Củ lạc vàng để bàn là loại củ lạc phóng to, dài từ khoảng tám phân đến vài chục phân, làm từ lõi đồng, hợp kim kẽm, bột đá hoặc nhựa, bên ngoài phủ một lớp màu vàng bằng mạ điện, dát vàng lá hoặc sơn nhũ. Tên gọi trên nhãn thường chỉ ghi chung "củ lạc mạ vàng", trong khi độ bền và cảm giác cầm tay của các loại khác nhau rất xa.
Muốn biết mình đang mua gì, bạn cần tách hai câu hỏi: lõi bên trong là gì, và lớp vàng bên ngoài được làm bằng cách nào. Bài này đi qua từng loại lõi, từng loại lớp phủ, cách đọc mô tả sản phẩm và những dấu hiệu cho thấy lớp vàng sẽ giữ được lâu hay nhanh bong.
Bốn loại lõi phổ biến của củ lạc để bàn
Lõi quyết định trọng lượng, độ chắc và cách lớp phủ bám lên. Cùng một cỡ, bốn loại lõi cho cảm giác rất khác:
| Lõi | Cảm giác khi cầm | Ưu điểm | Nhược điểm |
|---|---|---|---|
| Đồng đúc | Nặng, chắc, gõ nghe tiếng ngân | Bền, mạ bám tốt, có thể đánh bóng lại | Đắt, nặng khi làm cỡ lớn |
| Hợp kim kẽm | Khá nặng, gõ nghe tiếng đục hơn đồng | Đúc được chi tiết nét, giá vừa phải | Lớp mạ bong thì lõi xám dễ lộ và oxy hoá |
| Bột đá | Nặng vừa, mát tay, đáy thường có lớp nỉ | Làm được cỡ to, giá mềm, đổ khuôn chi tiết | Rơi là vỡ hoặc mẻ, lớp sơn dễ trầy |
| Nhựa resin | Nhẹ, ấm tay, gõ nghe tiếng bộp | Rẻ, nhẹ, không sợ gỉ | Dễ lộ cảm giác rẻ, phai màu dưới nắng |
Bột đá thực chất là bột đá xay trộn keo nhựa rồi đổ khuôn, không phải đá nguyên khối. Đây là vật liệu tổng hợp hợp lệ, miễn người bán gọi đúng tên; vấn đề chỉ nảy sinh khi nó được quảng cáo là "đá tự nhiên".
Lõi cũng quyết định việc sửa chữa sau này. Củ lạc đồng bị xỉn hay trầy có thể đánh bóng, mạ lại gần như mới. Củ lạc hợp kim kẽm mạ lại được nhưng phải xử lý chỗ oxy hoá trước. Củ lạc bột đá và nhựa chỉ sơn lại được, và chỗ mẻ vỡ thường để lại dấu dù thợ khéo đến đâu. Nếu bạn định giữ món đồ nhiều năm, lõi đồng đáng đồng tiền hơn cả.
Ba cách tạo lớp vàng và độ bền của từng cách
Mạ điện. Vật được nhúng vào bể điện phân để một lớp vàng hoặc hợp kim màu vàng bám lên bề mặt kim loại. Cách này chỉ làm được trên lõi dẫn điện như đồng, hợp kim kẽm; với lõi bột đá hay nhựa, người ta phải phủ một lớp dẫn điện trước. Lớp mạ thường rất mỏng, sáng bóng đều, bền nếu được phủ thêm lớp sơn bóng bảo vệ và không bị chà xát mạnh.
Dát vàng lá. Thợ dán từng mảnh vàng quỳ mỏng lên bề mặt đã quét keo, rồi miết phẳng. Bề mặt có ánh vàng ấm, đôi khi thấy mép chồng của các lá rất mờ. Cách này tốn công, giá cao hơn, cần giữ khô ráo và không lau bằng khăn ướt chà mạnh.
Sơn nhũ hoặc phun màu vàng. Bề mặt được sơn bằng sơn có bột kim loại màu vàng. Nhìn xa khá giống mạ, nhìn gần màu hơi lì, có thể thấy hạt nhũ li ti. Sơn nhũ rẻ, làm được trên mọi lõi, nhưng dễ xỉn và trầy sau một vài năm, nhất là ở chỗ tay hay chạm vào.
Chữ "mạ vàng 24K" nghĩa là gì. Nó cho biết lớp vàng mạ có hàm lượng cao, không cho biết lớp ấy dày bao nhiêu. Một lớp vàng 24K rất mỏng có thể bong nhanh hơn lớp hợp kim vàng dày hơn được phủ bóng cẩn thận. Đây không phải vàng để tích trữ hay bán lại.
Kiểm tra một củ lạc vàng khi cầm trên tay
Ở cửa hàng hoặc khi nhận hàng, bạn có thể tự kiểm tra theo thứ tự dưới đây mà không làm hỏng sản phẩm:
- Nhấc lên ước lượng trọng lượng so với kích thước. Củ lạc mười phân mà nhẹ bẫng thì gần như chắc là nhựa hoặc bột đá rỗng.
