Củ lạc phong thủy là vật phẩm tạc hoặc đúc theo hình một củ lạc còn nguyên vỏ, làm bằng ngọc, đá tự nhiên, đồng, bột đá phủ màu hay pha lê, được nhiều người bày trên bàn, đeo làm mặt dây hoặc mua làm quà. Nó không mang công năng đặc biệt nào; giá trị nằm ở lớp nghĩa chơi chữ và hình ảnh quen thuộc của một loại nông sản ai cũng biết.
Người bán thường giới thiệu ngắn gọn "lạc là lộc". Thực ra tên gọi này có ít nhất ba lớp nghĩa khác nhau, đến từ tiếng Việt, từ tên Hán của cây lạc và từ cách người làm ngọc Trung Hoa chọn đề tài. Hiểu đủ ba lớp giúp bạn chọn món hợp người nhận và không bị cuốn theo những lời quảng cáo quá đà.
Củ lạc ngoài đời: một loại cây "hoa trên, quả dưới"
Cây lạc, miền Nam gọi là đậu phộng, có gốc từ châu Mỹ và được đưa sang châu Á từ mấy trăm năm trước, rồi trở thành cây trồng quen ở bãi bồi ven sông, đất cát pha khắp Việt Nam. Điều làm cây lạc khác hẳn các loại đậu khác là cách ra quả: hoa nở trên mặt đất, sau khi thụ phấn thì cuống hoa dài ra, cắm xuống đất, và quả lớn dần trong lòng đất. Đến mùa nhổ lạc, người ta kéo cả bụi lên, quả lủng lẳng ở chùm rễ.
Chính đặc điểm này sinh ra tên Hán của cây là "lạc hoa sinh", nghĩa đen là hoa rụng rồi sinh ra quả. Nhiều người cho rằng tiếng "lạc" trong tiếng Việt có liên hệ với cái tên ấy, còn tiếng Trung hiện đại thường gọi tắt là "hoa sinh". Dù nguồn gốc từ nguyên còn có cách giải thích khác, hình ảnh hoa rơi xuống mà kết thành quả đã được dùng như một ẩn dụ đẹp về việc vun trồng âm thầm rồi có thành quả.
Một củ lạc thường có hai đến ba hạt, có khi bốn, xếp nối nhau trong lớp vỏ có gân. Hạt lạc nhiều dầu, giữ được lâu, là món ăn hằng ngày của nhà nông. Sự gần gũi đó làm củ lạc dễ được đón nhận như một biểu tượng hiền lành, không phô trương như rồng hay kỳ lân.
Ba lớp nghĩa thường được gắn với củ lạc
Lớp thứ nhất: chơi chữ tiếng Việt "lạc" và "lộc". Hai tiếng không đồng âm hoàn toàn, nhưng gần âm, và người bán vật phẩm dùng sự gần âm ấy để gợi ý "có lộc". Ngoài ra chữ "lạc" Hán Việt còn trùng âm với chữ lạc nghĩa là vui, như trong câu "an cư lạc nghiệp". Đây là lối chơi chữ dân gian, giống cách người ta bày quýt vì gần âm "cát" hay mua muối đầu năm.
Lớp thứ hai: tên gọi "trường sinh quả". Trong tiếng Hán, lạc còn có tên dân gian là trường sinh quả, tức quả sống lâu. Vì vậy củ lạc chạm ngọc hay được chọn làm quà cho người lớn tuổi với ý chúc khoẻ và thọ, đi chung với đào và hạc.
Lớp thứ ba: chữ "sinh" trong "hoa sinh". Người làm ngọc Trung Hoa thường chọn củ lạc làm đề tài vì chữ sinh gợi sinh sôi, nảy nở. Trong tục cưới của người Hoa, lạc đi cùng táo đỏ, nhãn khô và hạt sen thành bộ chúc đôi vợ chồng sớm có con. Một số gia đình Việt ở vùng có đông người Hoa cũng giữ cách hiểu này.
Một lớp nghĩa phụ: nhiều hạt trong một vỏ. Hai, ba hạt nằm chung một vỏ được hiểu là anh em, con cháu quây quần. Cách đọc này không có trong sách nào làm chuẩn, chỉ là liên tưởng tự nhiên từ hình dáng.
