Củ sâm "ngọc" trên thị trường có thể được tạc từ ngọc bích (nephrite), ngọc phỉ thúy (jadeite), thạch anh vi tinh, thạch anh nhuộm, serpentine, đá canxit gọi là ngọc, hoặc đơn giản là thuỷ tinh và nhựa. Chữ "ngọc" trong tiếng Việt và trong cách gọi buôn bán được dùng rất rộng, nên tên gọi trên nhãn chưa nói lên vật liệu thật.
Với một món vật phẩm, đá rẻ hơn không có gì sai; điều quan trọng là bạn biết mình đang mua gì và trả tiền tương xứng. Bài này giải thích các tên thương mại hay gặp khi mua củ sâm ngọc, cách sàng lọc bằng mắt và tay tại nhà mà không làm hỏng món đồ, và khi nào nên mang đi giám định.
Các vật liệu hay được bán dưới tên "ngọc"
Đây là những vật liệu bạn dễ gặp nhất khi tìm củ sâm ngọc. Độ cứng theo thang Mohs cho biết đá chịu trầy xước đến đâu:
| Tên hay gọi | Bản chất khoáng vật | Độ cứng Mohs (xấp xỉ) | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Ngọc bích, bạch ngọc | Nephrite, nhóm amphibol | 6–6,5 | Rất dai, mịn như mỡ; trắng ngà hợp tạc củ sâm |
| Ngọc phỉ thúy | Jadeite, nhóm pyroxen | 6,5–7 | Có loại A, B, C; giá trải rất rộng |
| Hoàng long ngọc | Thạch anh vi tinh (chalcedony) màu vàng | Khoảng 6,5–7 | Màu vàng hợp tạc sâm khô |
| Ngọc Malaysia | Thường là thạch anh hạt nhuộm màu xanh | Khoảng 7 | Không phải ngọc; màu nhuộm tươi, đều |
| Ngọc Afghanistan, ngọc Pakistan | Thường là đá canxit hoặc cẩm thạch vân | Khoảng 3 | Mềm, dễ trầy, kỵ axit; không phải ngọc |
| Ngọc mới, đá xà vân | Serpentine | Khoảng 3–5,5 | Mềm hơn ngọc thật, bóng như sáp |
| Ngọc nhân tạo | Thuỷ tinh hoặc nhựa | Thuỷ tinh khoảng 5,5 | Có thể có bọt khí, đường khuôn |
Các tên thương mại có thể thay đổi theo người bán và theo thời điểm; bảng trên chỉ là những trường hợp hay gặp, không phải quy tắc tuyệt đối. Cách gọi "ngọc" cho đá canxit hay serpentine không hẳn là lừa đảo nếu người bán nói rõ bản chất và bán đúng giá, nhưng thường gây nhầm cho người mua.
Sàng lọc tại nhà mà không làm hỏng món đồ
Những phép thử dưới đây không phá huỷ, giúp loại bớt các trường hợp rõ ràng. Không phép nào trong số này thay được giám định:
- Quan sát dưới ánh sáng tự nhiên. Ngọc thật thường có màu không đều tuyệt đối, có vân bông, đốm nhỏ; màu quá đều và quá tươi trên món giá rẻ đáng ngờ.
- Soi đèn pin từ phía sau. Màu nhuộm hay tụ thành đường mảnh dọc các khe nứt nhỏ, nhìn như mạng nhện màu đậm. Thuỷ tinh có thể lộ bọt khí tròn.
- Nhìn ánh bề mặt. Nephrite có ánh như mỡ, mịn; jadeite có ánh như thuỷ tinh hơi mờ; serpentine và canxit đánh bóng thường có ánh sáp, trơn.
- Cầm và cảm nhận trọng lượng. Nhựa nhẹ và ấm nhanh. Đá thật nặng tay, giữ mát lâu hơn khi cầm.
- Xem các chỗ hay chạm như đầu râu, mép đế. Đá mềm như canxit sau thời gian bày bán thường có vết trầy li ti ở những chỗ này, trong khi ngọc thật cùng thời gian ít trầy hơn.
- Không tự cào bằng dao, không nhỏ axit, không hơ lửa. Những cách này làm hỏng món đồ, nhất là ngọc loại B có nhựa bên trong, và cho kết quả khó đọc với người không chuyên.
Nếu sau các bước này bạn vẫn không chắc, và món đồ có giá đáng kể, hãy mang đến trung tâm giám định đá quý độc lập.
Vì sao củ sâm hay dùng đá mềm, đá nhuộm
Củ sâm có râu rễ mảnh và các nhánh uốn, nên thợ cần một khối đá đủ lớn, ít nứt, màu trắng ngà hoặc vàng để mô phỏng rễ sâm. Ngọc bích trắng hay ngọc phỉ thúy khối lớn có chất lượng như vậy rất đắt. Để có sản phẩm giá vừa túi tiền, nhiều xưởng chọn đá mềm hơn như canxit, serpentine: dễ tạc, ít hỏng mũi khoan, bề mặt đánh bóng nhanh lên màu đẹp.