- Lật đáy xem. Lõi kim loại đúc thường có đáy kín hoặc nắp vặn; bột đá hay có lớp nỉ dán hoặc lỗ rót khuôn; nhựa có thể thấy đường ghép hai nửa.
- Nhìn kỹ các chỗ lõm, kẽ gân vỏ. Lớp mạ điện chất lượng phủ đều cả vào chỗ lõm; sơn nhũ ẩu thường đọng sơn hoặc bỏ sót kẽ.
- Xem mép đáy và các điểm nhô cao nhất. Đây là nơi lớp phủ mòn đầu tiên; nếu hàng mới đã thấy lộ màu xám, trắng hay nâu bên dưới thì lớp phủ quá mỏng.
- Gõ nhẹ bằng móng tay. Kim loại nghe ngân và chắc, bột đá nghe đục và cứng, nhựa nghe bộp.
- Hỏi người bán về loại lõi, cách phủ, có lớp sơn bóng bảo vệ không và chế độ đổi trả nếu lớp phủ bong trong thời gian ngắn.
Sáu bước này mất chưa tới hai phút nhưng giúp bạn tránh phần lớn trường hợp mua nhầm hàng sơn nhũ với giá hàng mạ đồng.
Đế gỗ, hộp kính và phụ kiện đi kèm
Củ lạc để bàn thường đi kèm một chiếc đế. Đế gỗ cứng tiện tròn hoặc chạm hình đám mây giúp củ lạc đứng vững, nâng lên khỏi mặt bàn cho dễ nhìn và đỡ trầy đáy. Đế nhựa giả gỗ nhẹ hơn, rẻ hơn, nhưng dễ trượt trên mặt kính. Khi chọn, bạn nên đặt thử củ lạc lên đế xem có khớp không; củ lạc lắc lư trên đế là dấu hiệu đế được làm chung cho nhiều cỡ.
Một số mẫu bán kèm hộp kính hoặc chuông kính. Hộp kính giữ bụi rất tốt, hợp với nơi có nhiều bụi như cửa hàng mặt phố, nhưng làm vật phẩm trông xa cách hơn và cần lau cả mặt kính. Với lớp dát vàng lá vốn kỵ chạm tay, hộp kính là lựa chọn đáng cân nhắc.
Hộp đựng có lót vải đỏ, vàng thường dùng để làm quà. Nếu bạn mua cho chính mình, hộp vẫn hữu ích khi chuyển nhà hoặc cất đi một thời gian. Giữ lại hộp gốc, vì lót xốp của hộp được cắt vừa khít, bảo vệ củ lạc tốt hơn bất cứ thứ gì bạn tự chèn.
Khi nào nên chọn củ lạc pha lê hoặc đá tự nhiên thay cho củ lạc vàng
Củ lạc vàng nổi bật, hợp không gian kinh doanh, phòng giám đốc theo phong cách cổ điển. Nhưng không phải chỗ nào cũng hợp màu vàng bóng. Một văn phòng tối giản tông trắng xám, một căn hộ nội thất gỗ sáng màu, hay bàn làm việc của người trẻ thích sự kín đáo thường hợp với củ lạc pha lê trong, củ lạc thạch anh hoặc ngọc màu nhạt hơn.
Củ lạc pha lê làm bằng thuỷ tinh quang học, được mài nhiều mặt để bắt sáng. Nó nặng tay, sạch sẽ, lau bằng khăn ẩm rất nhanh, không lo bong lớp phủ vì không có lớp phủ nào. Điểm yếu là dễ mẻ cạnh nếu va mạnh và có thể hội tụ ánh nắng nếu đặt sát cửa kính, nên tránh chỗ nắng gắt chiếu trực tiếp.
Củ lạc đá tự nhiên khối lớn, ví dụ hoàng long ngọc hay thạch anh, có vẻ đẹp riêng của vân đá, mỗi củ một khác. Giá phụ thuộc vào chất đá và kích thước, thường cao hơn bột đá cùng cỡ. Nếu bạn thích cảm giác vật liệu thật, ít phải bảo dưỡng và muốn món đồ giữ được lâu dài, đá tự nhiên là lựa chọn đáng cân nhắc hơn lớp vàng mạ.
Một cách chọn đơn giản: nhìn màu chủ đạo của chỗ đặt. Nền tối, gỗ trầm hợp củ lạc vàng; nền sáng, kính, kim loại bạc hợp pha lê và đá màu nhạt.
Chọn cỡ củ lạc vàng theo mặt bàn và không gian
Cỡ vật phẩm nên theo tỉ lệ với chỗ đặt, không nên chọn theo nguyên tắc càng to càng tốt:
- Bàn làm việc cá nhân rộng khoảng một mét hai: củ lạc dài khoảng tám đến mười hai phân là vừa, không vướng tay khi dùng chuột, bàn phím.
- Bàn giám đốc, bàn tiếp khách rộng: có thể lên mười lăm đến hai mươi phân, đặt trên đế cho cân với các vật khác trên bàn.