Các mẫu củ lạc phong thủy bạn sẽ gặp
Tuỳ chất liệu và cách tạc, củ lạc được làm thành nhiều dạng. Bảng dưới gom các dạng phổ biến để bạn hình dung trước khi xem hàng:
| Mẫu | Hình dáng | Chất liệu thường gặp | Hay dùng để |
|---|---|---|---|
| Củ lạc đơn | Một củ nguyên vỏ, hai hoặc ba hạt nổi trên vỏ | Ngọc phỉ thúy, hoàng long ngọc, mã não, thạch anh | Mặt dây, móc khoá, đặt bàn cỡ nhỏ |
| Củ lạc tách vỏ | Vỏ hé mở lộ hạt bên trong | Ngọc, đá, sứ | Đặt trên đế gỗ, làm quà |
| Chùm lạc | Nhiều củ dính vào một đoạn thân, như vừa nhổ lên | Bột đá phủ màu, đồng, đá tự nhiên khối lớn | Trưng kệ phòng khách, quầy hàng |
| Củ lạc mạ vàng | Củ lạc phóng to, phủ lớp màu vàng bóng | Lõi đồng hoặc hợp kim, lõi bột đá | Đặt bàn làm việc, quầy thu ngân |
| Củ lạc pha lê | Trong suốt hoặc màu, mặt cắt sáng | Thuỷ tinh quang học | Quà tặng văn phòng |
| Củ lạc ghép cùng vật khác | Củ lạc trên lá sen, trên bắp cải, cạnh đồng xu | Bột đá, ngọc ghép | Bày trang trí, làm quà dịp lễ |
Mẫu đơn giản thường bền và dễ lau nhất. Mẫu ghép nhiều chi tiết nhìn sinh động hơn, nhưng các kẽ chạm giữ bụi và phần nhô ra dễ mẻ khi chuyển chỗ.
Củ lạc trong đời sống người Việt, ngoài chuyện vật phẩm
Trước khi thành vật phẩm, củ lạc đã có mặt ở nhiều chỗ trong sinh hoạt. Mâm cỗ Tết miền Bắc có đĩa lạc rang, kẹo lạc, chè lam rắc lạc; miền Nam có đậu phộng rang muối mời khách, nhân bánh tét có nơi trộn đậu phộng. Ở nhiều vùng quê, lạc luộc là món đãi khách đến chơi nhà lúc nông nhàn. Hình ảnh ấy cho củ lạc một sắc thái ấm áp, đủ đầy theo nghĩa rất đời thường.
Vì thế, khi chọn củ lạc làm quà, nhiều người thích nó chính vì vẻ mộc mạc: không giống một lời chúc giàu sang ồn ào, mà giống một câu chúc nhà cửa yên ổn, có ăn có để. Món quà loại này hợp với người lớn tuổi, đồng nghiệp thân hay bạn bè mới dọn nhà hơn là đối tác cần nghi thức trang trọng.
Cần nói rõ: củ lạc trong vật phẩm không có liên hệ gì với việc ăn lạc hay trồng lạc. Có người nghe gọi "củ lạc tài lộc" rồi nghĩ phải đặt trên bàn thờ hay kèm lễ cúng; đó không phải tập quán phổ biến của người Việt. Nó chủ yếu là đồ bày, đồ đeo.
Củ lạc trong nghề chạm ngọc: vì sao món nhỏ mà giá chênh nhau nhiều
Trong nghề chạm ngọc, củ lạc là đề tài được thợ ưa dùng cho những khối đá nhỏ, khối đá dư ra sau khi cắt món lớn. Hình củ lạc thuôn, tròn, không có chi tiết mảnh như chân hay sừng, nên ít hao đá và ít rủi ro gãy khi mài. Đó là lý do mặt củ lạc ngọc xuất hiện rất nhiều ở mọi tầm giá, từ món vài chục nghìn đến món đắt ngang một chiếc nhẫn vàng.
Giá chênh lệch đến từ ba thứ. Thứ nhất là bản thân khối đá: độ trong, độ mịn, màu có đều và đẹp không, có vết nứt hay tạp chất đen không. Thứ hai là xử lý: đá tự nhiên chỉ đánh bóng có giá khác hẳn đá đã tẩy, bơm nhựa hay nhuộm. Thứ ba là tay nghề: người thợ giỏi biết đặt phần màu đậm vào đúng chỗ hạt lạc nổi lên, để phần nhạt làm vỏ, gọi nôm na là tận dụng màu đá; gân vỏ sắc nét, mặt sau mài nhẵn, lỗ xỏ khoan thẳng và vê mép.
Với củ lạc bằng bột đá, đồng hay pha lê, giá chủ yếu nằm ở kích thước, độ dày lớp phủ và độ hoàn thiện khuôn. Hai củ lạc trông giống nhau trên ảnh có thể khác nhau rất xa khi cầm trên tay, nên khi mua online, bạn cần hỏi kích thước chính xác, trọng lượng và ảnh chụp dưới ánh sáng tự nhiên.
Những điều nên hiểu đúng trước khi mua
Vật phẩm nhỏ và rẻ hơn tượng lớn, nên củ lạc hay bị quảng cáo bằng lời lẽ phóng đại. Vài điểm giúp bạn giữ đầu óc tỉnh táo:
- Củ lạc là biểu tượng chúc tụng, không phải công cụ tạo ra tiền. Lời "đặt củ lạc là có lộc ngay" chỉ là cách nói bán hàng.
- Không có quy định chuẩn về số hạt. Người bán hay bảo củ ba hạt tốt hơn củ hai hạt; đó là ý riêng, sách vở không ghi thống nhất.
