm hay nhạy cảm như selenite, halite, malachite, ngọc lam, chỉ lau bằng khăn khô. Còn những cách “tẩy uế” theo quan niệm như phơi trăng, vùi muối, xông khói là tập quán của từng gia đình; nếu muốn làm, hãy chọn cách không làm hại vật liệu: muối có thể làm xước và đọng vào kẽ đá, phơi nắng gắt có thể làm phai màu một số loại thạch anh. Khi chọn mua, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để so dạng thô và dạng mài cùng một loại đá.
Câu hỏi thường gặp
Đá thô có “mạnh” hơn đá mài nhẵn không?
Đó là một quan niệm có người tin, nhưng không có cơ sở nào cho thấy hình dạng làm thay đổi tác dụng của một khoáng vật. Về mặt vật liệu, đá thô và đá mài cùng loại có thành phần như nhau; khác nhau ở độ an toàn khi cầm, độ bền khi va chạm và mức dễ nhận biết.
Vì sao đá mài nhẵn cùng loại mà viên bóng, viên mờ?
Thường do số chặng mài và thời gian đánh bóng khác nhau giữa các lô hàng, hoặc do chính viên đá có nhiều vết rạn, độ xốp cao nên khó lên bóng. Viên mờ không phải là giả, nhưng nếu bạn muốn đá bóng đẹp để làm quà, hãy chọn lô có bề mặt sáng đều.
Trẻ em cầm đá thô có an toàn không?
Đá thô có cạnh sắc và đầu nhọn, dễ cứa tay hoặc vỡ ra mảnh nhỏ. Trẻ nhỏ cũng có thể cho đá vào miệng. Với trẻ, nên chọn viên mài nhẵn có kích thước lớn hơn nhiều so với miệng trẻ và luôn có người lớn để ý khi trẻ cầm chơi.
Thạch anh aura có phải đá tự nhiên không?
Phần lõi là thạch anh tự nhiên, nhưng ánh màu cầu vồng đến từ lớp kim loại rất mỏng được phủ lên bề mặt bằng công nghệ chân không. Vì vậy nó là đá đã qua xử lý, nên được ghi đúng là thạch anh phủ màu. Lớp phủ có thể mờ dần khi cọ xát.
Có tự mài đá ở nhà bằng thùng quay được không?
Có những thùng quay cỡ nhỏ dành cho người chơi đá, chạy điện nhiều ngày liền. Nếu tự làm, cần chọn đá có độ cứng gần nhau trong một mẻ, xả bột mài đúng chỗ vì bột cặn dễ gây tắc cống, và để thùng ở nơi tiếng ồn không làm phiền hàng xóm.
Đá thô để bàn có cần đế không?
Nên có. Đế gỗ, đế mica hay miếng nỉ giúp đá đứng vững, không lăn và không cào xước mặt bàn. Với tinh thể có chân đá mẹ không phẳng, đế khoét lõm theo hình chân đá là cách giữ chắc nhất, nhất là ở nơi có trẻ nhỏ hay vật nuôi.