Đá mềm có điểm cộng là tạc được râu rất mảnh và chi tiết phong phú với chi phí thấp. Điểm trừ là dễ trầy, dễ mẻ, kỵ axit, kỵ chất tẩy rửa; nếu lau bằng nước chanh hay giấm, bề mặt canxit sẽ mờ đục ngay. Với một món chỉ để bày, đó không phải vấn đề lớn, miễn bạn biết để giữ gìn đúng cách.
Đá nhuộm thì khác: màu xanh lá của củ sâm hay lá sâm được nhuộm để giống phỉ thúy. Theo thời gian, đặc biệt dưới nắng, màu nhuộm có thể phai không đều. Người bán trung thực sẽ ghi rõ "đá nhuộm màu", và giá phải phản ánh điều đó.
Giấy giám định nói gì và không nói gì
Tên khoáng vật. Giấy giám định ghi vật liệu là jadeite, nephrite, quartzite, calcite hay serpentine. Đây là thông tin quan trọng nhất để biết củ sâm của bạn là ngọc thật hay đá khác.
Tình trạng xử lý. Với jadeite, giấy thường ghi có xử lý hay không, có nhuộm, có tẩm nhựa không. Ngọc loại A sẽ được ghi là tự nhiên, không xử lý.
Trọng lượng, kích thước, chỉ số đo. Giấy ghi trọng lượng, kích thước, tỉ trọng, chiết suất đo được. Bạn có thể đối chiếu trọng lượng và kích thước với món đang cầm để chắc giấy đúng là của món đó.
Điều giấy không nói. Giấy giám định không đánh giá ý nghĩa phong thủy, không định giá tiền và không chứng nhận tay nghề tạc. Một củ sâm ngọc thật tạc vụng vẫn là ngọc thật; một củ sâm canxit tạc khéo vẫn có thể là món đẹp.
Giấy giả và giấy không rõ nguồn. Có những tờ giấy in sẵn không ghi tên trung tâm cụ thể hoặc không tra cứu được. Giấy có giá trị là giấy của trung tâm giám định độc lập, có mã tra cứu, có ảnh món đồ.
Ngọc bích hay phỉ thúy: chọn loại nào cho củ sâm
Nếu bạn muốn một củ sâm bằng ngọc thật, hai lựa chọn chính là nephrite và jadeite. Mỗi loại có thế mạnh riêng khi tạc hình rễ sâm:
| Tiêu chí | Ngọc bích (nephrite) | Ngọc phỉ thúy (jadeite) |
|---|---|---|
| Độ dai | Rất dai nhờ cấu trúc sợi đan, râu mảnh ít gãy hơn | Dai nhưng giòn hơn nephrite một chút |
| Màu hợp củ sâm | Trắng ngà, trắng sữa, vàng nhạt rất giống rễ sâm | Trắng, xanh nhạt; mảng xanh hợp tạc lá sâm |
| Ánh bề mặt | Ánh mỡ, mịn, ấm mắt | Ánh thuỷ tinh hơi mờ, sáng hơn |
| Xử lý thường gặp | Đôi khi nhuộm, sáp phủ bóng | Tẩy axit bơm nhựa (loại B), nhuộm (loại C) |
| Tầm giá | Rộng, phụ thuộc độ trắng và độ mịn | Rất rộng, loại A màu đẹp giá cao |
Với củ sâm trơn màu trắng ngà, ngọc bích là lựa chọn tự nhiên vì màu và độ dai giúp râu rễ bền. Với củ sâm có lá và quả nhiều màu, thợ hay tìm khối phỉ thúy có cả mảng trắng lẫn mảng xanh để tận dụng màu.
Dù chọn loại nào, nên yêu cầu người bán ghi rõ tên khoáng vật và tình trạng xử lý lên hoá đơn. Thông tin đó giúp bạn đổi trả nếu giám định ra kết quả khác, và giúp người nhận quà sau này hiểu đúng món đồ mình có.
Mua củ sâm ngọc: hỏi gì trước khi trả tiền
Câu hỏi đầu tiên luôn là "đá gì", và câu trả lời nên là tên khoáng vật hoặc tên thương mại kèm bản chất, không phải chỉ "ngọc cao cấp". Câu thứ hai là "có xử lý hay nhuộm không". Câu thứ ba là kích thước và trọng lượng chính xác, vì ảnh chụp cận rất dễ làm món nhỏ trông to.
Khi mua online, nên yêu cầu video quay dưới ánh sáng tự nhiên, xoay đủ các mặt, có soi đèn từ phía sau. Hỏi rõ chính sách đổi trả nếu giám định không đúng mô tả, và giữ lại tin nhắn, hoá đơn ghi chất liệu. Một người bán tự tin vào hàng của mình thường sẵn sàng đáp ứng những yêu cầu này.