- Chất liệu quyết định giá trị thật và độ bền, không phải tên gọi. Một củ lạc "ngọc" có thể là ngọc phỉ thúy, ngọc bích, thạch anh nhuộm hoặc thuỷ tinh.
- Màu xanh lá của củ lạc ngọc rất hay bị nhuộm. Màu xanh quá đều, quá rực trên một món nhỏ đáng để hỏi kỹ.
- Củ lạc không thuộc mệnh nào cố định. Nếu muốn chọn theo quan niệm ngũ hành, người ta dựa vào màu và chất liệu (đá vàng, đá xanh, kim loại), không dựa vào hình củ lạc.
- Không cần nghi lễ nào trước khi dùng. Có gia đình thích lau sạch rồi đặt lên kệ vào một ngày đẹp; làm hay không là tuỳ nếp nhà.
Giữ những điểm trên, bạn vẫn tận hưởng được niềm vui của món vật phẩm mà không phải trả tiền cho những lời hứa không ai bảo đảm.
Củ lạc khác bắp cải, hồ lô và các vật phẩm hình cây trái khác thế nào
Cùng nhóm vật phẩm hình nông sản, mỗi món có lớp nghĩa riêng. Bắp cải dựa vào chơi chữ tiếng Hán "bạch thái" gần âm "bách tài"; hồ lô gắn với hình ảnh bình đựng thuốc của các vị tiên và âm "phúc lộc"; quả đào gắn với tích đào tiên chúc thọ; củ sâm gắn với ý sức khoẻ, sống lâu. Củ lạc nằm ở giữa: vừa có ý vui, ý lộc theo tiếng Việt, vừa có ý trường sinh, sinh sôi theo tên Hán.
Về hình khối, củ lạc nhỏ, thuôn và cầm vừa tay, nên hợp làm mặt dây, móc khoá, vật để bàn cỡ lòng bàn tay. Bắp cải và hồ lô thường làm cỡ to hơn để trưng kệ. Nếu bạn cần một món nhỏ, kín đáo, mang theo người được, củ lạc là lựa chọn gọn.
Ở vị trí bày, củ lạc không đòi hỏi hướng cụ thể như tượng linh vật. Phần lớn người dùng đặt nó ở chỗ hay nhìn thấy: góc bàn làm việc, kệ cạnh bàn trà, quầy thu ngân. Chuyên mục có bài riêng về chỗ đặt, mặt dây củ lạc ngọc và củ lạc mạ vàng để bạn đi sâu từng loại; muốn so mẫu thật, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Củ lạc phong thủy có phải đặt lên bàn thờ không?
Không. Củ lạc là đồ bày và đồ đeo, không thuộc lễ vật thờ cúng theo tập quán phổ biến của người Việt. Nếu gia đình bạn có nếp riêng thì theo nếp nhà, nhưng không có quy định chung nào bắt phải đặt củ lạc lên bàn thờ hay làm lễ trước khi dùng.
Củ lạc hai hạt và ba hạt khác nhau thế nào về ý nghĩa?
Không có cách giải thích thống nhất. Có người nói ba hạt là phúc, lộc, thọ; có người nói hai hạt là đôi lứa. Đó đều là liên tưởng của người bán và người chơi. Khi chọn, bạn nên nhìn độ cân đối của củ, chất liệu và tay nghề tạc hơn là đếm hạt.
Lạc và đậu phộng có phải cùng một thứ không?
Cùng một loại cây. Miền Bắc và miền Trung thường gọi là lạc, miền Nam gọi là đậu phộng. Vì thế vật phẩm này cũng được bán dưới tên củ đậu phộng phong thủy ở nhiều nơi phía Nam, hình dáng và chất liệu không khác gì.
Củ lạc phong thủy hợp làm quà cho ai?
Hợp với người lớn tuổi nhờ ý trường sinh, với vợ chồng trẻ nhờ ý sinh sôi, với bạn bè mới dọn nhà hay mở cửa hàng nhờ ý vui và có lộc theo lối chơi chữ. Món nhỏ, giá vừa phải, nên cũng hợp làm quà cảm ơn đồng nghiệp.
Có cần chọn màu củ lạc theo mệnh không?
Không bắt buộc. Nếu bạn hoặc người nhận quan tâm tới ngũ hành, có thể chọn màu theo quan niệm đó, ví dụ đá vàng, đá xanh hay kim loại. Nhưng bản thân hình củ lạc không gắn với mệnh nào, và màu hợp mắt người dùng cũng là một tiêu chí đáng giá.
Củ lạc bằng ngọc có đeo được hằng ngày không?
Được, nếu là ngọc thật và mặt dây có lỗ xỏ chắc. Ngọc phỉ thúy và ngọc bích khá dai, chịu va chạm nhẹ tốt hơn thuỷ tinh. Bạn nên tháo ra khi làm việc nặng, khi tắm biển hoặc tiếp xúc hoá chất tẩy rửa để giữ bề mặt bóng lâu.