- Quầy thu ngân: chọn cỡ vừa, đặt chỗ khách nhìn thấy nhưng không cản lối đưa tiền, quẹt thẻ; tránh đặt sát mép quầy vì dễ bị va rơi.
- Kệ trưng phòng khách: chùm lạc hoặc củ lạc cỡ lớn trên đế gỗ hợp hơn củ lạc đơn nhỏ vốn dễ chìm giữa các món khác.
- Không gian nhỏ như phòng trọ, góc học tập: củ lạc nhỏ bằng ngọc hoặc pha lê gọn hơn một củ lạc vàng cỡ lớn.
Ngoài kích thước, nên để ý màu: một củ lạc vàng bóng đặt cạnh nhiều đồ vàng khác dễ khiến bàn trông rối. Một món duy nhất có điểm nhấn thường đẹp hơn cả dãy vật phẩm cùng màu.
Lau chùi và giữ màu cho từng loại lớp phủ
Nguyên tắc chung là lau khô trước, lau ẩm sau, và không dùng chất tẩy. Với củ lạc mạ điện, dùng chổi lông mềm phủi bụi trong kẽ gân, rồi lau bằng khăn sợi nhỏ khô. Nếu có vết tay, lau bằng khăn hơi ẩm rồi lau khô ngay. Không dùng kem đánh bóng kim loại hay giấm, vì chúng có thể ăn mòn lớp mạ mỏng.
Với củ lạc dát vàng lá, chỉ phủi bụi bằng chổi lông thật mềm hoặc thổi nhẹ. Hạn chế cầm bằng tay trần, vì dầu tay để lại vết và khăn chà nhiều lần sẽ làm mòn lá vàng. Với củ lạc sơn nhũ, lau khăn khô là chính; sơn bắt đầu xỉn thì có thể nhờ thợ sơn lại, chi phí thường thấp hơn mua mới.
Tránh đặt củ lạc vàng ở chỗ nắng chiếu trực tiếp nhiều giờ, gần bếp, gần máy lạnh thổi thẳng hoặc trong phòng tắm. Nhiệt và ẩm thay đổi liên tục làm lớp sơn bóng bảo vệ nứt li ti, từ đó hơi ẩm lọt vào lõi. Mùa nồm ở miền Bắc, nên lau khô bề mặt thường xuyên hơn. Giữ đúng cách, một củ lạc mạ đồng tốt có thể đẹp trong nhiều năm; muốn so sánh nhiều mẫu, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Củ lạc mạ vàng có bán lại được như vàng không?
Không. Lớp vàng mạ hay dát trên vật phẩm rất mỏng, lượng vàng không đáng kể so với trọng lượng sản phẩm. Tiệm vàng không thu mua loại này theo giá vàng. Bạn nên coi đây là đồ trang trí, không phải tài sản tích trữ.
Làm sao biết củ lạc là đồng đúc hay hợp kim kẽm mạ màu?
Khó phân biệt bằng mắt khi lớp mạ còn nguyên. Đồng thường nặng hơn một chút, gõ nghe ngân hơn, và nếu có chỗ trầy sẽ thấy màu đỏ hoặc vàng bên dưới; hợp kim kẽm lộ màu xám bạc. Cách chắc nhất là hỏi người bán và yêu cầu ghi rõ chất liệu trên hoá đơn.
Lớp vàng bị bong một chỗ nhỏ có sửa được không?
Được. Thợ mạ hoặc thợ sơn đồ mỹ nghệ có thể dặm lại chỗ bong. Với củ lạc mạ điện, chỗ dặm có thể hơi khác màu; với sơn nhũ, sơn lại toàn bộ thường đều màu hơn. Nên sửa sớm, vì để lâu lõi kim loại lộ ra sẽ bị oxy hoá lan rộng.
Củ lạc bột đá rơi có vỡ không?
Rất dễ vỡ hoặc mẻ nếu rơi từ độ cao bàn xuống nền gạch. Bột đá cứng nhưng giòn, không có độ dẻo như kim loại. Nếu nhà có trẻ nhỏ hay thú cưng, nên đặt củ lạc bột đá trên kệ cao, có đế chống trượt.
Có nên chọn củ lạc vàng thật to để đặt quầy hàng không?
Không nhất thiết. Củ lạc quá to so với quầy chiếm chỗ làm việc, dễ bị va đổ và có thể khiến quầy trông nặng nề. Cỡ vừa phải, đặt gọn ở góc, khách vẫn nhìn thấy mà nhân viên làm việc thuận tay là hợp lý nhất.
Sơn nhũ vàng có độc không khi đặt trên bàn ăn hay bàn làm việc?
Lớp sơn đã khô hoàn toàn trên đồ trang trí thường không gây hại khi đặt bày. Tuy vậy, không nên để trẻ nhỏ ngậm hoặc gặm vật phẩm, và không dùng vật phẩm sơn làm đồ đựng thức ăn. Hàng mới có mùi sơn nồng thì để nơi thoáng vài ngày trước khi đặt trong phòng kín.