Về giá, đừng so một củ sâm canxit với một củ sâm ngọc bích cùng cỡ: chúng là hai loại hàng khác nhau. So những món cùng vật liệu, cùng cỡ, cùng độ chăm chút. Nếu một củ sâm được giới thiệu là ngọc phỉ thúy loại A khối lớn mà giá chỉ ngang đồ bột đá, gần như chắc chắn có vấn đề.
Cuối cùng, hãy hỏi chính mình: mua để làm gì. Nếu chỉ để bày lấy ý chúc, một củ sâm đá mềm tạc đẹp, được ghi đúng tên, có thể là lựa chọn hợp lý hơn một món ngọc thật giá cao.
Giữ gìn củ sâm theo từng loại đá
Ngọc bích và ngọc phỉ thúy loại A chịu được việc lau bằng khăn ẩm và rửa nhẹ bằng nước sạch, sau đó lau khô. Ngọc loại B có nhựa bên trong nên tránh nước nóng, tránh hoá chất và nắng gắt, vì nhựa có thể ố vàng.
Đá canxit, cẩm thạch, serpentine mềm và kỵ axit: chỉ lau bằng khăn khô hoặc hơi ẩm, tuyệt đối không dùng giấm, chanh, nước tẩy rửa. Không để gần nơi có hơi axit như bếp có món chua thường xuyên. Thạch anh nhuộm thì tránh nắng chiếu trực tiếp để màu bền lâu.
Với mọi loại, râu rễ là chỗ yếu nhất. Khi lau, đỡ thân củ bằng một tay, tay kia dùng chổi lông mềm phủi bụi trong kẽ râu. Khi chuyển nhà, bọc củ sâm bằng giấy mềm, đặt trong hộp lót xốp, đánh dấu hàng dễ vỡ. Chăm sóc như vậy, kể cả củ sâm đá mềm cũng giữ được vẻ đẹp nhiều năm.
Một số củ sâm đá được phủ một lớp sáp mỏng để bề mặt bóng hơn khi bán. Sau vài năm, lớp sáp có thể mờ đi hoặc bám bụi thành vệt. Đó không phải đá bị hỏng; thợ đánh bóng đá có thể làm sạch và phủ lại. Bạn không nên tự dùng xăng thơm hay cồn để tẩy, vì những dung môi này có thể ảnh hưởng tới đá đã tẩm nhựa hoặc nhuộm màu.
Câu hỏi thường gặp
Ngọc Malaysia có phải là ngọc không?
Không. Thứ được bán với tên ngọc Malaysia thường là thạch anh hạt được nhuộm màu xanh cho giống ngọc phỉ thúy. Nó vẫn là đá tự nhiên, khá cứng, nhưng màu là nhuộm và giá trị thấp hơn nhiều so với ngọc thật. Mua được nếu giá phù hợp và bạn biết đúng bản chất.
Củ sâm bằng đá canxit có bền không?
Bền nếu chỉ để bày và được giữ gìn đúng cách. Canxit mềm, độ cứng khoảng 3, nên dễ trầy và mẻ khi va chạm, và bị axit ăn mòn. Không lau bằng giấm hay chanh, không đặt nơi dễ rơi; như vậy món đồ vẫn đẹp lâu năm.
Làm sao biết giấy giám định củ sâm là thật?
Giấy thật thường ghi tên trung tâm giám định cụ thể, có mã tra cứu, có ảnh món đồ, trọng lượng và kích thước khớp với món bạn đang cầm. Bạn có thể liên hệ trực tiếp trung tâm đó để xác minh. Giấy in sẵn không ghi nơi cấp thì không có giá trị.
Củ sâm ngọc trắng bị ngả vàng có phải ngọc giả không?
Chưa chắc. Ngọc tự nhiên có thể có sắc vàng nhẹ. Nhưng nếu một củ sâm vốn trắng mà ngả vàng dần sau một thời gian, đó có thể là dấu hiệu ngọc loại B có nhựa bị ố, hoặc lớp sáp phủ bóng bị oxy hoá. Nên mang đi giám định nếu món đồ đắt tiền.
Có thể dùng bút thử kim cương để thử củ sâm ngọc không?
Không nên dựa vào. Bút thử kim cương đo độ dẫn nhiệt, được thiết kế cho kim cương và vài loại đá, không phân biệt được ngọc với thạch anh hay đá khác một cách đáng tin. Kết quả dễ gây hiểu lầm. Với ngọc, giám định bằng thiết bị chuyên dụng mới chính xác.
Củ sâm đá mềm có nên làm quà biếu không?
Có thể, nếu bạn chọn món tạc đẹp và nói rõ với người nhận đó là đá gì khi được hỏi. Giá trị của món quà nằm ở lời chúc và sự chu đáo. Chỉ nên tránh giới thiệu sai chất liệu, vì người nhận có thể mang đi định giá và cảm thấy khó xử.